Tư liệu chương 10
Kiểm chứng chương 10: Cánh cửa mở ra ngoài Giêrusalem
Chương 10 kể Tin Mừng ra khỏi Giêrusalem: đến Samari, đến một vị quan Êthiôpi trên đường sa mạc, đến nhà một sĩ quan Rôma, và đến Antiôkhia, nơi các môn đệ lần đầu được gọi là Kitô hữu. Nguồn chính là sách Công vụ Tông đồ, chương 8 đến 11. Đọc xong, chắc bạn sẽ tự hỏi: người Samari là ai, Êthiôpi thời ấy nằm ở đâu, vì sao người thợ thuộc da bị coi là ô uế, và chữ “Kitô hữu” từ đâu ra. Những trang này chỉ cho bạn từng đoạn, và giải thích những điều người đọc ngày nay dễ thắc mắc.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Cv 8,26” nghĩa là sách Công vụ Tông đồ, chương 8, câu 26.
Lời dặn trước khi về trời
Tấm bản đồ mà chương nói Đức Giêsu trao cho các môn đệ là Cv 1,8: họ sẽ là chứng nhân của Người tại Giêrusalem, trong khắp các miền Giuđê và Samari, và cho đến tận cùng trái đất. Các nhà chú giải hay nói cả sách Công vụ được sắp xếp theo đúng con đường ấy: Giêrusalem (chương 1 đến 7), Giuđê và Samari (chương 8 đến 12), rồi đến tận Rôma (chương 13 đến 28).
Người Samari
Chương kể người Do Thái và người Samari ghét nhau từ khi đế quốc Átsua chiếm vương quốc Ítraen ở phía bắc. Sách Các Vua quyển thứ hai, chương 17, kể việc ấy xảy ra năm 722 trước Công nguyên, và kể vua Átsua đưa dân các xứ khác đến ở, những người ấy “chiếm Samari và ở trong các thành của nó” (2 V 17,24). Đến thời Đức Giêsu, mối ghét ấy đã hơn bảy trăm năm.
Người Samari có đền thờ riêng trên núi Garidim. Tin Mừng Gioan ghi người phụ nữ Samari nói với Đức Giêsu về núi ấy và về Giêrusalem (Ga 4,20), và giải thích: người Do Thái không được giao thiệp với người Samari (Ga 4,9).
Có người Do Thái đi vòng thật xa để khỏi đặt chân lên đất ấy. Nhiều người không ngại. Đức Giêsu có lần “phải đi qua Samari” (Ga 4,4), và Josephus cho biết người Galilê hành hương lên dự lễ thường đi lối này, dù đôi khi kết thúc trong đổ máu (Cổ sử Do Thái, quyển 20, đoạn 118; Tự truyện, đoạn 52). Vì thế có lẽ chỉ những người khắt khe nhất mới đi vòng. Dù vậy con đường chưa bao giờ thân thiện. Có làng Samari không chịu tiếp Đức Giêsu vì Người đang hướng về Giêrusalem (Lc 9,52-53), và Giacôbê cùng Gioan đã hỏi có nên khiến lửa từ trời xuống thiêu hủy họ, như ông Êlia đã làm (Lc 9,54).
Ngày nay vẫn còn một cộng đồng Samari nhỏ, chỉ vài trăm người, sống ở chân núi Garidim và gần Tel Aviv, giữ những nghi lễ của cha ông.
Philípphê ở Samari và Simon thuật sĩ
Philípphê rao giảng ở Samari và thành ấy tràn ngập niềm vui, Simon thuật sĩ tin và xin chịu phép rửa, Phêrô và Gioan xuống đặt tay trên các tín hữu mới, Simon mang tiền xin mua quyền ấy và bị Phêrô mắng: tất cả nằm ở Cv 8,4-25. Philípphê là một trong bảy người được chọn lo bàn ăn (Cv 6,5), không phải vị tông đồ trùng tên. Luca tả Simon là người làm nghề phù thủy, làm dân Samari kinh ngạc, xưng mình là một người cao cả (Cv 8,9), và dân bảo ông là Quyền Năng của Thiên Chúa (Cv 8,10). Khi thấy các tông đồ đặt tay, ông xin cũng được quyền ấy (Cv 8,19). Phêrô đáp rằng tiền bạc của ông sẽ chết với ông, vì ông tưởng dùng tiền mà mua được ơn Thiên Chúa (Cv 8,20). Simon xin hai ông cầu nguyện cho mình (Cv 8,24). Luca không kể gì thêm về ông.
Gioan, người từng muốn khiến lửa xuống thiêu một làng Samari (Lc 9,54), nay xuống cầu nguyện cho người Samari (Cv 8,14-17). Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo (số 1315) nhắc cảnh này khi dạy về bí tích Thêm Sức.
Tội “buôn thánh” đúng là lấy theo tên Simon. Sách Giáo lý (số 2121) định nghĩa đó là mua bán những điều thiêng liêng. Bạn sẽ gặp lại tội này ở những chương thời Trung Cổ, khi việc mua bán chức giám mục thành một vết thương lớn của Hội Thánh. Tội ấy được đặt tên theo Simon nhiều thế kỷ sau, đúng như chương nói.
Điều này chương không kể: các Giáo phụ thế kỷ II như Giustinô và Irênê còn kể nhiều chuyện khác về Simon, coi ông là người khởi đầu các lạc thuyết Ngộ đạo. Các nhà sử học coi những chuyện ấy là truyền thuyết đời sau, khó tin.
Người đọc sách trên cỗ xe
Lời thiên thần bảo Philípphê đi đường từ Giêrusalem xuống Gaza, vị quan coi ngân khố của nữ hoàng Kanđakê, đoạn sách Isaia ông đang đọc, câu hỏi “Ông có hiểu những điều ông đang đọc không?”, lời xin chịu phép rửa khi thấy có nước, và việc ông hớn hở lên đường, đều ở Cv 8,26-39. Đoạn ông đọc là sách Isaia, chương 53, câu 7 và 8. Philípphê nghe ông đọc (Cv 8,30). Chương giải thích rằng người xưa thường đọc thành tiếng; đó là lời giải thích của người kể.
“Êthiôpi” trong Kinh Thánh không phải nước Ethiopia ngày nay. Người Hy Lạp gọi vùng đất ở thượng nguồn sông Nin, phía nam Ai Cập, là Êthiôpi. Đó là vương quốc Kush, ở vùng Sudan ngày nay, kinh đô là Mêrôê (Strabo, Địa lý, quyển 17, chương 1, đoạn 54; Pliniô, Tự nhiên sử, quyển 6, đoạn 35). Từ Giêrusalem đến đó hơn một ngàn sáu trăm cây số theo đường chim bay, nên chương nói như vậy. Kanđakê không phải tên riêng mà là danh hiệu của các nữ hoàng Kush. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy kim tự tháp và đền đài của các nữ hoàng này ở Sudan.
Chương nói theo luật Môsê, người bị hoạn “không được vào cộng đoàn của Đức Chúa”. Luật ấy ở sách Đệ Nhị Luật, chương 23, câu 2. Chương thêm rằng theo cách đọc ngặt của điều luật ấy thì ông không thể thuộc trọn về dân của Thiên Chúa; đó là cách đọc của người kể về điều luật, không phải điều sách Công vụ nói. Có một điều đẹp bạn có thể tự đọc: chỉ cách đoạn vị quan đang đọc ba chương, ngôn sứ Isaia đã hứa rằng những người hoạn giữ giao ước sẽ được “một danh và một tưởng niệm tốt hơn con trai con gái” trong nhà Thiên Chúa (Is 56,3-5). Chương dẫn cả câu “Đừng để người hoạn quan nói rằng: ‘Này, tôi chỉ là cây khô.’”
Hội Thánh Êthiôpia, theo truyền thống của mình, coi vị quan này là người đầu tiên mang Tin Mừng về xứ họ. Sử gia Êusêbiô, viết đầu thế kỷ IV, thuật lại điều đó như một truyền thống chứ không phải điều ông chứng minh được. Ông viết, nhờ vị quan mà một lời ngôn sứ xưa thành sự thật, lời nói rằng Êthiôpi sẽ giơ tay lên cùng Thiên Chúa (Lịch sử Hội Thánh, quyển 2, chương 1, đoạn 13). Các sử gia nói Hội Thánh ở vương quốc Aksum, tức Ethiopia ngày nay, thật sự bắt đầu vào thế kỷ IV, như chương 49 kể. Chương không gọi ông là người châu Phi đầu tiên của lịch sử Hội Thánh, mà nói ông là người châu Phi đầu tiên trong sách Công vụ có câu chuyện được kể trọn. Người châu Phi không xa lạ với Hội Thánh: Cv 2,10 đã kể khách “các miền Libi quanh Kyrênê” có mặt ở Giêrusalem ngày Ngũ Tuần.
Hai ngôi nhà bên bờ biển
Phêrô trọ ở nhà Simon thợ thuộc da (Cv 9,43). Luca gọi nữ môn đệ ở Giôphê, Tabitha, là người đầy những việc lành và việc bác ái (Cv 9,36). Chương nói nghề thuộc da bị người Do Thái giữ luật coi là ô uế. Điều này có trong các sách luật Do Thái ghi lại về sau, và có lý do: người thợ thuộc da làm việc với da súc vật chết, mà đụng vào xác súc vật thì bị ô uế về nghi lễ (Lv 11,39-40). Sách Mishnah, bộ luật Do Thái chép lại khoảng năm 200 từ những giáo huấn cũ hơn, nói xưởng thuộc da phải cách thị trấn ít nhất năm mươi khuỷu tay, chừng hai mươi ba mét (Baba Batra 2,9). Nhà Simon ở “gần bờ biển” (Cv 10,6). Câu “Có lẽ ông đang dần học cách nhìn mọi sự khác đi” là suy đoán của người kể, và chữ “có lẽ” nói lên điều ấy.
Xêdarê là thành phố có thật. Vua Hêrôđê Cả xây thành gần như từ con số không, khoảng năm 22 đến năm 10 trước Công nguyên (Josephus, Cổ sử Do Thái, quyển 15, chương 9, đoạn 6; Chiến tranh Do Thái, quyển 1, chương 21). Thành có một hải cảng nhân tạo khổng lồ và một đền thờ dâng cho Rôma và Augustô. Các nhà khảo cổ đã khai quật nhà hát, nền đền thờ, và những khối bê tông của hải cảng dưới đáy biển. Năm 1961 người ta tìm thấy ở đó một phiến đá khắc tên Phongxiô Philatô (chương 4 kể). Khoảng cách chừng năm mươi cây số giữa Giôphê và Xêdarê trong chương là con số làm tròn của người kể.
Cornêliô được giới thiệu ở Cv 10,1-8. Ông là đại đội trưởng của đơn vị Luca gọi là “Cơ đội Ý”, và Luca tả ông là người đạo đức, cùng cả nhà kính sợ Thiên Chúa, làm nhiều việc bố thí và luôn cầu nguyện (Cv 10,2). Những người như ông được gọi là người kính sợ Thiên Chúa (Cv 10,2; 13,16 và 13,26). Một đại đội trưởng chỉ huy chừng một trăm lính. Thị kiến đến vào khoảng ba giờ chiều (Cv 10,3). Lời thiên thần, rằng lời cầu nguyện và việc bố thí của ông đã lên tới trước mặt Thiên Chúa như của lễ tưởng niệm, là Cv 10,4. Chuyện Cornêliô chưa chịu cắt bì suy ra từ lời trách ở Cv 11,3.
Nhiều năm sau, Philípphê sống ở Xêdarê với bốn cô con gái nói tiên tri (Cv 21,8-9), khi Phaolô đến trọ nhà ông. Chương nói đó là hơn hai mươi năm sau chuyến đi của Philípphê; đây là phép tính của chương từ những năm 30. Cũng nên nhớ ông không phải tông đồ Philípphê.
Tấm khăn từ trời
Thị kiến của Phêrô trên sân thượng ở Cv 10,9-16. Trong đó có lời từ chối của ông, rằng ông chưa bao giờ ăn thứ gì ô uế hay không thanh sạch (Cv 10,14), và câu đáp lặp lại ba lần: những gì Thiên Chúa đã tuyên bố là thanh sạch thì ông đừng gọi là ô uế (Cv 10,15). Ông thấy một vật giống như tấm khăn lớn được thả xuống đất, buộc bốn góc (Cv 10,11). Luật về thú vật sạch và không sạch ở sách Lêvi, chương 11.
Những luật ấy không phải chuyện nhỏ. Dưới thời vua Antiôkhô IV, khoảng năm 167 trước Công nguyên, nhiều người Do Thái thà chết còn hơn ăn đồ ô uế (1 Mcb 1,62-63). Chương trích đoạn này.
Trong nhà người lính Rôma
Cảnh trong nhà Cornêliô ở Cv 10,24-48. Cornêliô sụp lạy Phêrô, ông đỡ dậy: “Xin đứng lên. Tôi cũng chỉ là người phàm thôi” (Cv 10,26). Ông nhắc rằng người Do Thái không được kết thân hay vào nhà người ngoại (Cv 10,28), và nói Thiên Chúa không thiên vị người nào (Cv 10,34). Rồi Thánh Thần ngự xuống khi Phêrô còn đang nói, và việc rửa tội tiếp theo. Câu hỏi của ông với các tín hữu đi cùng, có ai ngăn cản được việc rửa tội bằng nước cho những người này chăng, là Cv 10,47. Mỗi năm người Công giáo nghe một phần bài diễn từ này, là bài đọc một của Thánh lễ Chúa nhật Phục Sinh (Cv 10,34a.37-43).
Về sau Phêrô sẽ nói có sáu anh em cùng đi (Cv 11,12). Khi ông lên Giêrusalem, những người thuộc nhóm cắt bì cãi với ông (Cv 11,2), và ông kể lại mọi việc theo thứ tự, rồi kết bằng câu hỏi mình là ai mà ngăn cản Thiên Chúa (Cv 11,17). Cả đoạn ở Cv 11,1-18. Câu hỏi sẽ trở lại, và các tông đồ sẽ họp ở Giêrusalem để giải quyết (Cv 15).
Sách Công vụ không ghi năm xảy ra chuyện Cornêliô. Các nhà nghiên cứu đặt nó trước năm 44, vì sách kể nó trước cái chết của vua Hêrôđê Agrippa (Cv 12), mà vua ấy chết năm 44.
Antiôkhia và cái tên “Kitô hữu”
Các tín hữu tản mác đến Phênixi, đảo Síp và Antiôkhia, cùng mấy người quê Síp và Kyrênê nói với cả người Hy Lạp, ở Cv 11,19-21. Việc cử Barnaba, ông đi Tácxô tìm Saolô, hai người dạy dỗ một năm, và câu “Lần đầu tiên, ở Antiôkhia, các môn đệ được gọi là Kitô hữu”, ở Cv 11,22-26. Luca khen Barnaba là người tốt, đầy Thánh Thần và đức tin (Cv 11,24).
Josephus gọi Antiôkhia là thành phố thứ ba của thế giới Rôma, sau Rôma và Alêxanđria (Chiến tranh Do Thái, quyển 3, đoạn 29), và viết rằng người Do Thái ở đó đặc biệt đông (Chiến tranh Do Thái, quyển 7, đoạn 43). Các học giả đoán có hơn một trăm ngàn người sống ở đây, nhưng các ước tính khác nhau khá nhiều. Chữ “Hy Lạp” ở Cv 11,20 rất có thể chỉ người Hy Lạp không phải Do Thái. Các bản chép tay không hoàn toàn giống nhau ở chỗ này, nhưng câu văn đặt họ đối lại với câu trước, nói rằng các tín hữu lúc đầu chỉ nói với người Do Thái.
Chương viết nhiều học giả nghĩ lúc đầu đó là cái tên người ngoài đặt ra. Họ nghĩ vậy vì đuôi -ianoi là kiểu tiếng Latinh chỉ người thuộc phe của ai đó, như cách gọi phe của Hêrôđê là Herodianoi (Mc 3,6). Chữ “Kitô hữu” chỉ xuất hiện ba lần trong cả Tân Ước (Cv 11,26; Cv 26,28; 1 Pr 4,16), và ở hai trong ba chỗ ấy là người ngoài hoặc trước tòa nói. Sử gia Tacitus cũng dùng chữ này khi kể chuyện Nêrô (chương 19).
Nạn đói và tấm lòng của Antiôkhia
Ngôn sứ Agabô báo trước một nạn đói lớn khắp thế giới, nạn đói xảy ra dưới thời hoàng đế Claudiô (Cv 11,28), và các môn đệ, ai nấy tùy khả năng, quyết định gửi tặng phẩm giúp anh em ở Giuđê, qua tay Barnaba và Saolô (Cv 11,29-30). Các sử gia Rôma như Suêtôniô và Tacitus có nhắc những năm mất mùa, thiếu lương thực dưới thời Claudiô, trị vì từ năm 41 đến 54. Josephus kể nạn đói ở xứ Giuđê khoảng năm 46 đến 48: thái hậu Hêlêna xứ Ađiabênê, một người đã theo đạo Do Thái, mua lúa mì ở Ai Cập và sung khô ở đảo Síp để nuôi dân Giêrusalem đang đói (Cổ sử Do Thái, quyển 20, đoạn 51-53).
Những người trong chương
Philípphê, một trong bảy người phục vụ. Nhiều năm sau ông sống ở Xêdarê, có bốn cô con gái nói tiên tri (Cv 21,8-9). Không nên lẫn ông với tông đồ Philípphê.
Simon thuật sĩ, người ở Samari muốn mua quyền ban Thánh Thần.
Vị quan Êthiôpi, hoạn quan coi ngân khố của nữ hoàng Kanđakê. Sách Công vụ không ghi tên ông.
Cornêliô, đại đội trưởng thuộc “Cơ đội Ý” (Cv 10,1).
Barnaba và Saolô, hai người dạy dỗ cộng đoàn Antiôkhia.
Agabô, một ngôn sứ Kitô hữu, xuất hiện lần nữa ở Cv 21,10-11.
Những nơi trong chương
Samari, nay là Sebastia ở Bờ Tây. Đường từ Giêrusalem xuống Gaza, qua vùng đất khô phía nam. Giôphê, nay là Jaffa, một phần của thành phố Tel Aviv. Xêdarê, bên bờ biển Israel, nay là công viên khảo cổ Caesarea. Antiôkhia, nay là thành phố Antakya ở miền nam Thổ Nhĩ Kỳ. Gần đó có Hang thánh Phêrô, một hang đá mà truyền thống cho là nơi họp của các Kitô hữu đầu tiên.
Đọc thêm
Bạn có thể đọc liền sách Công vụ Tông đồ từ chương 8 đến hết chương 11. Riêng chương 10, chuyện Phêrô và Cornêliô, là một trong những chương hay nhất của sách, kể chậm rãi như một truyện ngắn. Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo có thể đọc miễn phí trên trang vatican.va, và Lịch sử Hội Thánh của Êusêbiô có bản tiếng Anh miễn phí trên trang newadvent.org.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 8 (bảy người phục vụ), chương 9 (cơn bách hại sau cái chết của Têphanô), chương 13 (Barnaba, Saolô và cuộc họp ở Giêrusalem), chương 19 (Phêrô ở Rôma), và chương 49 (Hội Thánh ở Aksum).