Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 1

Kiểm chứng chương 1: Thế giới chờ một Người

Đọc xong chương 1, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện khói bốc lên ở Sepphoris ai kể lại, con số hai ngàn người bị đóng đinh lấy ở đâu ra, có đáng tin không. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến tận nguồn, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn đang bàn. Ai muốn tự đọc tận mắt thì có chỉ chỗ để tìm.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Làn khói ở Sepphoris

Chuyện mở đầu chương, vua Hêrôđê vừa chết, một người tên Giuđa nổi dậy ở Sepphoris, rồi quân Rôma kéo xuống đốt thành, là do một người Do Thái tên Flavius Josephus kể lại.

Josephus sinh khoảng năm 37, tức chừng bốn mươi năm sau biến cố ấy. Ông từng cầm quân chống Rôma ở chính vùng Galilê, bị bắt, rồi về sau sống ở Rôma và viết sử. Ông kể chuyện Sepphoris hai lần, trong cuốn Chiến tranh Do Thái (quyển 2, các đoạn 56 và 68 đến 75) và trong cuốn Cổ sử Do Thái (quyển 17, các đoạn 271–272 và 286–295). Chuyện Giuđa phá kho khí giới của thành để chia gươm giáo cho người theo mình, chuyện thành bị đốt và dân trong thành bị bán làm nô lệ, đều nằm trong những đoạn ấy. Con số hai ngàn người bị đóng đinh quanh Giêrusalem cũng là của ông.

Các nhà sử học tin chuyện này, vì Josephus sống gần thời ấy và kể khá kỹ. Con số hai ngàn thì nên hiểu là con số tròn. Người ta còn có thêm một bằng chứng dưới đất: từ năm 1985, các nhà khảo cổ đào ở Sepphoris (nay là Vườn quốc gia Tzippori, cách Nadarét chừng sáu cây số) và thấy một thành phố được xây lại vào đầu thế kỷ I, đúng như Josephus nói về việc Hêrôđê Antipas dựng lại thành sau trận đốt phá.

Có một câu trong chương cần nói cho thật. Câu “Những người nông dân Nadarét hẳn đã đứng trên sườn đồi nhìn cột khói ấy rất lâu” là người kể đoán, dựa vào chỗ hai nơi rất gần nhau. Không có sách nào ghi dân Nadarét đã nhìn thấy. Cột khói đen, mùa xuân năm ấy và nỗi lo của người làng cũng là cảnh người kể hình dung, không phải điều sử gia chép.

Nếu muốn đọc Josephus, bạn có thể tìm bản tiếng Anh của William Whiston, dịch từ năm 1737, nay ai cũng dùng được, trên nhiều thư viện sách số với tên The Wars of the Jews. Tiếng Việt thì tiếc là chưa có bản dịch đầy đủ.

Hêrôđê chết năm nào

Chương viết Hêrôđê chết năm 4 trước Công nguyên. Đó là năm mà phần đông các nhà sử học chấp nhận, nhưng chưa phải ai cũng đồng ý.

Josephus không ghi năm theo lịch của mình. Ông chỉ cho biết Hêrôđê làm vua ba mươi bảy năm, và chết sau một lần nguyệt thực, trước lễ Vượt Qua (Cổ sử Do Thái, quyển 17, đoạn 167 và 191). Người đời sau tính ngược lại thì ra năm 4. Có vài nhà nghiên cứu cho rằng lần nguyệt thực ấy là một lần khác, nên đẩy sang năm 1 trước Công nguyên.

Chuyện này không chỉ là chuyện con số. Nó cho ta biết vì sao Đức Giêsu lại sinh ra “trước Công nguyên” vài năm, một điều chương 2 sẽ giải thích.

“Thời gian tới hồi viên mãn”

Chương nói Phaolô gọi buổi ấy là lúc “thời gian tới hồi viên mãn”. Lời này là của chính thánh Phaolô, trong thư gửi tín hữu Galát, chương 4, câu 4. Sách ghi tắt là Gl 4,4. Đây là lời Kinh Thánh, trích đúng bản dịch.

Ba thứ chữ trên thập giá

Tấm bảng treo trên thập giá, viết bằng chữ Do Thái, chữ Latinh và chữ Hy Lạp, có trong Tin Mừng Gioan, chương 19, câu 19 và 20. Thánh Gioan chỉ ghi lại sự việc. Thấy trong đó ba thế giới của chương này gặp nhau là cách đọc của người kể. Chữ “gỗ” cũng vậy: Tin Mừng chỉ nói có một tấm bảng, không nói làm bằng gì.

Augustô và nền hòa bình Rôma

Octavianô được Viện Nguyên lão trao tước hiệu Augustô năm 27 trước Công nguyên. Chính ông kể lại điều ấy trong bản tự thuật mà ông cho khắc lên đá, gọi là Những việc làm của Augustô thần thánh (Res Gestae Divi Augusti, đoạn 34). Bản khắc đến nay vẫn còn trên tường một ngôi đền cổ ở Ankara, thủ đô Thổ Nhĩ Kỳ. Bản gốc thì được khắc trên hai cột đồng dựng trước lăng ông ở Rôma, như chương nói, và các cột ấy đã mất từ lâu. Ankara giữ lại bản sao khắc đá cho người dân tỉnh đọc.

Chuyện cửa đền thần Janus nằm ở đoạn 13 của chính bản khắc ấy. Theo tục xưa, cửa chỉ được đóng khi khắp đế quốc đã yên giặc trên bộ lẫn trên biển. Augustô tự hào rằng từ khi lập thành đến lúc ông sinh ra, cửa chỉ đóng hai lần, còn dưới quyền ông thì đóng ba lần. Đó là điều chương kể lại.

Chữ Pax Romana, “Hòa bình Rôma”, thì không phải người thời ấy đặt ra. Đó là chữ các sử gia đời sau dùng để gọi khoảng thời gian từ Augustô cho đến khoảng năm 180. Vì thế chương nói “gần hai trăm năm”, một cách nói phỏng chừng chứ không phải con số đúng từng năm.

Những con đường lát đá

Đường La Mã thì không cần tìm trong sách, vì nó vẫn còn đó. Đi ở ngoại ô Rôma hôm nay, người ta vẫn bước trên đường Appia, làm từ năm 312 trước Công nguyên, mặt đường lót những tảng đá bazan lớn mòn vết bánh xe. Khắp châu Âu, Bắc Phi và Trung Đông còn hàng ngàn cột mốc đá ghi khoảng cách. Các nhà khảo cổ ngày nay ước tính các đường chính dài chừng tám mươi ngàn cây số, tức khoảng năm mươi ngàn dặm. Chương chỉ nói “hàng chục ngàn dặm” cho gọn.

Một dặm Rôma là một ngàn bước chân, chừng 1.480 mét, và cứ mỗi dặm có một cột mốc. Cột Mốc Vàng mà Augustô dựng giữa Quảng trường Rôma năm 20 trước Công nguyên được sử gia Cassius Dio ghi lại (Lịch sử Rôma, quyển 54, chương 8).

Cách làm đường (đào rãnh, lót đá hộc và vữa, rải đá dăm và sỏi, ghép phiến đá lớn lên trên, mặt đường vồng lên ở giữa) là điều các nhà khảo cổ thấy khi cắt ngang những đoạn đường cổ. Nhà thơ La Mã Statius, khoảng năm 90, cũng có bài thơ tả cảnh thợ làm một con đường như thế. Các trạm dịch dọc đường thì thuộc hệ thống bưu điện nhà nước nói ngay dưới đây.

Lời về tin tức từ các tỉnh được chạy tiếp sức là của Suetonius, trong Cuộc đời Augustô, đoạn 49, theo bản tiếng Anh của J. C. Rolfe năm 1913. Cái hệ thống chạy bộ rồi đổi sang xe ngựa ấy lớn dần thành bưu điện của đế quốc, gọi là cursus publicus, còn chạy qua nhiều thế kỷ.

Phaolô và quyền công dân Rôma

Chuyện Phaolô sắp bị đánh roi ở Giêrusalem và hỏi viên đại đội trưởng, như chương kể: “Một người là công dân Rôma, lại chưa bị kết án, các ông có được phép đánh đòn không?” nằm trong sách Công vụ Tông đồ, chương 22, từ câu 25 đến câu 29. Cũng ở đó có chuyện viên sĩ quan sợ hãi vì đã trói một công dân Rôma. Hai năm Phaolô bị giữ ở Xêdarê dưới quyền tổng trấn là chương 24, câu 27. Chuyện ông kháng án lên hoàng đế ở chương 25, câu 11, và lời quan tổng trấn đáp rằng ông đã kháng án lên hoàng đế thì sẽ được đưa đến hoàng đế ở câu 12. Chương 27 kể tiếp chuyến tàu đưa ông đi.

Nghề thợ may lều của Phaolô được nhắc ở Công vụ, chương 18, câu 3.

Về luật, người Rôma vốn coi việc đánh roi một công dân là điều xúc phạm lớn. Cicero, trong chính loạt bài buộc tội Verres đã nhắc ở dưới, kể một người dân bị đánh roi giữa quảng trường thành Messana bên Sicilia, vừa chịu đòn vừa kêu “Tôi là công dân Rôma” (Chống Verres, quyển 2, phần 5, các đoạn 162 đến 170).

Có một điều nhỏ mà người ham tìm hiểu nên biết. Chỉ sách Công vụ nói Phaolô có quyền công dân Rôma, còn trong các lá thư chính tay ông viết, ông không nhắc tới. Dù vậy, phần đông các nhà nghiên cứu vẫn tin, vì nếu không có quyền ấy thì khó hiểu tại sao ông được giải sang tận Rôma để xử. Chương 11 có kể thêm.

Thập giá có trước người La Mã

Hình phạt đóng đinh đã có từ trước. Sử gia Hy Lạp Herodotus, sống năm trăm năm trước Đức Giêsu, kể vua Ba Tư từng đóng đinh hàng ngàn người (Lịch sử, quyển 3, đoạn 159, chuyện vua Ba Tư trừng trị thành Babylon sau khi chiếm lại). Người Carthage ở Bắc Phi cũng dùng. Người La Mã học lại và dùng nhiều hơn ai hết. Chính một người La Mã có tiếng là Cicero đã gọi đó là “hình phạt tàn ác và ghê tởm nhất”, trong bài diễn văn buộc tội một viên toàn quyền tham nhũng tên Verres (Chống Verres, quyển 2, phần 5, đoạn 165).

Chuyện Rôma đóng đinh ở nơi đông người để ai qua cũng thấy được ghi trong một tập bài tập hùng biện cổ mang tên Quintilian: mỗi lần xử như thế, họ chọn những con đường đông khách nhất để răn người xem. Sáu ngàn nô lệ theo Spartacus, sau khi bị dẹp năm 71 trước Công nguyên, bị đóng đinh dọc đường Appia, theo sử gia Appian (Nội chiến, quyển 1, đoạn 120).

Năm 1968, ở Giêrusalem, người ta tìm thấy trong một hộp đựng xương cổ chiếc xương gót chân của một người đàn ông tên Yehohanan, còn nguyên cây đinh sắt đóng xuyên qua. Ông chết vào thế kỷ I. Đó là dấu vết khảo cổ rõ nhất về việc đóng đinh thời ấy.

Thứ tiếng Hy Lạp của chợ búa

Chương nói Tân Ước được viết bằng tiếng Hy Lạp thông dụng, gọi là Koinê. Điều này ai cũng có thể kiểm, vì những bản chép tay Tân Ước xưa nhất còn giữ được đều bằng tiếng Hy Lạp. Ở Ai Cập, cát khô còn giữ lại hàng ngàn lá thư, giấy nợ, hóa đơn viết trên giấy cói bằng chính thứ tiếng ấy. Đọc chúng, người ta thấy tiếng Hy Lạp của Tân Ước gần với tiếng nói ngoài chợ hơn là với văn chương của các triết gia. Từ xưa có lời truyền rằng Mátthêu lúc đầu viết Tin Mừng bằng tiếng Híp-ri hay Aram (Papias, theo Eusebius, Lịch sử Hội Thánh, quyển 3, đoạn 39), nhưng cuốn còn lại đến nay là bản tiếng Hy Lạp.

Alexanđê Đại đế chết ở Babylon năm 323 trước Công nguyên, vài tuần trước sinh nhật thứ ba mươi ba. Plutarkhô và Arrian đều kể những ngày cuối của ông.

Lời than “Rôma hóa ra Hy Lạp” của Juvenal là câu trong chương: “Thưa các công dân, tôi không sao chịu nổi một thành Rôma đã hóa ra Hy Lạp.” Nó nằm trong bài Châm biếm thứ ba, các dòng 60 đến 63, viết quanh năm 100. Câu tiếng Việt trong chương là bản dịch riêng của sách này. Câu về sông Orontes đổ vào sông Tiber nằm ngay sau đó. Còn chuyện dân nghèo và dân nhập cư ở Rôma nói tiếng Hy Lạp nhiều hơn tiếng Latinh thì có thể thấy qua bia mộ: trong các hầm mộ của người Do Thái ở Rôma, phần lớn bia khắc bằng tiếng Hy Lạp, và Hội Thánh Rôma mấy thế kỷ đầu cũng dùng tiếng ấy để viết và cầu nguyện.

Việc Phaolô viết thư gửi tín hữu Rôma từ Côrintô là quan điểm chung, nhờ những người ông gửi lời chào ở chương cuối: Phêbê ở Kenkhrê, cảng của Côrintô, và Erastô, quan coi quỹ thành phố (Rm 16,1 và 23). Cũng ở chương ấy, câu 22, một người ghi tên mình là người chép thư: Tertiô. Đó là chuyện “đọc cho thư ký chép” mà chương nhắc.

Bàn thờ thần vô danh

Chuyện Phaolô đi giữa Athêna và gặp bàn thờ khắc chữ “KÍNH THẦN VÔ DANH” nằm trong Công vụ Tông đồ, chương 17, câu 23 (còn câu 16 nói thành đầy tượng thần). Người viết du ký Hy Lạp Pausanias, sau đó chừng một thế kỷ, cũng nhắc có những bàn thờ gần Athêna dành cho các thần “gọi là Vô Danh”.

Bản Kinh Thánh “Bảy Mươi”

Việc người Do Thái ở Alexanđria dịch Kinh Thánh sang tiếng Hy Lạp từ khoảng ba thế kỷ trước Công nguyên là chuyện có thật. Các nhà nghiên cứu còn giữ được những mảnh bản dịch ấy rất xưa. Năm sách Luật Môsê dịch trước, các sách khác dịch dần trong hai thế kỷ sau. Phần lớn những câu Cựu Ước được trích trong Tân Ước theo bản Hy Lạp này.

Còn chuyện bảy mươi hai người cùng dịch trong bảy mươi hai ngày thì là truyện kể. Nó nằm trong một lá thư cổ gọi là Thư của Aristeas, viết khoảng thế kỷ II trước Công nguyên, nói vị thượng tế chọn sáu người cho mỗi chi tộc trong mười hai chi tộc. Người ta mến câu chuyện nên gọi bản dịch là bản “Bảy Mươi” (Septuaginta), nhưng thật ra việc dịch kéo dài qua nhiều thế hệ, do nhiều người làm.

Lời kinh “Nghe đây, hỡi Ítraen”

Câu kinh mà trẻ con Do Thái thuộc lòng nằm trong sách Đệ Nhị Luật, chương 6, câu 4. Người Do Thái gọi lời kinh này là Shema, nghĩa là “Hãy nghe”, và đến hôm nay họ vẫn đọc mỗi sáng, mỗi tối. Chính sách Đệ Nhị Luật (6,7) dặn phải nhắc lại lời ấy “khi nằm, khi dậy”, còn cách đọc hai buổi được các thầy Do Thái đời sau ghi rõ trong bộ Mishnah, soạn khoảng năm 200.

Cảnh bữa tối Sabát ở Nadarét thì là người kể dựng lại. Luật nghỉ ngày Sabát có trong sách Xuất hành (20,8-11). Còn tục thắp đèn, chúc tụng chén rượu và mốc “ba ngôi sao đầu tiên” là những thói quen được ghi trong sách Do Thái đời sau, và các nhà nghiên cứu chưa biết chắc từng chi tiết ấy đã có trong nhà một nông dân Galilê thế kỷ I hay chưa. Chương mượn chúng làm hình ảnh về một nếp đạo sống ngay trong từng mái nhà.

Hội đường và những cuộn sách

Việc cả xóm họp ở hội đường sáng Sabát nghe đọc Luật Môsê và các ngôn sứ có thể kiểm trong Tân Ước: Tin Mừng Luca (4,16-17) kể Đức Giêsu đứng lên đọc sách ngôn sứ ở hội đường Nadarét, và sách Công vụ (13,15) nhắc phần đọc Luật và các ngôn sứ.

Chuyện người chép sách đếm từng chữ, không dám thêm bớt một chấm, nghe như truyện, nhưng chính Josephus đã tự hào về điều ấy: trong cuốn Chống Apion (quyển 1, đoạn 42), ông nói qua bao thế kỷ, không ai dám thêm, bớt hay đổi một âm tiết trong Kinh sách. Các cuộn sách ở Qumran cho thấy người chép quả cẩn thận, dù họ chưa chép giống hệt nhau đến từng chữ.

Đấng được xức dầu

Lời “Thần khí của Đức Chúa là Chúa Thượng ngự trên tôi, vì Đức Chúa đã xức dầu tấn phong tôi” mà chương trích là từ sách Isaia, chương 61, câu 1. Về sau Tin Mừng Luca (4,16-21) kể chính Đức Giêsu mở cuộn sách này đọc đoạn ấy ngay ở hội đường Nadarét. Mashiah là tiếng Híp-ri nghĩa là “người được xức dầu”; Christos là chữ cùng nghĩa trong tiếng Hy Lạp, và là nguồn gốc của danh hiệu “Kitô”.

Lời hứa rằng Đấng ấy sẽ ra từ dòng vua Đavít, như chương nói, nằm ở sách Samuel quyển thứ hai (7,12-16), sách Isaia (11,1) và sách Giêrêmia (23,5).

Nhóm Pharisêu, nhóm Sađốc, nhóm Essênê

Ba nhóm người này có thật, và người tả họ kỹ nhất lại cũng là Josephus (Chiến tranh Do Thái, quyển 2, đoạn 119 đến 166). Các sách Tin Mừng cũng nhắc tới người Pharisêu và người Sađốc nhiều lần.

Josephus ghi người Pharisêu “hơn sáu ngàn” vào thời Hêrôđê (Cổ sử Do Thái, quyển 17, đoạn 42) và người Essênê khoảng bốn ngàn (Cổ sử Do Thái, quyển 18, đoạn 20). Triết gia Philo ở Alexanđria nêu cùng con số ấy cho người Essênê (Mọi người lương thiện đều tự do, đoạn 75). Chuyện người Pharisêu nộp thuế thập phân cả những thứ rau thơm nhỏ nhặt là điều chính Đức Giêsu nói về họ, trong Tin Mừng Mátthêu (23,23).

Đền Thờ của Hêrôđê

Josephus tính việc Hêrôđê khởi công xây lại Đền Thờ vào năm thứ mười tám dưới triều ông, tức khoảng năm 20 trước Công nguyên (Cổ sử Do Thái, quyển 15, đoạn 380). Việc xây các sân Đền còn kéo dài rất lâu sau khi Hêrôđê chết, nên mới có câu trong Tin Mừng Gioan (2,20) nói Đền Thờ đã xây bốn mươi sáu năm. Quân Rôma phá Đền Thờ năm 70. Một đoạn tường lớn của nền Đền mà Hêrôđê xây vẫn còn ở Giêrusalem: Bức Tường Phía Tây (Tường Than Khóc).

Chuyện Đền Thờ lát đá trắng và dát vàng, sáng như núi phủ tuyết, là do Josephus tả trong Chiến tranh Do Thái (quyển 5). Còn con số “hàng chục vạn” người hành hương mỗi dịp đại lễ là ước tính của các học giả ngày nay, thường từ hơn một trăm ngàn đến vài trăm ngàn người. Chính Josephus nêu một con số lớn hơn nhiều cho một dịp Vượt Qua, và các nhà nghiên cứu đều cho là quá cao.

Về cộng đoàn ở Qumran bên Biển Chết, phần đông các nhà nghiên cứu cho là người Essênê, nhưng vẫn có người nghĩ khác. Họ cho rằng những cuộn sách ở Qumran có thể là sách của các thư viện ở Giêrusalem, được mang đi giấu khi quân Rôma kéo đến năm 70. Vì vậy câu “các cuộn sách người Essênê giấu trước khi quân Rôma tới” trong chương là cách hiểu được nhiều người chấp nhận nhất, chứ không phải điều ai cũng đồng ý.

Ba lớp thuế

Chương nói người dân Do Thái gánh ba lớp thuế: cho Rôma, cho triều đình Hêrôđê, và thuế thập phân cùng tiền dâng cho Đền Thờ. Không có một đoạn sách nào cộng ba khoản ấy lại cho ta. Đó là cách tóm của các sử gia hiện đại, dựa trên nhiều nguồn rời nhau: Josephus nói về việc Rôma kiểm kê để đánh thuế năm 6 (Cổ sử Do Thái, quyển 18, các đoạn 1 đến 10) và về sự nặng nề của thuế dưới thời Hêrôđê; Luật Môsê quy định thuế thập phân (Lv 27,30; Ds 18,21; Đnl 14,22) và tiền nộp hằng năm cho Đền Thờ (Xh 30,13-16; Mt 17,24). Còn nặng đến mức nào so với thu hoạch của một gia đình thì các nhà nghiên cứu chưa tính ra cho chắc, nên chương chỉ tả nỗi nặng nề chứ không đưa tỷ lệ.

Cậu bé chăn dê và những cuộn sách

Người tìm ra các Cuộn Sách Biển Chết là một cậu chăn dê người Bedouin tên Muhammad edh-Dhib, vào khoảng mùa đông năm 1946–1947. Chương ghi năm 1947 cho gọn. Chuyện cậu đi tìm con dê lạc, ném đá vào hang rồi nghe tiếng chum vỡ là lời chính cậu kể lại, và mỗi lần kể có khác đôi chút, nên bạn chỉ nên coi đó là câu chuyện đẹp. Còn việc các cuộn sách được tìm thấy ở Qumran thì chắc chắn.

Ngày nay các cuộn sách ấy được giữ ở Bảo tàng Israel. Bạn có thể xem ảnh chụp rất rõ của chúng, miễn phí, trên trang deadseascrolls.org.il. Trong số đó có Cuộn Isaia Lớn, bản chép Sách Isaia còn nguyên xưa nhất, chép khoảng năm 125 trước Công nguyên, cổ hơn chừng một ngàn năm so với các bản chép tay tiếng Híp-ri của sách Isaia được biết trước năm 1947. Cuộn sách ấy được trưng bày trong Đền Sách của bảo tàng.

Người Do Thái nơi đất khách

Con số một triệu người Do Thái ở Ai Cập là của Philo, trong cuốn Chống Flaccus (đoạn 43). Đó là ước chừng của chính ông, có thể hơi rộng tay. Lời của nhà địa lý Hy Lạp Strabo, rằng khó tìm trên thế giới một nơi nào chưa có người Do Thái đến ở, thì ta chỉ còn biết nhờ Josephus trích lại (Cổ sử Do Thái, quyển 14, đoạn 115).

“Những người kính sợ Thiên Chúa”

Trong các hội đường thời ấy có những người không phải Do Thái nhưng mến Thiên Chúa của Ítraen. Sách Công vụ Tông đồ gọi họ là “những người kính sợ Thiên Chúa”, và nhắc tới họ nhiều lần, như viên đại đội trưởng Cornêliô ở chương 10, câu 1 và 2, mà chương đã trích: “người đạo đức, cùng cả nhà kính sợ Thiên Chúa”. Ở Aphrodisias, một thành cổ bên Thổ Nhĩ Kỳ, người ta còn tìm thấy một tấm bia khắc tên những người như thế bên cạnh tên người Do Thái, nghĩa là họ có thật và có tên tuổi hẳn hoi. Tấm bia ấy khắc muộn hơn thời Đức Giêsu nhiều (khoảng thế kỷ III), nhưng cho thấy hạng người này không chỉ có trong sách.

Lời chương nói rằng chính những người ở hàng ghế cuối hội đường sẽ là những người đầu tiên đón nhận Tin Mừng là cách người kể gom lại điều sách Công vụ thuật nhiều lần: khi Phaolô giảng ở các hội đường (Cv 13,16.26; 17,4), cả người Do Thái lẫn người kính sợ Thiên Chúa đều có mặt, và nhiều người trong nhóm thứ hai theo ông.

Làng Nadarét

Câu “Từ Nadarét, làm sao có cái gì hay được?” là của ông Nathanaen, trong Tin Mừng Gioan, chương 1, câu 46. Tin Mừng cuối (21,2) cho biết ông người Cana miền Galilê, nên chương gọi ông là “một người Galilê”.

Còn chuyện Nadarét nhỏ bé thì có thể kiểm theo nhiều cách. Cả Cựu Ước không có tên làng này lần nào, Josephus cũng không nhắc, dù ông kể tên hàng chục thị trấn Galilê. Các nhà khảo cổ đào ở đó thì thấy dấu vết một làng làm ruộng nhỏ, chừng vài trăm người. Năm 2009, ngay gần Vương cung thánh đường Truyền Tin, người ta tìm được nền một ngôi nhà nhỏ có từ thời Đức Giêsu.

Những người trong chương

Augustô (63 trước Công nguyên đến năm 14) là hoàng đế đầu tiên của Rôma. Tin Mừng Luca kể cuộc kiểm tra dân số làm Đức Mẹ và thánh Giuse phải về Bêlem là dưới thời ông.

Hêrôđê Cả (khoảng 73 đến 4 trước Công nguyên) là vua xứ Giuđê do Rôma đặt lên. Ông cho xây lại Đền Thờ Giêrusalem thật nguy nga, nhưng đa nghi đến mức giết cả vợ và ba người con.

Giuđa con của Hezekiah cầm đầu cuộc nổi dậy ở Galilê năm 4 trước Công nguyên. Sách Công vụ (chương 5, câu 37) có nhắc một “Giuđa người Galilê” nổi dậy chừng mười năm sau, trong cuộc kiểm tra dân số năm 6; Josephus kể cuộc nổi dậy ấy trong Cổ sử Do Thái, quyển 18, các đoạn 1 đến 10. Có người cho đó là một, có người cho là hai người khác nhau.

Varus là tổng trấn Syria, người đem quân xuống dẹp loạn. Mười hai năm sau, ông chết trong rừng Teutoburg bên nước Đức, khi ba quân đoàn của ông bị người Germania tiêu diệt.

Flavius Josephus (khoảng năm 37 đến 100) là sử gia Do Thái mà tư liệu này nhắc nhiều nhất. Không có ông, ta biết rất ít về xứ Palestine thời Đức Giêsu.

Những nơi trong chương

Nadarét nay là thành phố Nazareth ở miền bắc Israel. Sepphoris là Vườn quốc gia Tzippori, cách đó chừng sáu cây số. Qumran ở bờ tây bắc Biển Chết. Alexanđria là thành phố Alexandria của Ai Cập, còn Antiôkhia nay là thành phố Antakya ở miền nam Thổ Nhĩ Kỳ.

Đọc thêm

Kinh Thánh bản dịch Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ có trên trang ktcgkpv.org. Các sách của Josephus có bản tiếng Anh của William Whiston. Ảnh các Cuộn Sách Biển Chết có trên trang deadseascrolls.org.il. Ai đọc được tiếng Anh và muốn hiểu thêm về Đức Giêsu và xứ Palestine thời ấy có thể tìm cuốn The Historical Figure of Jesus của E. P. Sanders, viết dễ đọc, dành cho người không chuyên.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 2 (làng Nadarét và năm sinh của Đức Giêsu), chương 3 (Gioan Tẩy Giả), các chương 11 đến 18 (Phaolô trên những con đường La Mã), chương 22 (Giêrusalem bị phá năm 70), và chương 177, nơi làn khói Nadarét được nhắc lại ở cuối bộ sách.

Trở lại chương 1