Tư liệu chương 100
Kiểm chứng chương 100: Đá biết bay, trần nhà mở ra trời: nghệ thuật Baroque
Đọc xong chương 100, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: Công đồng Trentô thật sự nói gì về ảnh tượng, mái vòm nhà thờ thánh Inhaxiô có đúng là tranh vẽ trên tấm vải phẳng không, và số đồng ở đền Pantheon có thật đã đi vào cái tán của Bernini hay không. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần về nguồn, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời kể lại.
Chương kể nghệ thuật Baroque như một câu trả lời của Hội Thánh Công giáo sau Trentô, và cũng kể phần Baroque của người Tin Lành qua âm nhạc của Bach.
Với chương này, nguồn tốt nhất là chính các tác phẩm: hầu hết đều còn, bạn có thể đến tận nơi để xem, để nghe. Về văn bản, có bốn thứ. Thứ nhất là sắc lệnh về ảnh tượng của Công đồng Trentô (1563). Thứ hai là cuốn Bàn về ảnh thánh và ảnh trần tục của hồng y Gabriele Paleotti (1582). Thứ ba là các tiểu sử nghệ sĩ viết ngay thời ấy, như của Giovanni Baglione, Giovan Pietro Bellori và Filippo Baldinucci, người viết tiểu sử Bernini năm 1682. Thứ tư là các hợp đồng và thư từ của chính các nghệ sĩ.
Sách nền tảng về thời kỳ này là cuốn Art and Architecture in Italy, 1600–1750 (Nghệ thuật và kiến trúc ở Ý, 1600 đến 1750) của Rudolf Wittkower.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Antwerpen năm 1566 và năm 1612
Cơn bão phá ảnh tượng đổ vào Nhà thờ Đức Bà ở Antwerpen ngày 20 tháng Tám năm 1566. Phong trào bắt đầu từ ngày 10 tháng Tám ở xứ Flandres và trong vài tuần lan tới hàng trăm nhà thờ. Người Hà Lan gọi nó là Beeldenstorm. Antwerpen thuở ấy là một trong những thành phố giàu nhất châu Âu, và các biên niên sử đương thời ghi những chi tiết mà chương kể. Biến cố này là một trong những nguyên nhân của cuộc chiến Tám mươi năm giữa Hà Lan và Tây Ban Nha. Cảnh cụ thể, như cái đầu pho tượng Đức Mẹ bị đập, rượu truyền phép đổ xuống sàn hay dầu thánh bôi lên ủng, là những chi tiết biên niên sử thời ấy ghi lại; chương chọn kể vài nét tiêu biểu.
Rubens vẽ bức Hạ xác Chúa khỏi thập giá trong những năm 1612 đến 1614 cho phường hội xạ thủ súng hỏa mai Antwerpen, mà thánh bảo trợ là thánh Kitôphô; vị thánh được vẽ trên các cánh ngoài. Tấm giữa cao khoảng 4,2 mét. Tranh hiện vẫn ở nhà thờ chính tòa Antwerpen. Đây cũng là bức tranh mà cậu bé Nello mơ được thấy trong truyện Con chó xứ Flandres.
Trentô và những bức tranh
Sắc lệnh được thông qua trong phiên thứ hai mươi lăm, ngày 3 tháng Mười Hai năm 1563. Bốn ý của sắc lệnh có mặt trong chương: sự tôn kính hướng về người được vẽ, không hướng về bức tranh; tranh dạy người không biết đọc; phải tránh những điều sai lạc, thiếu đứng đắn hay gây rối; và các giám mục phải canh chừng.
Chương diễn đạt gần sát lời Công đồng, theo bản tiếng Anh của Waterworth, có thể đọc trên mạng ở history.hanover.edu. Công đồng nói rằng the images of Christ, of the Virgin Mother of God, and of the other saints, are to be had and retained particularly in temples, and that due honour and veneration are to be given them, tức ảnh tượng Chúa Kitô, Đức Trinh Nữ Mẹ Thiên Chúa và các thánh phải được có và giữ lại, nhất là trong các đền thờ, và phải được dành sự tôn kính xứng đáng. Công đồng cũng dặn phải tránh mọi sự dâm đãng (all lasciviousness). Sắc lệnh nhắc lại điều Công đồng Nicêa II dạy năm 787, như chương 58 đã kể.
Gabriele Paleotti, giám mục dự Trentô, sau làm tổng giám mục Bologna, viết cuốn Bàn về ảnh thánh và ảnh trần tục năm 1582. Ba đòi hỏi mà chương nêu, tranh phải rõ ràng, đúng sự thật và làm lay động lòng người, đều có trong sách. Bản tiếng Anh có từ năm 2012.
Người họa sĩ và cái bóng
Nhà nguyện Contarelli nằm trong nhà thờ San Luigi dei Francesi, nhà thờ của cộng đồng người Pháp ở Rôma. Hai bức Chúa gọi Mátthêu và Mátthêu tử đạo được treo ở đó tháng Bảy năm 1600. Bức thứ ba, vẽ Mátthêu đang viết sách, được treo năm 1602. Bản đầu của bức Thánh Mátthêu và Thiên thần bị những người đặt tranh từ chối, và Caravaggio phải vẽ lại, như Baglione và Bellori đều thuật.
Người ta vẫn cãi nhau ai là Mátthêu trong bức thứ nhất. Cách hiểu truyền thống là người đàn ông có râu đang chỉ vào mình, như chương kể. Một số người khác cho là chàng trai cúi xuống đếm tiền ở cuối bàn.
Đôi chân lấm bùn của những người hành hương có trong bức Đức Mẹ Loreto ở nhà thờ Sant’Agostino, Rôma (khoảng 1604 đến 1606). Bức Cái chết của Đức Trinh Nữ bị các tu sĩ Cát Minh ở Santa Maria della Scala trả lại năm 1606, nay ở bảo tàng Louvre. Rubens khi ấy đang ở Ý, khuyên công tước Mantova mua nó năm 1607. Chuyện Caravaggio lấy người mẫu ngoài phố, bà bán hàng, anh phu khuân vác, là cách tả quen thuộc về ông; những bức tranh còn đó để bạn tự nhìn. Còn lý do các tu sĩ trả bức tranh, vì Đức Trinh Nữ trông như người chết đuối sưng phồng, thì chương chỉ nói “có lẽ”, đúng mức chắc chắn.
Ngày 28 tháng Năm năm 1606, Caravaggio giết Ranuccio Tomassoni và bị kết án tử hình. Ông trốn sang Napoli, Malta và Sicilia. Ông mất tháng Bảy năm 1610 ở Porto Ercole, ba mươi tám tuổi, nhiều khả năng vì sốt. Chi tiết ông đang trên đường về Rôma xin ân xá thì tư liệu không bàn; đó là cách tiểu sử thường kể. Năm 2010, các nhà nghiên cứu Ý nói rằng đã tìm thấy hài cốt ông, nhưng điều này chưa được chấp nhận rộng rãi.
Bức Đavít cầm đầu Gôliát nằm ở Phòng tranh Borghese, Rôma. Đa số các nhà nghiên cứu đồng ý rằng mặt Gôliát là chân dung tự họa của Caravaggio.
Ngôi nhà thờ của Dòng Tên
Nhà thờ Gesù khởi công năm 1568, cung hiến năm 1584, theo thiết kế của Vignola, mặt tiền của Giacomo della Porta. Thánh Ignatiô đã mất năm 1556 nên không bao giờ thấy nó. Gian giữa rộng và các nhà nguyện hai bên hợp với việc giảng. Nhiều nhà thờ bắt chước kiểu này, dù các nhà nghiên cứu ngày nay nhắc rằng không có một “kiểu Dòng Tên” bắt buộc nào. Hình vẽ trên trần nhà thờ Gesù, những nhân vật dường như tràn ra khỏi khung, là bức Chiến thắng của Danh Chúa Giêsu của Giovanni Battista Gaulli, tên thường gọi là Baciccio, vẽ vào những năm 1670.
Andrea Pozzo, một tu huynh Dòng Tên, vẽ trần nhà thờ thánh Ignatiô ở Rôma trong những năm 1691 đến 1694. Bức ấy là Vinh quang thánh Ignatiô, với bốn châu lục ở bốn góc. Mái vòm giả vẽ trên vải có từ năm 1685. Chiếc đĩa đá cẩm thạch đánh dấu chỗ đứng đúng là có thật, ai đến cũng đứng lên được. Pozzo viết một cuốn sách về phối cảnh cho họa sĩ và kiến trúc sư, in năm 1693.
Vì sao nhà thờ không có mái vòm thật thì có hai cách kể. Chuyện các tu sĩ Đa Minh bên cạnh phản đối vì sợ mất ánh sáng cho thư viện là chuyện được kể nhiều. Thiếu tiền thì chắc chắn hơn. Chương nêu cả hai.
Người làm cho đá biết bay
Cái tán bằng đồng được làm từ năm 1624 đến 1633. Nó cao khoảng 28,5 mét. Chuyện bốn cây cột xoắn gợi lại những cột mà theo truyền thống xưa đến từ Đền thờ Salômôn và từng đứng trong Đền thờ thánh Phêrô cũ là truyền thống, chưa phải điều đã kiểm chứng. Những con ong trên cái tán là ong của nhà Barberini, điều này chắc chắn. Chuyện “bằng một tòa nhà mười tầng” là cách người kể so sánh cho dễ hình dung.
Đền Pantheon được xây khoảng năm 126, nên đến năm 1625 nó đã đứng gần mười lăm thế kỷ như chương nói. Đồng được lấy từ mái hiên đền năm ấy. Các ghi chép về sau cho biết phần lớn số kim loại đó được đúc thành đại bác cho pháo đài Sant’Angelo, chỉ một phần vào chiếc tán; chương kể cả hai. Câu Latinh Quod non fecerunt barbari, fecerunt Barberini được gán cho thầy thuốc của giáo hoàng là Giulio Mancini, và được dán lên tượng Pasquino.
Bức Thánh Têrêsa xuất thần làm trong những năm 1647 đến 1652 cho nhà nguyện Cornaro ở nhà thờ Santa Maria della Vittoria, một nhà thờ của dòng Cát Minh Chân Đất. Người đặt làm là hồng y Federico Cornaro, người Venezia. Cảnh tượng dựa theo lời chính Têrêsa kể trong Tự thuật 29,13, điều chương 99 đã giải thích. Các thành viên nhà Cornaro trong những “lô” cạnh bàn thờ là có thật.
Cuộc tranh cãi về bức tượng có từ thế kỷ XVIII. Các nhà nghiên cứu Công giáo nhắc rằng chính thánh nữ Têrêsa cũng dùng ngôn ngữ của tình yêu, như sách Diễm Ca, để nói về kinh nghiệm này.
Quảng trường thánh Phêrô xây từ năm 1656 đến 1667 dưới thời Đức Alexanđê VII, có 284 cột xếp bốn hàng. Lời giải thích rằng hai dãy hành lang là hai cánh tay của Mẹ Hội Thánh nằm trong một văn bản của chính Bernini. Cột tháp Ai Cập, theo sách Lịch sử Tự nhiên của Pliny, do hoàng đế Caligula đem về Rôma, và được Domenico Fontana dời đến chỗ hiện nay năm 1586 dưới triều Đức Sixtô V. Chuyện nó từng đứng trong đấu trường của Nêrô, nơi thánh Phêrô được cho là bị xử tử, là truyền thống.
Thói quen dự lễ và rước lễ hằng ngày, làm Linh thao và viếng Thánh Thể mỗi chiều của Bernini có trong tiểu sử do Baldinucci và con trai ông là Domenico viết. Vụ rạch mặt Costanza Bonarelli năm 1638 có trong thư từ thời ấy. Ông qua đời ngày 28 tháng Mười Một năm 1680, thọ tám mươi mốt tuổi.
Âm nhạc cho cả hai bên
Về Palestrina, xem tư liệu chương 97. Bộ Kinh Chiều Đức Trinh Nữ Maria của Monteverdi in ở Venezia năm 1610 và đề tặng Đức Phaolô V. Chữ oratorio bắt nguồn từ căn phòng cầu nguyện của thánh Philipphê Nêri ở Rôma. Thể loại này phát triển với Emilio de’ Cavalieri năm 1600, rồi với Giacomo Carissimi. Bản Đấng Mêsia của Handel diễn lần đầu ở Dublin ngày 13 tháng Tư năm 1742.
Bach làm nhạc trưởng nhà thờ thánh Tôma ở Leipzig từ năm 1723 đến khi qua đời năm 1750. Còn khoảng hai trăm bản cantata nhà thờ của ông, dù có thể ông viết đến chừng ba trăm. Công việc hằng tuần như chương tả là cách người kể tóm lược chức vụ nhạc trưởng; tư liệu ở đây chỉ ghi các mốc và số bản. Bản Thương Khó theo thánh Gioan có từ năm 1724 và Bản Thương Khó theo thánh Mátthêu từ năm 1727. Ông hoàn tất Thánh lễ cung Si thứ khoảng năm 1749, và gửi phần Kyrie và Gloria năm 1733 cho vị lãnh chúa Công giáo xứ Sachsen. Không có bằng chứng ông từng nghe trọn tác phẩm ấy được trình diễn, nên chương viết “hình như”.
Hai dòng chữ “Jesu juva” ở đầu và S.D.G., Soli Deo Gloria, ở cuối có trong nhiều bản thảo của ông.
Sevilla
Murillo vẽ khoảng hai mươi bức Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội. Chương nói tín điều được tuyên bố hai thế kỷ sau, năm 1854 dưới thời Đức Piô IX (xem chương 129). Năm 1661, Đức Alexanđê VII hết lòng ủng hộ lòng sùng kính này trong tông sắc Sollicitudo omnium ecclesiarum. Trận dịch năm 1649 làm vắng nhiều con phố ở Sevilla. Bức Cậu bé bắt chấy của Murillo hiện ở Louvre.
Vợ Miguel Mañara mất năm 1661. Ông gia nhập hội huynh đệ Santa Caridad, chuyên chôn người chết bị bỏ rơi và người bị xử tử, rồi biến hội ấy thành một bệnh viện lớn. Các bức tranh của Murillo cho nhà thờ của hội là có thật. Một số vẫn còn đó, một số bị quân của Napôlêông lấy đi. Juan de Valdés Leal vẽ hai bức về cái chết. Chuyện thời trẻ phóng túng của ông có lẽ bị trộn với truyền thuyết Don Juan, nên chương mới viết “người ta kể”. Rôma tuyên ông là Đấng Đáng Kính năm 1985.
Lời nhận xét rằng tranh đạo đến với người thường qua bản khắc, ảnh thánh nhỏ, tượng gỗ sơn màu, và góc cầu nguyện trong mỗi nhà, là cái nhìn chung của các nhà nghiên cứu đời sống đạo thời Baroque.
Giá của cái đẹp
Chi phí của Rôma thời Baroque và vai trò của các gia đình giáo hoàng là nhận xét chung của các sử gia. Chữ baroque có thể bắt nguồn từ chữ Bồ Đào Nha barroco, viên ngọc trai không tròn. Sang thế kỷ XVIII, nó mang nghĩa kỳ quặc, méo mó.
Ở châu Mỹ có những bàn thờ mạ vàng của thợ bản địa, như ở Tonantzintla bên Mêhicô và Ouro Preto bên Brazil. Ở châu Á, Vương cung thánh đường Bom Jesus ở Goa hoàn tất năm 1605, theo ghi nhận của UNESCO. Ở Macao còn đứng bức tường mặt tiền nhà thờ Thánh Phaolô. Ở Manila, nhà thờ San Agustín xong năm 1607.
Phần lớn nhà thờ Việt Nam có từ cuối thế kỷ XIX và theo mẫu Gothic hay Roman. Baroque đến với người Việt chủ yếu qua bàn thờ chạm trổ và tượng ảnh. Đây là chỗ chương so sánh với Việt Nam, và là lời của người kể.
Những người trong chương
Pieter Paul Rubens (1577 đến 1640) là họa sĩ của bức Hạ xác Chúa ở Antwerpen.
Gabriele Paleotti là hồng y, tổng giám mục Bologna, tác giả cuốn sách về ảnh tượng năm 1582.
Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571 đến 1610) là họa sĩ của ánh sáng và bóng tối.
Andrea Pozzo là tu huynh Dòng Tên, họa sĩ.
Gian Lorenzo Bernini (1598 đến 1680) là nhà điêu khắc và kiến trúc sư.
Urbanô VIII (Maffeo Barberini), Alexanđê VII và Phaolô V là các giáo hoàng.
Federico Cornaro là vị hồng y Venezia đặt làm nhà nguyện.
Têrêsa Ávila là vị thánh của bức Xuất thần.
Giovanni Pierluigi da Palestrina và Claudio Monteverdi là các nhạc sĩ.
Philipphê Nêri là linh mục, thánh.
Georg Friedrich Handel và Johann Sebastian Bach là các nhạc sĩ.
Bartolomé Esteban Murillo là họa sĩ của Sevilla.
Miguel Mañara là nhà quý tộc ở Sevilla, người quay về với người nghèo.
Những nơi trong chương
Antwerpen, xứ Flandres, có Nhà thờ Đức Bà. Chương còn nhắc Hà Lan, Zürich và Geneva. Trentô và Bologna gắn với Công đồng và Paleotti. Ở Rôma có San Luigi dei Francesi, Gesù, nhà thờ thánh Ignatiô, Đền thờ thánh Phêrô, Pantheon và Santa Maria della Vittoria. Napoli, Malta, Sicilia và Porto Ercole thuộc chặng chạy trốn của Caravaggio. Venezia là nơi Monteverdi in bộ Kinh Chiều. Leipzig có nhà thờ thánh Tôma. Sevilla là thành phố của Murillo và Mañara.
Đọc thêm
Với chương này, “đọc thêm” nghĩa là nhìn và nghe. Hãy tìm xem ảnh bức Chúa gọi Mátthêu của Caravaggio và nhìn theo luồng sáng. Rồi nghe phần Kyrie trong Thánh lễ cung Si thứ của Bach: một người Tin Lành viết cho một Thánh lễ Công giáo, và cả hai bên đều nghe được.
Cuốn của Wittkower là sách chuẩn. Các sắc lệnh của Trentô trong bản dịch của Waterworth có miễn phí trên mạng.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 58 (Nicêa II và ảnh tượng), chương 93 (Zwingli, Calvin và phong trào phá ảnh tượng), chương 96 (Dòng Tên), chương 97 (Trentô và Palestrina), chương 99 (thánh Têrêsa Ávila), chương 101 (châu Mỹ) và chương 129 (tín điều năm 1854).