Chương 1
Khoảng năm 4 trước Công nguyên · Xứ Galilê, Giuđê và các miền đất quanh biển Địa Trung Hải
- Nơi chốn
- Galilê, Giuđê và khắp bờ Địa Trung Hải
- Giáo hoàng
- —
- Hoàng đế Rôma
- Augustô
Mùa xuân năm ấy, đứng trên sườn đồi quê nhà ngước nhìn về phương bắc, những người nông dân nghèo ở làng Nadarét bàng hoàng chứng kiến từng cột khói đen cuồn cuộn, che kín cả một góc trời.
Đó là khói lửa bốc lên từ Sepphoris, đô thị phồn hoa và sầm uất bậc nhất miền Galilê. Từ con dốc đá gập ghềnh của làng Nadarét, người ta chỉ cần đi bộ chừng một buổi sáng, khoảng bốn dặm La Mã, tức sáu cây số đường đất, là đã tới nơi. Vua Hêrôđê Cả vừa mới trút hơi thở cuối cùng. Vị vua chư hầu ấy đã dùng bàn tay sắt cai trị xứ sở này suốt hơn ba mươi năm dưới cái bóng khổng lồ của Đế quốc Rôma; vừa khi ông nằm xuống, cả triều đình đã lập tức rơi vào cảnh nồi da xáo thịt tranh giành ngai vàng.

Thừa lúc quyền lực bỏ trống, một người tên là Giuđa, con ông Hezekiah, đã đứng lên chiêu mộ dân chúng, phá tung kho khí giới hoàng gia ở thành Sepphoris, đem gươm giáo chia cho dân nghèo rồi hô hào khởi nghĩa. Thế nhưng, ngọn lửa nổi dậy chẳng cháy được bao lâu. Quan tổng trấn Rôma tại Syria là Varus đã tức tốc điều động các quân đoàn thiện chiến kéo xuống đàn áp. Sử gia Do Thái đương thời là Flavius Josephus đã chua xót ghi lại rằng: cả thành Sepphoris bị phóng hỏa đốt trụi thành tro, còn dân lành sống sót thì bị lùa đi bán làm nô lệ. Ở miền nam, ngay dọc theo các ngả đường dẫn vào thành thánh Giêrusalem, quân Rôma đã dựng lên hai ngàn cây thập giá để đóng đinh những người nổi dậy.

Chiều hôm ấy, những người nông dân chân lấm tay bùn của làng Nadarét hẳn đã đứng lặng rất lâu trên sườn đồi để nhìn cột khói đen ngòm kia. Hơn ai hết, họ thấm thía cái giá đắt đỏ phải trả bằng máu và nước mắt nếu dám cầm gươm đứng lên chống lại sức mạnh tàn bạo của Rôma. Thế nhưng, sâu thẳm trong tâm hồn những con người bé nhỏ ấy vẫn âm ỉ cháy một niềm cậy trông khác. Đó là lời hứa thiêng liêng mà cha ông họ vẫn cung kính đọc đi đọc lại trong hội đường làng mỗi dịp lễ Sabát: rồi sẽ đến ngày, chính Thiên Chúa sẽ sai một Đấng Cứu Tinh đến để giải thoát dân Người.
Người dân Nadarét năm ấy đâu ngờ rằng, chỉ ít năm sau đám cháy kinh hoàng ở Sepphoris, ngay giữa xóm làng nhỏ bé và bình dị của họ, Đấng Cứu Thế ấy lại âm thầm lớn lên như một cậu bé miền quê. Người lớn lên giữa mùi gỗ mới thơm nồng cùng tiếng cưa, tiếng đục lách cách mỗi ngày trong xưởng mộc nghèo của người cha nuôi là Thánh Giuse.

Câu chuyện về Người Con của bác thợ mộc làng Nadarét về sau sẽ vượt qua những triền đồi nắng gió của xứ Galilê để chạm đến tận cùng trái đất. Tin Mừng cứu độ ấy có thể lan đi nhanh chóng và kỳ diệu đến thế, bởi thế giới quanh bờ Địa Trung Hải lúc bấy giờ đã được bàn tay quan phòng của Thiên Chúa chuẩn bị sẵn sàng qua ba nhịp cầu lớn: những con đường lát đá thênh thang của người Rôma, ngôn ngữ giao thương chung của người Hy Lạp, và nỗi khắc khoải mong chờ Đấng Cứu Thế của dân tộc Do Thái.
Nhiều năm sau, khi nhìn lại chặng đường lịch sử ấy, Thánh Phaolô Tông đồ đã xúc động gọi thời khắc Chúa giáng trần là lúc “thời gian tới hồi viên mãn”. Và như một dấu chỉ đầy ý nghĩa, ngày Chúa Giêsu chịu treo trên đồi Canvê bên ngoài thành Giêrusalem, tấm bảng gỗ đóng phía trên đầu Người đã được viết bằng cả ba thứ chữ: chữ Do Thái, chữ Latinh và chữ Hy Lạp. Ba nền văn minh lớn của nhân loại đã gặp nhau ngay trên cây thập giá cứu độ.
Những con đường đá của đế quốc
Ngược dòng thời gian về năm 30 trước Công nguyên, nếu một thương buôn muốn chở vài kiện vải từ xứ Syria sang đất Ý, người ấy phải đánh cược cả mạng sống trên từng cung đường. Hành trình buôn bán phải băng qua những vùng đất vừa tàn cuộc chiến, nơi các tướng lĩnh cát cứ tự ý lập trạm thu tiền mãi lộ. Ngoài mặt biển, cướp biển rình rập ở khắp các eo vịnh. Cứ bước qua mỗi vùng đất là lại phải đổi một thứ tiền tệ khác, chịu một thứ luật lệ khác; chở được chuyến hàng tới bến đã là may, còn giữ được mạng để trở về nhà thực sự là hồng phúc.
Thế nhưng, cảnh hỗn loạn ấy đã khép lại khi Octavianô, người con nuôi của Julius Caesar, lần lượt đánh bại mọi đối thủ để thâu tóm quyền bính. Năm 27 trước Công nguyên, Viện Nguyên lão Rôma suy tôn ông danh hiệu cao quý là Hoàng đế Augustô, vị hoàng đế mà mỗi dịp lễ Giáng Sinh, người Công giáo chúng ta vẫn nghe nhắc đến trong câu mở đầu bài Tin Mừng Thánh Luca. Từ cột mốc đó, toàn bộ vùng đất quanh biển Địa Trung Hải bước vào một kỷ nguyên yên bình kéo dài gần hai thế kỷ, được lịch sử gọi là Pax Romana, nền hòa bình Rôma.

Hoàng đế Augustô rất tự hào và muốn hậu thế mãi ghi nhớ công lao này của mình. Trong bản văn kể lại công trạng được ông cho khắc lên các cột đồng dựng trước lăng mộ, Augustô đã nhắc lại một tục lệ cổ xưa của người Rôma: cánh cửa ngôi đền thờ thần hai mặt Janus chỉ được phép khép lại khi khắp cõi đế quốc hoàn toàn im tiếng binh đao. Kể từ ngày lập thành Rôma cho đến trước triều đại của ông, cánh cửa ấy mới chỉ được đóng lại vỏn vẹn hai lần; vậy mà chỉ riêng dưới thời Augustô trị vì, cửa đền đã được đóng lại tới ba lần.
Nền hòa bình ấy đã vươn xa trên những con đường lát đá kiên cố, băng qua núi đồi hiểm trở, đầm lầy và cả những sa mạc mênh mông. Người Rôma xưa làm đường kỹ lưỡng chẳng kém gì xây dựng thành trì:

- Họ đào những rãnh đất thật sâu, đổ đá hộc và vữa xuống lót nền, đầm cho thật chặt, rồi rải tiếp một lớp đá dăm trộn sỏi trước khi ghép những phiến đá lớn phẳng phiu lên trên mặt.
- Mặt đường được đắp vồng cao ở chính giữa giống như sống lưng con trâu, giúp nước mưa nhanh chóng thoát xuống hai rãnh sâu bên vệ đường.
- Cứ mỗi một dặm Rôma, tương đương một ngàn bước chân, hay khoảng một cây số rưỡi ngày nay, người ta lại dựng một cột mốc bằng đá để báo khoảng cách.
- Đi hết một ngày đường sẽ có các trạm dịch để quân lính và khách bộ hành dừng chân nghỉ ngơi, thay ngựa mới và ngủ trọ qua đêm.
Trải qua nhiều thế kỷ xây dựng, mạng lưới giao thông kỳ vĩ ấy đã nối dài hàng chục ngàn dặm, kết nối từ xứ Tây Ban Nha ở tận cùng phương tây sang tới Syria ở phương đông, và nối từ vùng đảo Britannia sương mù lạnh giá chạy tuốt xuống tận bờ sông Nin trù phú.

Vào năm 20 trước Công nguyên, Hoàng đế Augustô còn cho dựng ngay giữa Quảng trường trung tâm Rôma một trụ đá bọc đồng mạ vàng lấp lánh, gọi là Cột Mốc Vàng, làm điểm khởi đầu cho mọi ngả đường lớn trong đế quốc. Tuyến đường cổ xưa và nổi tiếng nhất là con đường Appia, được khởi công từ năm 312 trước Công nguyên; cho đến tận ngày nay, những khách hành hương có dịp đến ngoại ô Rôma vẫn có thể đặt chân đi bộ trên những phiến đá bazan cổ kính của con đường này, nơi mặt đá vẫn còn hằn sâu hai vệt rãnh mòn vẹt vì bánh xe ngựa nghiến qua suốt bao thế kỷ.
Mục đích đầu tiên của các hoàng đế Rôma khi mở đường là để các quân đoàn có thể thần tốc hành quân tới dẹp yên bất cứ tỉnh lỵ nào dám manh nha nổi loạn. Nhưng một khi con đường đã mở ra, trăm họ đều cùng bước đi trên đó: từ những đoàn xe thồ chở nặng hàng hóa của thương buôn, những người phu trạm đưa thư, những gia đình đi thăm viếng họ hàng, và theo bước chân họ là đủ mọi tin tức gần xa. Một sự kiện vừa xảy ra ở thành Antiôkhia xa xôi thì chỉ vài tuần lễ sau, người dân trong các quán trọ ở thủ đô Rôma đã có thể ngồi rỉ tai kể cho nhau nghe.
Không dừng lại ở đó, Augustô còn thiết lập một hệ thống bưu trạm nhà nước vô cùng quy củ. Sử gia Rôma Suetonius ghi chép rằng: thuở ban đầu, để tin tức từ các tỉnh biên viễn bay về kinh đô nhanh nhất, ông bố trí các tráng niên khỏe mạnh đứng chốt ở từng chặng ngắn dọc theo đường quân sự, ngày đêm chạy tiếp sức để chuyền tay nhau các văn thư mật; về sau, ông đổi sang dùng hệ thống xe ngựa thay trạm liên hoàn, và mạng lưới liên lạc này vẫn tiếp tục vận hành trơn tru suốt nhiều thế kỷ sau khi ông qua đời.

Người Rôma tính chuyện quân sự của họ, nhưng Thiên Chúa lại có chương trình cứu độ của Người. Chỉ vài chục năm sau thời Hoàng đế Augustô, một người thợ dệt lều vải nhỏ bé nhưng mang trái tim rực lửa tên là Phaolô đã khoác túi hành hương, rảo bước trên chính những phiến đá bazan ấy để đi từ thành thị này sang bến cảng khác mà loan báo Tin Mừng Chúa Kitô. Đế quốc Rôma đắp đường cho các binh đoàn đi chinh phạt, nhưng vô tình lại dọn sẵn những đại lộ bằng phẳng cho các Tông đồ ra đi gieo hạt giống đức tin.

Bên cạnh mạng lưới đường sá, Rôma còn thiết lập một hệ thống luật pháp chặt chẽ cùng quy chế công dân rất rõ ràng. Theo luật lệ bấy giờ, bất kỳ ai mang thân phận công dân Rôma đều được pháp luật bảo hộ: họ không thể bị đánh đòn khi chưa qua xét xử công khai, và nếu không tâm phục bản án của tòa án địa phương, họ có đặc quyền kháng án thẳng lên Hoàng đế ở kinh đô. Sách Công vụ Tông đồ có thuật lại một câu chuyện rất sống động: trong một lần Thánh Phaolô bị đám đông quá khích vây đánh tại Giêrusalem, quân lính Rôma đã bắt ông và căng dây chuẩn bị dùng roi tra khảo. Ngay lúc ấy, Thánh nhân điềm tĩnh quay sang hỏi viên đại đội trưởng đứng bên cạnh:
“Một người là công dân Rôma, lại chưa bị kết án, các ông có được phép đánh đòn không?”

Nghe tới hai chữ “công dân Rôma”, viên sĩ quan hoảng sợ và lập tức ra lệnh cởi trói, bãi bỏ trận đòn. Hai năm sau biến cố đó, Thánh Phaolô phải đứng trước tòa tổng trấn ở Xêdarê, và biết rõ mưu đồ của những kẻ thù muốn tìm cách sát hại mình dọc đường, ông đã sử dụng đến đặc quyền tối hậu của một công dân đế quốc: “Tôi xin kháng án lên Hoàng Đế!”. Lời tuyên bố ngắn gọn ấy đã buộc chính quyền Rôma phải bố trí tàu thuyền và lính tráng hộ tống ông vượt biển về tận thủ đô Rôma để xét xử; nhờ chính quy chế luật pháp ấy của người ngoại bang, lời rao giảng về Chúa Giêsu đã đường hoàng tiến thẳng vào giữa trái tim của đế quốc hùng mạnh nhất thế giới.
Tuy nhiên, đối với các dân tộc bị đô hộ, bàn tay cai trị của Rôma chưa bao giờ là một bàn tay êm ái. Nền hòa bình Pax Romana thực chất được duy trì bằng lưỡi gươm và mũi giáo: để đổi lấy đường sá thênh thang và trật tự trị an, người dân ở các tỉnh thuộc địa phải oằn lưng gánh chịu sưu cao thuế nặng, phải cống nạp lương thực nuôi các đồn binh ngoại bang đóng ngay trên quê hương mình.

Họ còn phải làm quen với cảnh tượng rùng rợn của những hàng thập giá dựng dọc theo đường cái quan. Án tử hình bằng cách đóng đinh vốn đã xuất hiện từ thời người Ba Tư và người Carthage, nhưng chính người Rôma đã biến nó thành công cụ răn đe thường ngày: họ đem những nô lệ bỏ trốn và những người cầm đầu nổi dậy ra đóng đinh ngay tại các ngã ba đường đông người qua lại, rồi cứ thế phơi xác tử tội ngoài nắng gió suốt nhiều ngày liền để ai đi ngang qua cũng phải khiếp sợ. Ngay cả Cicero, vị luật gia kiêm hùng biện gia lừng danh của Rôma, cũng phải rùng mình gọi đóng đinh là “hình phạt tàn ác và ghê tởm nhất”. Cột khói đen ở thành Sepphoris cùng hai ngàn cây thập giá dựng quanh Giêrusalem vào năm 4 trước Công nguyên chính là lời cảnh cáo lạnh lùng ấy của đế quốc.
Riêng trên mảnh đất Do Thái quê hương Chúa Giêsu, ách thống trị ngoại bang lại càng đè nặng hơn gấp bội. Một người nông dân cày ruộng trên đồi hay một bác thuyền chài thả lưới trên biển hồ Galilê phải còng lưng gánh tới ba tầng thuế khóa: thuế thân và thuế đất nộp cho Đế quốc Rôma, thuế nộp để nuôi bộ máy triều đình xa hoa của vua chư hầu Hêrôđê, cộng thêm thuế thập phân, tức một phần mười hoa lợi, và tiền công đức dâng vào Đền Thờ. Mỗi bận gánh thúng hàng đi qua trạm gác có lính Rôma cầm giáo đứng canh, người dân lành chỉ biết cúi gằm mặt bước cho thật nhanh; phía dưới vẻ bình lặng của những phiên chợ quê và những mùa cày bừa lam lũ, một câu hỏi đau đáu cứ âm ỉ cháy như đốm than hồng vùi sâu dưới lớp tro tàn: Lạy Chúa, cảnh lầm than này biết đến bao giờ mới chấm dứt?

Một tiếng nói chung cho khắp các bến bờ
Những con đường đá của Rôma đã nối liền muôn xứ sở, nhưng khi những con người từ trăm quê hương khác nhau gặp gỡ tại một ngã ba đường hay trên một bến cảng tấp nập, họ làm sao để trò chuyện và hiểu được lòng nhau?
Lời giải đáp cho câu hỏi ấy thực ra đã được gieo mầm từ hơn ba thế kỷ trước đó. Vào thế kỷ thứ IV trước Công nguyên, vị vua trẻ tuổi tài ba của xứ Macêđônia là Alexanđê Đại đế đã thống lĩnh đại quân từ Hy Lạp tiến đánh và chinh phục một vùng lãnh thổ rộng lớn trải dài qua Tiểu Á, Ai Cập, Ba Tư cho tới tận bờ sông Ấn. Năm 323 trước Công nguyên, khi vừa bước qua tuổi ba mươi hai, vị hoàng đế trẻ đột ngột băng hà tại thành Babylon, để lại đế quốc mênh mông cho các tướng lĩnh dưới quyền phân chia nhau cai trị. Thế rồi các đạo quân viễn chinh lần lượt rút đi, nhưng ngôn ngữ và nếp sống văn hóa của người Hy Lạp thì đã bén rễ sâu vào lòng đất bản địa: khắp khu vực phía Đông Địa Trung Hải, hàng loạt đô thị mang dáng dấp Hy Lạp mọc lên san sát, thành phố nào cũng hiện diện một quảng trường trung tâm, những nhà hát lộ thiên hình bán nguyệt, sân tập thể thao, thư viện lớn, và người dân ở đó đều mua bán, giao tiếp với nhau bằng tiếng Hy Lạp.

Thứ tiếng Hy Lạp vang lên nơi bến thuyền hay ngoài chợ cá ấy không phải là thứ văn chương hàn lâm, cầu kỳ của các bậc triết gia nơi kinh thành Athêna xưa. Người đương thời gọi đó là tiếng Koine, nghĩa là “tiếng phổ thông” hay “tiếng chung”, một thứ ngôn ngữ bình dân, ngắn gọn, mộc mạc và rất dễ học của giới thương buôn, thợ thuyền và binh lính. Dù là anh lính thú đóng đồn ở tận miền thượng Ai Cập, bà cụ ngồi bán dầu ô-liu nơi góc chợ Êphêsô, hay anh thủy thủ đang kéo buồm nơi bến cảng Côrintô, hễ cất lời bằng tiếng Koine là tất cả đều hiểu nhau như người một nhà. Thậm chí ngay tại thủ đô Rôma, dù tiếng Latinh là ngôn ngữ chính thức của chốn quan trường và giới thượng lưu, nhưng ở các khu phố lao động nghèo, những người thợ thủ công, nô lệ và dân nhập cư từ phương Đông vẫn trò chuyện với nhau hằng ngày bằng tiếng Hy Lạp phổ thông nhiều hơn cả.

Sự phổ biến ấy khiến không ít người Rôma bảo thủ cảm thấy chướng tai gai mắt. Vào khoảng năm 100 sau Công nguyên, nhà thơ trào phúng Juvenal đã phải thốt lên đầy chua chát: “Thưa các công dân, tôi không sao chịu nổi một thành Rôma đã hóa ra Hy Lạp!”. Ông than phiền rằng dòng sông Orontes ở tận xứ Syria xa xôi từ lâu đã đổ tràn vào dòng sông Tiber của đất Ý, cuốn theo vào lòng kinh đô cả thứ tiếng nói, tiếng đàn sáo và lối sống của người phương Đông.
Thế nhưng, chính nhờ thứ “tiếng nói chợ búa” bình dị ấy mà chỉ vài thập niên sau ngày Chúa về trời, một bức thư mục vụ viết trên cuộn giấy cói tại Côrintô được gửi sang Rôma, rồi được đem ra đọc lớn tiếng giữa buổi họp mặt cầu nguyện của cộng đoàn tín hữu tiên khởi. Ngồi trong căn phòng nhỏ ấy, từ người nô lệ không biết chữ cho đến bậc quý tộc Rôma, ai nấy đều lắng nghe và thấm thía từng lời mà chẳng cần đến người thông dịch. Bức thư nổi tiếng gửi tín hữu Rôma của Thánh Phaolô đã đến với cộng đoàn theo cách thức giản dị như thế, khi vị Tông đồ đọc cho người thư ký chép lại bằng tiếng Hy Lạp; và cũng chính bằng thứ tiếng Hy Lạp bình dân của bến cảng và phố chợ ấy, trọn bộ hai mươi bảy cuốn sách Tân Ước đã được ghi chép lại để trao truyền gia tài đức tin cho muôn thế hệ.

Không chỉ trao cho thế giới một phương tiện giao tiếp, văn hóa Hy Lạp còn gieo vào lòng con người thời ấy một thói quen quý giá: niềm khao khát đặt câu hỏi và đi tìm chân lý. Dưới những hàng cột đá mát rượi nơi quảng trường thành phố, người ta có thể đứng hàng giờ liền để say sưa tranh luận về cội nguồn của vũ trụ, về ý nghĩa của một đời sống hạnh phúc đích thực, về số phận con người sau khi nhắm mắt xuôi tay, và tự hỏi liệu có một Đấng Tối Cao duy nhất nào đang nắm giữ vận mệnh của muôn loài hay không. Vào thời điểm ấy, từ giới trí thức uyên bác cho đến người dân thường đều đã bắt đầu cảm thấy ngán ngẩm trước các vị thần trên đỉnh núi Olympus của thần thoại cũ, những vị thần mà tính khí đầy rẫy sự ghen tuông, giận dữ và lừa lọc chẳng khác gì người phàm. Tâm hồn con người thời đại ấy ví như mảnh ruộng nứt nẻ giữa mùa khô hạn, đang khắc khoải kiếm tìm một mạch nước nguồn trong lành hơn để giải cơn khát tâm linh.

Bởi thế, vài chục năm sau, khi Thánh Phaolô đặt chân tới kinh thành Athêna và dạo bước giữa một rừng tượng thần ngoại giáo, ngài đã bắt gặp một bệ thờ cổ kính có khắc dòng chữ đầy trăn trở: “Kính thần vô danh”. Nhân loại đã đi tìm Chúa trong bóng tối, và giờ đây, chính Đấng mà họ hằng ngưỡng vọng trong vô thức sắp sửa bước ra ánh sáng để tỏ mình cho họ.

Thực ra, niềm tin vào Thiên Chúa của người Do Thái và ngôn ngữ của người Hy Lạp đã có một cuộc gặp gỡ kỳ diệu sớm hơn thế rất nhiều tại Alexanđria, thành phố cảng sầm uất bậc nhất của xứ Ai Cập, nơi quy tụ một cộng đồng kiều dân Do Thái vô cùng đông đảo. Khoảng ba trăm năm trước khi Chúa Giêsu giáng sinh, thế hệ con cháu người Do Thái sinh trưởng tại đây đã quen nói tiếng Hy Lạp hơn cả tiếng Híp-ri cổ của tổ tiên mình. Để giúp dân mình không quên cội nguồn Lời Chúa, các bậc học giả Do Thái đã bắt tay vào công trình chuyển ngữ Kinh Thánh sang tiếng Hy Lạp, khởi đầu với năm cuốn sách Luật Môsê, tức Ngũ Kinh, rồi tới các sách Ngôn sứ và những tác phẩm còn lại trong suốt khoảng hai thế kỷ tiếp theo.
Bản dịch lịch sử ấy được gọi là bản Bảy Mươi, tiếng Latinh là Septuaginta. Tên gọi ấy xuất phát từ một truyền thuyết cổ xưa kể rằng có bảy mươi hai vị thông thái, đại diện cho mười hai chi tộc Ítraen, mỗi chi tộc sáu vị, đã cùng làm việc và hoàn tất bản dịch chỉ trong vòng bảy mươi hai ngày. Nhờ sự ra đời của bản Kinh Thánh Bảy Mươi, lần đầu tiên trong lịch sử, những người dân ngoại nói tiếng Hy Lạp có thể tự tay mở các cuộn sách thiêng liêng ra để đọc trực tiếp lời của ông Môsê, vua Đavít và các vị ngôn sứ. Để rồi khi Hội Thánh Chúa Kitô khai sinh, các tín hữu tiên khởi đã sử dụng chính bản dịch tiếng Hy Lạp này làm sách cầu nguyện và giảng dạy giáo lý; phần lớn các câu Cựu Ước được trích dẫn trong Tân Ước ngày nay đều được lấy ra từ bản dịch Bảy Mươi này.

Một dân tộc ngóng mưa rào cứu độ
Giữa một đế quốc Rôma kiêu hùng về gươm giáo và một thế giới Hy Lạp sắc sảo về triết học, dân tộc Ítraen nhỏ bé và nghèo nàn lại gìn giữ được một báu vật vô giá mà cả hai nền văn minh lớn kia đều thiếu vắng: đó là niềm tin sắt son vào một Thiên Chúa duy nhất, Đấng tạo thành trời đất muôn vật và là Đấng đã thiết lập giao ước yêu thương, không bao giờ bỏ rơi dân riêng của Người.
Tại ngôi làng nhỏ Nadarét, đức tin ấy không nằm trên những trang giấy lạnh lẽo, mà thấm đẫm trong nhịp sống ấm cúng của từng mái nhà mỗi buổi chiều thứ Sáu. Khi vầng mặt trời vừa khuất bóng sau dãy đồi phía tây và trên nền trời sẫm tối hiện lên ba ngôi sao đầu tiên, ngày nghỉ lễ Sabát thánh thiêng chính thức bắt đầu: mọi công việc đồng áng vất vả ngoài ruộng hay chuyện bếp núc trong nhà đều tạm gác lại. Trong ánh sáng dịu dàng của ngọn đèn dầu ô-liu do người mẹ vừa thắp lên, người cha trang trọng nâng chén rượu nho đọc lời chúc tụng Thiên Chúa. Quanh mâm cơm chiều sum họp, đàn trẻ nhỏ đồng thanh đọc vang lời kinh Shema, giống như giờ kinh tối ấm áp trong các gia đình Công giáo Việt Nam. Đứa trẻ Do Thái nào vừa bập bẹ tập nói cũng được ông bà cha mẹ dạy cho thuộc lòng câu kinh căn bản ấy:

“Nghe đây, hỡi Ítraen: Đức Chúa là Thiên Chúa của chúng ta, Đức Chúa là Đấng duy nhất!”
Trải qua hàng ngàn năm thăng trầm cho đến tận hôm nay, người Do Thái ở khắp nơi trên thế giới vẫn trung thành đọc câu kinh ấy mỗi sớm mai khi vừa thức giấc và mỗi tối trước lúc đi ngủ; gia tài đức tin của họ được trao truyền ngay bên mâm cơm gia đình, dưới ánh đèn dầu chiều thứ Sáu, qua những lời thủ thỉ của ông bà kể cho con cháu nghe từ thuở chúng còn chưa biết mặt chữ.
Sách Thánh của dân tộc được viết nắn nót trên những cuộn da thú hoặc giấy cói, đặt trang trọng trong chiếc tủ gỗ nơi hội đường của mỗi làng quê. Sáng ngày lễ Sabát, cả xóm làng nghỉ tay cày tay cuốc, ăn mặc tươm tất cùng nhau hướng về hội đường để lắng nghe đọc sách Luật Môsê và lời nhắn nhủ của các ngôn sứ. Những kinh sư chuyên sao chép Kinh Thánh làm việc với lòng tôn kính tuyệt đối: họ đếm kỹ từng con chữ, từng dòng kẻ; chỉ cần viết sai một nét nhỏ là phải hủy cả tấm da ấy đi để chép lại từ đầu, không một ai dám tự ý thêm bớt dù chỉ một dấu chấm.

Xuyên suốt những trang Sách Thánh ấy, có một lời hứa cứ vang vọng trở đi trở lại qua bao thế hệ: rồi sẽ đến ngày Thiên Chúa sai một Đấng Tuyển Chọn đến cứu dân, tiếng Híp-ri gọi là Mashiah, còn dịch sang tiếng Hy Lạp là Christos, tức Kitô, có nghĩa là “Đấng được xức dầu”. Theo lời loan báo của các ngôn sứ xưa, Đấng Cứu Thế ấy sẽ sinh ra từ dòng dõi vua Đavít, sẽ đứng về phía những người nghèo khổ và mở tung cửa ngục cho những kẻ bị giam cầm. Sách ngôn sứ Isaia đã ghi lại những lời đầy ủi an của Đấng ấy, đoạn Kinh Thánh mà sau này chính Chúa Giêsu đã mở ra đọc tại hội đường Nadarét:
“Thần khí của Đức Chúa là Chúa Thượng ngự trên tôi, vì Đức Chúa đã xức dầu tấn phong tôi. Người đã sai tôi đi báo tin mừng cho kẻ nghèo hèn, băng bó những tấm lòng tan nát, công bố cho kẻ bị giam cầm biết họ được giải thoát.”
Từ bác nông dân vác cày ra đồng lúc sương sớm, người phụ nữ đội vò đất ra giếng làng múc nước, cho đến cụ già ngồi sưởi nắng bên cổng xóm, ai nấy đều ấp ủ lời hứa ấy trong tim, ngày đêm ngóng trông Đấng Mêsia như người làm ruộng giữa mùa đại hạn ngửa mặt trông mưa rào.
Tuy cùng chung một nỗi niềm trông đợi Đấng Cứu Thế, nhưng trước cảnh đất nước bị quân Rôma đô hộ, xã hội Do Thái thời bấy giờ lại phân hóa thành nhiều nhóm khác nhau, mỗi nhóm chọn một con đường riêng để giữ gìn đạo lý cha ông:

- Nhóm Pharisêu, còn gọi là Biệt phái: đây là những người giữ đạo nhiệt thành xuất thân từ tầng lớp bình dân, có mặt ở khắp các thị trấn và làng mạc quê hương. Họ sống hòa mình giữa dân thường, được bà con lối xóm nể trọng, và luôn khuyên dạy dân chúng tuân giữ tỉ mỉ Luật Môsê trong từng nếp sinh hoạt nhỏ nhặt nhất: từ chuyện rửa tay đúng phép trước bữa ăn, kiêng việc xác ngày Sabát, cho đến việc đóng thuế thập phân cả những mớ rau húng, rau thơm trồng trong vườn. Người Pharisêu xác tín rằng sở dĩ dân tộc phải chịu cảnh ngoại bang đô hộ là vì dân đã trót lỗi phạm Giao Ước; giờ đây, chỉ cần toàn dân nhất tâm tuân giữ trọn vẹn từng chữ trong Lề Luật, chắc chắn Thiên Chúa sẽ động lòng thương mà ra tay giải cứu. Sử gia Josephus ước tính dưới triều vua Hêrôđê có khoảng hơn sáu ngàn người thuộc nhóm Pharisêu.
- Nhóm Sađốc: trái với nhóm Pharisêu bình dân, nhóm Sađốc tập trung tại thủ đô Giêrusalem, quy tụ phần lớn các gia đình thượng tế giàu sang và tầng lớp quý tộc có thế lực. Họ là những người trực tiếp nắm quyền quản cai Đền Thờ Giêrusalem, công trình kiến trúc lộng lẫy bằng đá cẩm thạch trắng và dát vàng rực rỡ do vua Hêrôđê Cả khởi công đại trùng tu từ khoảng năm 20 trước Công nguyên. Đại công trình ấy kéo dài suốt nhiều thập kỷ; đến thời Chúa Giêsu rao giảng, người dân Giêrusalem vẫn thường tự hào nhắc rằng Đền Thờ này đã phải xây dựng mất bốn mươi sáu năm trời. Vì Đền Thờ là trái tim tôn giáo của cả dân tộc, mỗi kỳ đại lễ lại đón tiếp hàng chục vạn khách hành hương từ khắp nơi đổ về, nên giới quý tộc Sađốc đã chọn lối sống thỏa hiệp, giữ hòa khí với chính quyền bảo hộ Rôma để bảo toàn địa vị, bổng lộc cũng như sự an toàn của Đền Thờ.
- Nhóm Essênê: chứng kiến cảnh giới tư tế thượng lưu ở Giêrusalem thỏa hiệp với quân ngoại bang, nhiều tâm hồn đạo đức cảm thấy vỡ mộng. Những người thuộc phái Essênê coi Đền Thờ lúc ấy đã bị làm cho ô uế, nên quyết định dứt áo rời bỏ chốn phồn hoa đô thị, tìm ra vùng hoang mạc khô cằn ven bờ Biển Chết để lập thành các cộng đoàn tu trì biệt lập. Ở đó họ sống đời khắc khổ, giữ mình thanh sạch, chuyên chăm cầu nguyện và sao chép Kinh Thánh để chờ ngày Thiên Chúa giáng phạt kẻ dữ. Cả hai học giả cổ đại là Josephus và Philo đều ghi nhận nhóm này có khoảng bốn ngàn thành viên. Gần hai thiên niên kỷ trôi qua, vào năm 1947, một cậu bé chăn dê người du mục Bedouin tên là Muhammad edh-Dhib đi tìm con dê bị lạc dọc theo các vách đá cheo leo vùng Qumran đã tình cờ ném một hòn đá vào sâu trong miệng hang và nghe thấy tiếng đồ gốm vỡ vang lên. Khi trèo vào bên trong, cậu phát hiện ra hàng loạt chiếc vò đất nung được đậy kín, lưu giữ nguyên vẹn những cuộn Sách Thánh mà các tu sĩ Essênê đã đem giấu kỹ trước khi quân đoàn Rôma tràn tới: đó chính là Các Cuộn Sách Biển Chết lừng danh. Quý giá nhất trong số đó là một cuộn sách ngôn sứ Isaia còn nguyên vẹn, được chép tay vào khoảng năm 125 trước Công nguyên, cổ xưa hơn khoảng một ngàn năm so với bất kỳ bản chép tay Kinh Thánh tiếng Híp-ri nào từng được biết đến trước đó; ngày nay, cuộn sách vô giá này đang được trưng bày trang trọng tại Đền Sách thuộc Bảo tàng Israel ở thành phố Giêrusalem.
- Những người nhiệt thành cầm gươm: bên cạnh những người chọn con đường cầu nguyện hay giữ luật, cũng có những người trẻ tuổi máu nóng không cam tâm ngồi yên chờ đợi. Họ tin rằng Triều Đại Thiên Chúa chỉ có thể đến khi người Do Thái tự đứng lên cầm vũ khí đánh đuổi quân xâm lược Rôma ra khỏi bờ cõi. Chàng Giuđa dẫn đầu đám đông phá kho khí giới ở thành Sepphoris mở đầu chương sách này chính là một con người như thế. Đến năm 6 sau Công nguyên, Đế quốc Rôma phế truất con trai vua Hêrôđê để đặt quan tổng trấn trực tiếp cai trị miền Giuđê, rồi tiến hành kiểm kê tài sản toàn dân nhằm siết chặt thuế khóa. Khi ấy, một thủ lĩnh tên là Giuđa người Galilê đã đứng lên kêu gọi đồng bào kiên quyết không nộp thuế cho ngoại bang. Có sử gia cho rằng ông chính là chàng Giuđa ở thành Sepphoris năm nào còn sống sót, nhưng cũng có ý kiến cho là hai nhân vật khác nhau; sách Công vụ Tông đồ trong Tân Ước cũng có nhắc đến sự kiện ông Giuđa người Galilê “nổi lên trong những ngày kiểm tra dân số” và lôi cuốn được một đám đông đi theo. Suốt hơn sáu mươi năm sau đó, lớp người này ngã xuống lại có lớp người khác tiếp tục rút gươm đứng dậy, cho đến tận cuộc đại chiến bi thương vào năm 70, khi các quân đoàn Rôma tiến vào san phẳng cả thành thánh Giêrusalem lẫn ngôi Đền Thờ nguy nga.
Bức tranh chuẩn bị cho Tin Mừng sẽ chưa trọn vẹn nếu chúng ta không phóng tầm mắt vượt ra bên ngoài biên giới xứ Palestine. Trải qua bao biến thiên và lưu đày của lịch sử, người Do Thái lúc bấy giờ đã di cư và sinh sống rải rác khắp các đô thị lớn quanh bờ Địa Trung Hải cũng như vùng Lưỡng Hà. Từ miền Babylon bên dòng sông Euphrates cho đến thành cảng Alexanđria, từ Antiôkhia sầm uất cho tới tận thủ đô Rôma, hầu như thành phố lớn nào cũng có một khu phố của người Do Thái với ngôi hội đường riêng để họ tụ họp cầu nguyện. Triết gia Do Thái Philo cho biết chỉ tính riêng tại xứ Ai Cập vào thời của ông đã có tới một triệu người Do Thái cư ngụ; còn nhà địa lý người Hy Lạp là Strabo, được sử gia Josephus trích dẫn lại, đã phải nhận xét rằng khắp thế giới văn minh đương thời, thật khó mà tìm ra được một vùng đất nào chưa có bước chân người Do Thái đến định cư.
Và chính tại những ngôi hội đường Do Thái nằm giữa lòng các thành phố dân ngoại ấy, cứ mỗi ngày Sabát hằng tuần lại diễn ra một khung cảnh quen thuộc. Ở những dãy ghế cuối cùng, hoặc đứng nép mình khiêm tốn bên ngoài hành lang hội đường, người ta thường thấy bóng dáng một vài người gốc Hy Lạp hay Rôma đang lặng lẽ lắng nghe đọc Kinh Thánh. Dù chưa bước qua nghi thức cắt bì để chính thức gia nhập dân tộc Do Thái, nhưng những tâm hồn ngay lành ấy đã chán ngấy cảnh thờ cúng đa thần mê tín; họ tìm đến với Thiên Chúa duy nhất của Ítraen và cố gắng sống lương thiện theo Mười Điều Răn của Người. Cộng đồng Do Thái trìu mến gọi họ là “những người kính sợ Thiên Chúa”. Sách Công vụ Tông đồ đã khắc họa rất rõ nét chân dung một con người như vậy: đó là ông Cornêliô, viên đại đội trưởng quân đội Rôma đóng tại Xêdarê, một “người đạo đức, cùng cả nhà kính sợ Thiên Chúa”. Chỉ ít thập niên nữa thôi, khi các Tông đồ vâng lệnh Chúa bước ra khỏi ranh giới đất Giuđê, thì chính những người dân ngoại đang khiêm tốn ngồi ở hàng ghế cuối hội đường này sẽ là những cánh tay đầu tiên rộng mở đón nhận hồng ân Tin Mừng.

Cánh cửa Mùa Vọng của nhân loại đã mở
Khép lại những năm tháng cuối cùng trước Công nguyên, mọi mảnh ghép lớn của lịch sử quanh vùng biển Địa Trung Hải dường như đã ăn khớp vào nhau một cách lạ lùng. Những con đường đá của Rôma đã thông suốt muôn phương; tiếng Hy Lạp đã trở thành ngôn ngữ chung nối kết mọi bến cảng; và ở bất cứ đô thị lớn nào cũng đã sáng đèn những ngôi hội đường, nơi có những người dân ngoại thiện tâm đang ngồi ở hàng ghế cuối để lắng nghe lời hứa cứu độ của các ngôn sứ.
Ngay cả một người đọc sử không có đức tin cũng phải thừa nhận rằng: chưa từng có một giai đoạn nào trong thế giới cổ đại mà một sứ điệp tư tưởng lại có sẵn những điều kiện thuận lợi để lan tỏa nhanh chóng và sâu rộng đến như thế. Còn dưới ánh sáng đức tin của người Kitô hữu, chúng ta nhận ra bàn tay nhân từ của Thiên Chúa đằng sau vó ngựa chinh phạt của Alexanđê Đại đế và những công trường đắp đường vất vả của Hoàng đế Augustô. Chính bàn tay ấy đang âm thầm cày xới, dọn sẵn mảnh đất nhân loại trước khi bước vào mùa gieo hạt giống Tin Mừng.
Thế giới đã chuẩn bị xong tất cả; giờ đây chỉ còn thiếu một Người. Và Đấng ấy sắp sửa bước ra từ Nadarét, một xóm núi hẻo lánh và nghèo nàn đến mức người ta có lật giở hết toàn bộ các trang sách Cựu Ước cũng không tìm thấy tên làng được nhắc đến lấy một lần. Ngay cả sử gia Josephus, người từng trực tiếp cầm quân chiến đấu khắp miền Galilê và liệt kê tên tuổi hàng chục thị trấn lớn nhỏ trong vùng, cũng hoàn toàn bỏ qua ngôi làng ấy. Nadarét nhỏ bé và vô danh đến nỗi về sau, khi nghe tin có Đấng Cứu Thế xuất hiện từ đó, một người con xứ Galilê chất phác tên là Nathanaen đã phải buột miệng hỏi:
“Từ Nadarét, làm sao có cái gì hay được?”
Thế nhưng, chính từ nơi xóm núi nghèo nàn chẳng ai nhớ tên ấy, câu chuyện vĩ đại nhất của lịch sử nhân loại và của Mẹ Hội Thánh bắt đầu được viết nên.
Thế nhưng, chính từ nơi xóm núi nghèo nàn chẳng ai nhớ tên ấy, câu chuyện vĩ đại nhất của lịch sử nhân loại và của Mẹ Hội Thánh bắt đầu được viết nên.
Chương 1 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
Thế giới đã chuẩn bị xong tất cả; giờ đây chỉ còn thiếu một Người.
Những người trong chương
- Augustô · Lăng mộ của ông vẫn đứng bên bờ sông Tibêrô ở Rôma, mở lại cho khách thăm từ năm 2021.
- Hêrôđê Cả · Năm 2007, nhà khảo cổ Ehud Netzer tìm thấy mộ ông trên sườn đồi pháo đài Hêrôđiôn, gần Bêlem.
- Varus · Năm 9, ba quân đoàn của ông bị tiêu diệt trong rừng Teutoburg. Chiến trường ở Kalkriese, nước Đức, nay có bảo tàng.
Nơi ấy hôm nay
- Nadarét là thành phố Nazareth ở miền bắc Ítraen. Vương cung thánh đường Truyền Tin xây năm 1969 đứng trên nền những ngôi nhà của làng xưa.
- Sepphoris là Vườn quốc gia Tzippori. Người ta còn đào được bức khảm mặt người phụ nữ mà khách quen gọi là “nàng Mona Lisa xứ Galilê”.
- Qumran ở bờ tây bắc Biển Chết. Các Cuộn Sách Biển Chết nay giữ trong Đền Sách của Bảo tàng Ítraen ở Giêrusalem.
Muốn đọc thêm
Lc 2,1-7 · Ga 1,46 · Josephus, Cổ sử Do Thái, quyển 17–18 · deadseascrolls.org.il
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Đọc thêm · Chương 2Những năm tháng lặng lẽ ở Nadarét: mầu nhiệm Nhập Thể giữa đời thường
Đọc thêm · Chương 3Người thợ mộc lên đường rao giảng: tiếng gọi bên bờ sông Giođan và hành trình về thành thánh
Đọc thêm · Chương 11Saolô, người đi bắt đạo: lòng nhiệt thành mù quáng và hành trình về Đamát
Đọc thêm · Chương 12Tia sáng trên đường Đamát: bước ngoặt cuộc đời và ơn gọi của vị Tông đồ dân ngoạiHình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 2
Những năm tháng lặng lẽ ở Nadarét: mầu nhiệm Nhập Thể giữa đời thường
Vì sao Đấng làm mốc cho lịch Công nguyên lại chào đời vài năm trước Công nguyên?
Khoảng 43 phút đọc





