Bỏ qua, tới nội dung
1566–1750 · Antwerpen, Rôma, Sevilla, Leipzig

Chương 100

Đá biết bay, trần nhà mở ra trời: nghệ thuật Baroque

1566–1750 · Antwerpen, Rôma, Sevilla, Leipzig

Giáo hoàng Nhiều đờiHoàng đế Nhiều đời

Búa tạ, xà beng và dây thừng: đó là những thứ đám đông giận dữ mang theo khi tràn vào Nhà thờ Chính tòa Đức Bà ở Antwerpen chiều 20 tháng Tám năm 1566.

Năm ấy, nơi ấy

1566–1750

  1. Antwerp
  2. Rôma
  3. Seville
  4. Leipzig
Từ Cơn Bão Ảnh Tượng ở Antwerpen năm 1566, Hội Thánh đáp lại bằng cái đẹp: Rôma của Caravaggio và Bernini, Sevilla của Murillo, Leipzig của Bach.
Bắt đầu đọc

Chương 100

1566–1750 · Antwerpen, Rôma, Sevilla, Leipzig

Nơi chốn
Antwerp, Rôma, Seville, Leipzig
Giáo hoàng
Nhiều đời
Hoàng đế
Nhiều đời

Búa tạ, xà beng và dây thừng: đó là những thứ đám đông giận dữ mang theo khi tràn vào Nhà thờ Chính tòa Đức Bà ở Antwerpen chiều 20 tháng Tám năm 1566. Antwerpen thuộc xứ Flandres khi ấy là một trong những thành giàu nhất châu Âu, và nhà thờ ấy lớn nhất vùng Các Nước Thấp. Đám đông gồm đủ hạng: thợ thuyền, dân nghèo, vài nhà giảng đạo phái Calvin, và những kẻ tò mò đi theo xem.

Họ hò hét nhau trèo lên các bàn thờ, kéo đổ pho tượng Đức Mẹ mà bà con giáo dân vẫn cung nghinh qua các đường phố mỗi năm, rồi vung búa đập nát phần đầu tượng. Họ đập vỡ tan tành các ô cửa kính màu nghệ thuật, xé nát những bức tranh thánh, băm vụn những bức bình phong bằng gỗ chạm khắc tinh xảo mà các phường hội trong thành phố đã chắt chiu góp tiền thực hiện qua nhiều thế hệ. Tệ hại hơn, họ đổ cả rượu lễ đã truyền phép xuống nền đá lạnh lẽo và lấy dầu thánh đem bôi lên những đôi ủng của mình. Chỉ trong vòng vài giờ đồng hồ ngắn ngủi, ngôi nhà thờ tráng lệ nhất vùng Hà Lan đã biến thành đống đổ nát tan hoang, và đám đông tiếp tục kéo sang ngôi nhà thờ kế bên. Người Hà Lan gọi biến cố kinh hoàng ấy là Beeldenstorm, tức “Cơn Bão Ảnh Tượng”, cơn bão nổi lên từ mười ngày trước ở một làng phía nam Flandres và chỉ vài tuần đã quét qua hàng trăm nhà thờ khắp vùng.

Đáp lại phong trào đập phá ảnh tượng: định hướng mới từ Trentô
Đáp lại phong trào đập phá ảnh tượng: định hướng mới từ Trentô

Thế nhưng, chưa đầy năm mươi năm sau, ngay bên trong chính ngôi thánh đường Antwerpen từng bị tàn phá ấy, người ta đã trân trọng dựng lên một bức họa khổng lồ cao hơn bốn mét. Bức tranh khắc họa khoảnh khắc các môn đệ đang hạ thi thể Chúa Giêsu từ trên cây thập giá xuống: thân thể nhợt nhạt của Người trượt nhẹ xuống trên tấm khăn liệm trắng tinh, những đôi bàn tay gân guốc vươn ra đỡ lấy sức nặng thiêng liêng, còn Mẹ Người thì đau đớn giang rộng vòng tay hướng về phía Con. Người họa sĩ vẽ kiệt tác này theo đơn đặt hàng của phường hội các xạ thủ súng hỏa mai trong thành phố. Phường hội này nhận Thánh Kitôphô làm đấng bảo trợ, nên hình ảnh vị thánh cõng Chúa qua sông cũng được vẽ trang trọng trên hai cánh cửa ngoài của bức tranh. Tác giả của kiệt tác ấy là một người con ưu tú của thành Antwerpen tên là Pieter Paul Rubens. Bức họa của ông không chỉ đơn thuần kể lại một tích truyện Kinh Thánh, mà còn kéo người xem bước lại thật gần, tạo cảm giác như chính ta đang đứng ngay bên cạnh các môn đệ để cùng đưa tay đỡ lấy thân thể Chúa.

Giữa hai buổi chiều ấy là câu trả lời của Hội Thánh Công giáo: người ta lấy búa đập ảnh tượng, thì Hội Thánh sẽ làm cho nghệ thuật thánh đẹp hơn, mãnh liệt hơn, chạm vào lòng người hơn bao giờ hết. Trào lưu ra đời từ lời đáp ấy, đời sau gọi là Baroque.

Công đồng Trentô và những bức tranh

Những người theo Calvin và Zwingli tin rằng tranh tượng trong nhà thờ là thờ ngẫu tượng, phạm điều răn thứ nhất. Vì thế ở Zürich, Geneva, Scotland và nước Anh, tường nhà thờ bị quét vôi trắng, bàn thờ đá bị nhổ bỏ.

Trong phiên họp cuối tháng Mười Hai năm 1563, Công đồng Trentô trả lời ngắn mà dứt khoát. Ảnh tượng Chúa Kitô, Đức Trinh Nữ Maria và các thánh phải được giữ trong nhà thờ và được tôn kính xứng đáng: không phải vì gỗ hay đá có quyền năng gì, mà vì lòng tôn kính hướng về chính Đấng được vẽ hay được tạc. Công đồng giải thích: ảnh tượng chính là “cuốn sách dành cho những người không biết chữ”, giúp nhắc nhở họ ghi nhớ những kỳ công Thiên Chúa đã thực hiện, đồng thời đặt gương sáng của các bậc thánh nhân ngay trước mắt để họ noi theo. Bên cạnh đó, công đồng cũng nghiêm khắc căn dặn không được phép trưng bày bất cứ tác phẩm nào mang nội dung sai lạc về giáo lý, thiếu đứng đắn hay gây xáo trộn đức tin; mọi nét dâm đãng trần tục đều phải bị loại bỏ, và các vị giám mục có trách nhiệm canh chừng chặt chẽ lĩnh vực này. Với phán quyết ấy, Công đồng Trentô đã lặp lại nguyên vẹn chân lý mà Công đồng Chung Nicêa II từng tuyên bố vào năm 787, trong lần đầu tiên Hội Thánh đứng trước cuộc khủng hoảng bài trừ ảnh tượng.

Mười chín năm sau, năm 1582, một vị giám mục từng tham dự Công đồng Trentô là Gabriele Paleotti, lúc bấy giờ đã là hồng y kiêm Tổng giám mục giáo phận Bologna, xuất bản một cuốn cẩm nang cho họa sĩ vẽ tranh đạo, với ba tiêu chuẩn:

  • Tính rõ ràng: tranh phải dễ hiểu đến mức một cụ già mù chữ hay một đứa trẻ nhìn vào cũng hiểu ngay.
  • Tính chân thực: trung thành với lịch sử và Kinh Thánh, tránh chuyện hoang đường.
  • Tính lay động: tranh phải chạm tới lòng người, khiến người xem muốn quỳ xuống cầu nguyện, muốn ăn năn và yêu mến Thiên Chúa.

Thế hệ họa sĩ, nhà điêu khắc và kiến trúc sư sau đó đã làm theo lời dặn thứ ba ấy mãnh liệt hơn mọi điều người thời ấy tưởng tượng nổi.

Người họa sĩ và cái bóng

Năm 1600, trong nhà thờ San Luigi dei Francesi ở Rôma, ngôi thánh đường dành riêng cho cộng đồng người Pháp sinh sống tại kinh đô, người ta treo hai bức tranh của một họa sĩ trẻ tên Michelangelo Merisi. Ông lớn lên ở thị trấn nhỏ Caravaggio gần Milan, nên người ta gọi ông theo tên quê: Caravaggio. Một bức vẽ cảnh Chúa Giêsu gọi ông Mátthêu.

Trong bức tranh của Caravaggio, ông Mátthêu hoàn toàn không ngồi giữa một khung cảnh cổ kính đẹp đẽ nào của xứ Palestine xa xưa. Trái lại, ông ngồi bên một chiếc bàn gỗ thô mộc, trong một căn phòng tối om hệt như một quán rượu bình dân ở Rôma, vây quanh là những thanh niên ăn vận bảnh bao theo đúng mốt sành điệu đương thời đang mải mê đếm tiền. Chúa Giêsu đứng ở góc bên phải bức tranh, đôi chân trần mộc mạc, thân hình gần như chìm khuất trong bóng tối, chỉ giơ cánh tay chỉ thẳng về phía trước. Một luồng ánh sáng rực rỡ từ trên cao chạy dọc theo hướng bàn tay của Người, cắt chéo qua bức tường tối tăm và rọi thẳng vào gương mặt Mátthêu: vị thu thuế ngơ ngác đưa ngón tay chỉ ngược vào ngực mình, ánh mắt như muốn thốt lên câu hỏi đầy kinh ngạc: “Thầy gọi con ư?”

Caravaggio tìm ánh sáng
Caravaggio tìm ánh sáng

Caravaggio tuyệt nhiên không đi tìm người mẫu nơi các cung điện vương giả sang trọng. Ông vẽ các bậc thánh nhân theo đúng nguyên mẫu của những con người bình dị mà ông bắt gặp ngoài đường phố: từ bà cụ bán hàng ngoài sạp chợ, anh phu khuân vác nhễ nhại mồ hôi cho đến những người hành hương nghèo khó chân lấm bùn đất. Trong kiệt tác Đức Mẹ Loreto, hai người nông dân nghèo quỳ gối chắp tay thành kính trước Đức Mẹ đang bồng Chúa Hài Đồng, để lộ rõ cả đôi gan bàn chân lấm lem bùn đất hướng thẳng ra trước mặt người xem. Lối vẽ trần trụi ấy từng khiến không ít người quyền quý phẫn nộ: phiên bản đầu tiên của bức Thánh Mátthêu và Thiên thần đã bị các linh mục đặt tranh thẳng thừng từ chối khiến ông phải vẽ lại bức khác; đến năm 1606, các tu sĩ dòng Cát Minh tại nhà thờ Santa Maria della Scala cũng trả lại bức Cái chết của Đức Trinh Nữ, có lẽ vì Đức Mẹ trong tranh trông giống một người phụ nữ nghèo chết đuối với thân hình sưng phù, khi ấy họa sĩ trẻ Rubens đang lưu lại Ý đã vội vàng thúc giục vị bảo trợ của mình là Công tước xứ Mantova mua ngay kiệt tác bị từ chối này. Thế nhưng, đối với đông đảo người dân nghèo thành Rôma, mỗi lần đứng ngắm nhìn những bức tranh ấy, họ lại xúc động nhận ra chính bóng dáng cuộc đời lam lũ của mình ở trong đó.

Cuộc đời cá nhân của Caravaggio thực sự chẳng có nét gì thánh thiện: ông nổi tiếng nóng nảy, bốc đồng, thường xuyên cãi vã, đánh nhau và hết lần này đến lần khác bị tống vào nhà giam. Năm 1606, sau khi lỡ tay giết chết một người trong một cuộc ẩu đả, ông buộc phải bỏ trốn khỏi Rôma với bản án tử hình treo lơ lửng trên đầu, phiêu bạt qua Napoli, đảo Malta rồi xuống tận Sicilia; nhưng đi tới đâu, ông vẫn miệt mài sáng tác những kiệt tác tôn giáo rực rỡ ánh sáng xuyên qua màn đêm. Năm 1610, trên hành trình quay trở về Rôma với hy vọng được nhận lệnh ân xá, ông đã gục ngã vì cơn sốt ác tính khi mới tròn ba mươi tám tuổi. Trong một bức tranh cuối đời, ông vẽ chàng Đavít xách đầu tên khổng lồ Gôliát, và gương mặt đau đớn, râu tóc rối bời của Gôliát chính là mặt Caravaggio.

Ngôi nhà thờ của Dòng Tên

Giữa Rôma, Dòng Tên khởi công nhà thờ mẹ của dòng, Nhà thờ Gesù, Danh Thánh Chúa Giêsu, năm 1568 và cung hiến năm 1584. Nhà thờ được thiết kế cho Hội Thánh sau Trentô: một Hội Thánh khao khát rao giảng và dạy dỗ Lời Chúa. Dưới bàn tay tài hoa của kiến trúc sư Vignola và mặt tiền uy nghi do Giacomo della Porta kiến tạo, không gian bên trong nhà thờ chỉ gồm duy nhất một gian giữa thật rộng lớn, hoàn toàn loại bỏ các hàng cột đá che khuất tầm nhìn như các nhà thờ thời Trung Cổ, nhờ đó đứng ở bất kỳ góc nào trong nhà thờ giáo dân cũng có thể nhìn rõ bàn thờ và lắng nghe rõ mồn một tiếng vị giảng thuyết, trong khi hai bên sườn được bố trí các nhà nguyện nhỏ nối tiếp nhau. Thánh Ignatiô Loyola đã qua đời từ năm 1556 nên không bao giờ có dịp tận mắt chiêm ngưỡng ngôi nhà thờ mang dấu ấn linh đạo của mình. Trên trần của ngôi thánh đường, những hình vẽ sống động dường như tràn hẳn ra khỏi khuôn khung, đổ ập xuống trên những lớp vữa đắp nổi tinh xảo: mẫu nhà thờ này về sau được chép lại khắp thế giới, từ Mêhicô đến Goa, từ Kraków tới Manila.

Một trăm năm sau, trần của các ngôi thánh đường bắt đầu thực sự “mở toang” ra bầu trời cao rộng. Bên trong Nhà thờ Thánh Ignatiô tại Rôma, vào đầu thập niên 1690, một tu huynh trợ sĩ Dòng Tên tên là Andrea Pozzo đã vẽ cả một bầu trời bao la lên vòm trần của gian giữa. Trong bức bích họa kỳ vĩ ấy, Thánh Ignatiô được rước lên giữa muôn tầng mây trắng; những luồng tia sáng chói lọi từ Chúa Kitô chiếu thẳng vào trái tim vị thánh, rồi từ trái tim ngài lại tỏa lan rực rỡ ra khắp bốn phương trời, chiếu rọi tới bốn châu lục được khắc họa ở bốn góc trần nhà: những miền xa nơi anh em Dòng Tên đang truyền giáo. Nhìn từ dưới lên, tường đá như vươn cao mãi, xuyên mái trần lên tận thiên đàng.

Phối cảnh của Pozzo
Phối cảnh của Pozzo

Thực ra, theo thiết kế ban đầu, Nhà thờ Thánh Ignatiô lẽ ra phải có một mái vòm lớn; thế nhưng các tu sĩ dòng Đa Minh ở tu viện kế bên đã lên tiếng phản đối vì lo ngại mái vòm cao sẽ che khuất mất ánh sáng tự nhiên của thư viện nhà dòng, cộng thêm ngân quỹ xây dựng lúc ấy cũng không đủ. Thế là vào năm 1685, tu huynh Pozzo đã nghĩ ra một giải pháp thiên tài: ông vẽ một mái vòm giả ngay trên một tấm vải phẳng căng ngang trần nhà. Nếu đứng đúng vào vị trí chuẩn xác bên dưới, người xem sẽ thấy hiện ra trước mắt một mái vòm tròn sâu thẳm, có cả các ô cửa sổ mở rộng và ánh sáng chan hòa; nhưng chỉ cần bước lệch sang bên cạnh vài bước chân, mái vòm kỳ ảo ấy lập tức xoắn vặn lại và lộ rõ bản chất là một bức tranh phẳng. Vốn là một bậc thầy tinh thông toán học, Pozzo đã tính toán chính xác từng đường nét phối cảnh và cho gắn một chiếc đĩa đá cẩm thạch tròn nhỏ ngay trên nền gạch của gian giữa để đánh dấu vị trí lý tưởng cho người xem đứng ngắm: khách hành hương đến Rôma ngày nay vẫn tìm chiếc đĩa ấy để đứng lên ngắm. Về sau Pozzo còn soạn một bộ sách về phối cảnh cho họa sĩ và kiến trúc sư, in năm 1693.

Tính toán điểm nhìn
Tính toán điểm nhìn

Người làm cho đá biết bay

Người mang trọn linh hồn Baroque là Gian Lorenzo Bernini, nhà điêu khắc và kiến trúc sư phục vụ các Giáo hoàng hơn nửa thế kỷ. Dưới tay ông, cẩm thạch lạnh hóa thành da thịt, và đá nặng như biết bay.

Năm 1624, Đức Urbanô VIII giao cho Bernini làm một chiếc tán lớn trên bàn thờ chính Vương cung Thánh đường Thánh Phêrô: trùng khít trên phần mộ của vị Tông đồ trưởng và nằm dưới mái vòm vĩ đại do Michelangelo thiết kế. Trước mắt nhà nghệ sĩ trẻ là một bài toán hóc búa cả về kỹ thuật xây dựng lẫn mỹ thuật tôn giáo. Bernini đã kiến tạo nên bốn cây cột đồng khổng lồ xoắn ốc mềm mại tựa như những sợi dây thừng, vươn cao gần ba mươi mét, tương đương với chiều cao của một tòa nhà mười tầng, gợi nhớ lại hình dáng những chiếc cột xoắn cổ xưa mà truyền thống tin rằng từng thuộc về Đền thờ vua Salômôn và từng đứng trong ngôi Vương cung Thánh đường Thánh Phêrô cũ. Vì gia huy của dòng họ Barberini, gia tộc của Đức Urbanô VIII, có hình những con ong, nên Bernini đã khéo léo chạm khắc hình những chú ong đang bò lượn khắp thân tán đồng xen lẫn giữa những cành nguyệt quế xanh tươi. Để có đủ đồng, thợ đã tháo những xà đồng cổ ở mái hiên đền Pantheon, ngôi đền La Mã cổ đại đã đứng vững suốt gần mười lăm thế kỷ. Tư liệu về sau cho biết phần lớn số đồng ấy được đúc thành đại bác cho pháo đài Sant’Angelo, chỉ một phần nhỏ dùng cho chiếc tán. Nhưng dân Rôma sắc sảo chẳng chờ giải thích: họ ghim ngay một câu chơi chữ tiếng Latinh lên tượng Pasquino, nơi dân chúng vẫn thường treo các bài vè châm biếm thời cuộc, với nội dung bất hủ: “Điều mà quân man rợ không làm, thì gia tộc Barberini đã làm!”

Những người thợ đúc
Những người thợ đúc

Năm 1647, một hồng y người Venezia thuộc dòng họ Cornaro mời Bernini trang trí nhà nguyện của gia tộc trong nhà thờ Santa Maria della Vittoria ở Rôma: ngôi thánh đường của dòng Cát Minh Chân Đất, hội dòng do Thánh nữ Têrêsa cải tổ. Bernini đã tạc nên một tuyệt tác điêu khắc tái hiện chính xác thị kiến thần bí mà Thánh nữ Têrêsa Ávila từng thuật lại: một vị thiên thần đang cầm ngọn giáo bằng vàng đâm thấu vào trái tim bà. Trong khối đá cẩm thạch trắng muốt, Têrêsa ngả người thanh thoát trên một đám mây bồng bềnh, đôi mắt khép hờ xuất thần, đôi môi hé mở, còn những nếp áo dòng thô sơ thì uốn lượn mềm mại như đang bay phấp phới trước làn gió. Vị thiên thần đứng bên cạnh mỉm cười dịu dàng; và từ một ô cửa sổ giấu kín ở phía trên cao, ánh sáng mặt trời tự nhiên rọi thẳng xuống dọc theo những tia đồng mạ vàng rực rỡ. Trên hai bức tường hai bên, Bernini còn tạc hình các thành viên của gia tộc Cornaro đang ngồi trong những lô ghế tựa như ở nhà hát, say sưa ngắm nhìn và bàn luận về cảnh tượng nhiệm mầu ấy hệt như chính chúng ta đang đứng xem. Ai đọc Thánh Têrêsa đều hiểu điều Bernini muốn nói: trong cuốn Tự thuật, chính bà đã mượn lời nồng nàn của tình yêu để tả nỗi đau tột cùng quyện với vị ngọt thiêng liêng ấy. Dẫu vậy, nhiều du khách đứng trước tượng lại nhìn theo con mắt trần thế, và cuộc tranh luận ấy chưa dứt từ thế kỷ XVIII đến nay.

Đá và ánh sáng ở Cornaro
Đá và ánh sáng ở Cornaro

Vào năm 1656, Đức Giáo hoàng Alexanđê VII lại tin tưởng giao cho Bernini thiết kế khu quảng trường rộng lớn nằm ngay phía trước Vương cung Thánh đường Thánh Phêrô. Ông đã dựng nên hai dãy hành lang cột đá uốn cong khổng lồ, mỗi dãy xếp thành bốn hàng cột sâu hun hút với tổng cộng 284 cây cột đá đồ sộ, vươn ra ôm trọn lấy không gian quảng trường hệt như một đôi cánh tay khổng lồ. Chính Bernini đã giải thích ý nghĩa thần học sâu sắc của công trình này: đó chính là đôi cánh tay rộng mở của Mẹ Hội Thánh, một cánh tay ôm chặt lấy những người con Công giáo để củng cố đức tin cho họ, một cánh tay dang rộng đón chào những người anh em ly khai trở về, và cả hai cánh tay cùng mở ra chào đón những người chưa nhận biết Chúa để soi sáng cho họ. Giữa quảng trường là một cột tháp đá Ai Cập cổ, từng được Hoàng đế Caligula chở về Rôma, dời tới chỗ hiện nay năm 1586, trên đỉnh gắn thánh giá: thời cổ, cột đá này đứng giữa trường đua của Hoàng đế Nêrô, nơi truyền thống nói Thánh Phêrô đã chịu đóng đinh ngược đầu.

Hàng cột Bernini mở ra
Hàng cột Bernini mở ra

Xét về đời sống đức tin, Bernini là một người tín hữu vô cùng sùng đạo: suốt bốn mươi năm trời, ngày nào ông cũng tham dự Thánh lễ buổi sáng, rước Mình Thánh Chúa hai lần mỗi tuần, đều đặn thực hành Linh thao với các cha Dòng Tên và chiều tối nào cũng ghé vào nhà thờ Gesù để viếng Thánh Thể. Thế nhưng, con người tài hoa ấy cũng mang bản tính nóng nảy và ghen tuông dữ dội: vào năm 1638, trong cơn ghen mù quáng, ông từng sai người hầu dùng dao rạch mặt một người phụ nữ đã phụ bạc tình cảm của mình là bà Costanza Bonarelli. Ông qua đời thanh thản vào ngày 28 tháng Mười Một năm 1680, hưởng thọ tám mươi mốt tuổi.

Âm nhạc cho cả hai bên

Không chỉ hội họa, điêu khắc hay kiến trúc, nghệ thuật âm nhạc thánh cũng bước sang một trang biến đổi rực rỡ. Ngay sau Công đồng Trentô, nhạc sĩ thiên tài Palestrina tại Rôma đã sáng tác những bộ lễ đa thanh trong trẻo, thuần khiết, giúp người nghe cảm nhận rõ ràng từng câu từng chữ của lời kinh phụng vụ tiếng Latinh. Thế rồi, bước sang kỷ nguyên Baroque, âm nhạc trở nên kịch tính và lộng lẫy hơn bao giờ hết với sự kết hợp của giọng đơn ca truyền cảm, dàn nhạc giao hưởng hùng tráng và những màn đối đáp cao trào: năm 1610, Claudio Monteverdi xuất bản bộ Kinh Chiều Đức Trinh Nữ Maria dâng Đức Phaolô V, vang lên lộng lẫy như một vở opera ngay trong nhà thờ.

Buổi tập ca đoàn
Buổi tập ca đoàn

Cũng tại Rôma, bên trong căn phòng cầu nguyện của Thánh Philipphê Nêri, đông đảo giáo dân thường tụ họp vào mỗi buổi chiều để cùng nhau lắng nghe đọc Kinh Thánh, nghe giảng giải Lời Chúa và cất tiếng hát những bài ca kể lại các tích truyện Kinh Thánh bằng âm nhạc. Trong tiếng Ý, căn phòng cầu nguyện thân thương ấy được gọi là oratorio, và về sau, toàn bộ thể loại thanh xướng kịch tôn giáo kể lại một câu chuyện thánh cũng mang chính tên gọi này. Vào khoảng năm 1600, nhạc sĩ Emilio de’ Cavalieri cho trình diễn một trong những bản oratorio đầu tiên, mở đường cho các nhà soạn nhạc trên khắp châu Âu nối tiếp sáng tác, đỉnh cao chính là kiệt tác Đấng Mêsia của Handel, công diễn lần đầu tiên tại Dublin vào ngày 13 tháng Tư năm 1742: cho đến tận ngày nay, mỗi khi dàn hợp xướng cất vang đoạn điệp khúc Halleluia hùng tráng, khán giả tại nhiều nơi trên thế giới vẫn đồng loạt đứng dậy để bày tỏ lòng tôn kính.

Điều kỳ diệu là âm nhạc Baroque không chỉ thuộc về riêng thế giới Công giáo. Tại thành phố Leipzig thuộc truyền thống Tin Lành Luther, suốt từ năm 1723 cho đến khi qua đời vào năm 1750, nhà soạn nhạc vĩ đại Johann Sebastian Bach đảm nhận cương vị nhạc trưởng tại Nhà thờ Thánh Tôma. Cứ mỗi ngày Chúa Nhật hằng tuần, ông đều phải sáng tác sẵn một bản cantata mới phục vụ buổi cử hành phụng vụ, đồng thời trực tiếp tập luyện cho các cậu bé trong ca đoàn và giảng dạy tiếng Latinh cho học trò: hơn hai trăm bản cantata nhà thờ của ông vẫn còn được bảo tồn cho đến hôm nay. Ông cũng chính là tác giả của hai kiệt tác bất hủ: Bản Thương Khó theo Thánh Gioan, công diễn lần đầu năm 1724, và Bản Thương Khó theo Thánh Mátthêu, năm 1727. Là tín hữu Luther sốt sắng, Bach vẫn dồn tâm huyết viết trọn một bộ nhạc cho Thánh lễ Công giáo: Thánh lễ cung Si thứ. Ông gửi phần Kyrie và Gloria dâng Tuyển hầu tước Công giáo xứ Sachsen năm 1733, rồi viết xong phần còn lại khoảng năm 1749, dù có lẽ suốt đời chưa được nghe trọn tác phẩm. Đầu mỗi bản thảo, Bach thường viết hai chữ Latinh Jesu juva, “Lạy Chúa Giêsu, xin giúp con”, và cuối bản, ông ghi S.D.G., viết tắt của Soli Deo Gloria, “Vinh danh một mình Thiên Chúa”.

Bach tại Leipzig
Bach tại Leipzig

Châu Âu đã chia hai bờ đức tin, nhưng những giai điệu ngợi khen Thiên Chúa vẫn bay qua lại giữa hai bờ.

Sevilla

Sang Tây Ban Nha, Baroque mang một gương mặt khác hẳn: gần gũi, trầm lắng và dịu dàng hơn nhiều. Sevilla khi ấy là cửa ngõ đón những đoàn thuyền chở bạc từ châu Mỹ về: một thành phố phồn hoa, đông đúc, mà cũng đầy cảnh nghèo khổ, trẻ bụi đời và người ăn xin, đặc biệt sau trận đại dịch khủng khiếp năm 1649 khiến nhiều khu phố trở nên vắng ngắt.

Danh họa Bartolomé Esteban Murillo của thành Sevilla đã dành cả trái tim để vẽ đề tài Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội hàng chục lần: trong tranh của ông, Đức Mẹ hiện lên như một thiếu nữ thanh khiết khoác chiếc áo trắng tinh khôi, choàng tấm áo xanh biếc dịu dàng, đôi chân đứng nhẹ trên vầng trăng lưỡi liềm giữa những áng mây bồng bềnh chen chúc các thiên thần nhỏ bé. Người dân Sevilla say mê tôn sùng mầu nhiệm Vô Nhiễm Nguyên Tội của Đức Mẹ từ hai thế kỷ trước khi Hội Thánh chính thức tuyên bố tín điều này vào năm 1854. Vào năm 1661, chính Đức Giáo hoàng Alexanđê VII cũng đã lên tiếng ủng hộ lòng sùng kính sốt sắng ấy. Murillo còn trìu mến vẽ trẻ nghèo đường phố Sevilla: cậu bé ngồi bắt chấy trên áo, mấy đứa trẻ cười toe chia nhau chùm nho, quả dưa.

Murillo trong xưởng
Murillo trong xưởng

Nếu những bức họa khổ lớn lộng lẫy được treo trang trọng bên trong các ngôi thánh đường, thì nghệ thuật thánh lại len lỏi vào từng mái nhà của người dân bình dị thông qua những bản tranh khắc gỗ và khắc đồng giá rẻ, những tấm ảnh thánh nhỏ xinh cùng những pho tượng gỗ sơn màu rực rỡ. Hầu như ngôi nhà nào cũng bài trí một góc cầu nguyện ấm cúng với ngọn nến lung linh bên cạnh tấm ảnh Đức Mẹ hoặc vị thánh bổn mạng của gia đình: mỗi buổi tối trước giờ đi ngủ, người mẹ lại chỉ tay vào tấm ảnh để kể cho đàn con thơ nghe những câu chuyện cảm động về cuộc đời các thánh.

Ảnh đạo trong mái nhà
Ảnh đạo trong mái nhà

Ngay tại thành phố Sevilla ấy cũng có một nhà quý tộc nổi tiếng tên là Miguel Mañara. Người đời kể rằng thời trai trẻ ông từng sống một cuộc đời ăn chơi phóng túng. Về sau các nhà văn đã hòa trộn câu chuyện của ông với truyền thuyết về nhân vật đào hoa Don Juan. Thế nhưng, sau biến cố người vợ yêu dấu đột ngột qua đời vào năm 1661, ông đã hoán cải hoàn toàn cuộc đời mình. Ông gia nhập một hội bác ái chuyên đi thu nhặt thi hài của những người nghèo chết đường chết chợ để lo liệu chôn cất tử tế, rồi dốc toàn bộ gia sản biến hội bác ái ấy thành một ngôi bệnh viện khang trang dành riêng cho người nghèo. Để trang trí nhà thờ bệnh viện, ông mời Murillo vẽ loạt tranh về các việc thương xót: như cảnh Thánh Gioan Thiên Chúa cõng một bệnh nhân nặng bước đi giữa đêm mưa gió, hay Thánh nữ Êlisabét xứ Hungary ân cần rửa vết lở loét cho người nghèo khổ. Đồng thời, ông lại mời một họa sĩ tài danh khác ở Sevilla là Juan de Valdés Leal vẽ hai bức họa rùng rợn về cái chết và sự mục nát của thân xác, đặt ngay gần lối ra vào để bất cứ ai bước qua ngưỡng cửa cũng không bao giờ quên rằng danh vọng, quyền thế hay nhan sắc trần gian rồi cũng sẽ hóa thành tro bụi. Miguel Mañara mong muốn mọi người bước vào nơi đây đều khắc ghi một chân lý: thứ nghệ thuật đẹp đẽ nhất trên đời chính là lòng yêu thương phục vụ người nghèo, và đến năm 1985, Tòa Thánh Rôma đã long trọng tôn phong ông là Đấng Đáng Kính.

Ngoài cửa nhà thờ
Ngoài cửa nhà thờ

Giá của cái đẹp

Dĩ nhiên Baroque cũng có góc khuất. Những công trình đồ sộ ở Rôma tốn bạc triệu, phần lớn từ các gia tộc Giáo hoàng: những dòng họ giàu lên nhanh chóng nhờ có người thân ngồi trên ngai tòa Thánh Phêrô. Ngay trong lúc Bernini đang miệt mài đúc những cây cột đồng tráng lệ, thì tại nhiều vùng nông thôn nước Ý, người dân vẫn đang phải oằn mình chống chọi với nạn đói kém. Người Tin Lành khi nhìn vào những ngôi thánh đường lộng lẫy xa hoa ấy càng thấy rõ hơn những điều họ phản đối: sự phô trương hình thức, tính chất sân khấu kịch tính và một đời sống đạo dường như bị thu hẹp vào cảm xúc thẩm mỹ. Một trăm năm sau đó, các triết gia thời kỳ Khai Sáng lại lên tiếng chế nhạo Baroque là thứ nghệ thuật rườm rà quá đà: chính chữ baroque trong tiếng Pháp lúc đầu nghĩa là “kỳ quặc, méo mó”, có lẽ từ một chữ Bồ Đào Nha chỉ viên ngọc trai xù xì không tròn.

Thế nhưng Baroque đã làm được điều mà những pho sách thần học không làm nổi: bằng ánh sáng, bằng đá biết bay, bằng tiếng nhạc vút cao, nó thì thầm với hàng triệu người bình dân không biết chữ rằng Thiên Chúa đang ở thật gần, và trời có thể mở toang ngay trên đầu họ.

Baroque còn theo các thừa sai vượt biển sang châu Mỹ. Ở Mêhicô, Peru và Brazil, thợ bản xứ chạm những bàn thờ mạ vàng theo lối Baroque, nhưng đưa vào đó gương mặt, hoa lá, muông thú của quê mình: ngôi nhà thờ Santa María ở Tonantzintla, Mêhicô, cùng thị trấn cổ Ouro Preto, Brazil, chính là những minh chứng sống động vẫn còn lưu giữ đến hôm nay.

Rồi Baroque sang tới châu Á:

  • Tại Goa, Ấn Độ, Vương cung Thánh đường Bom Jesus, nơi an nghỉ của Thánh Phanxicô Xaviê, được hoàn tất vào năm 1605.
  • Tại Macao, bức tường mặt tiền uy nghi của nhà thờ Thánh Phaolô vẫn đứng sừng sững như chứng nhân lịch sử.
  • Tại Manila, Philippines, nhà thờ San Agustín hoàn thành năm 1607 là công trình đầu tiên trong cụm các nhà thờ Baroque của Philippines ngày nay được UNESCO vinh danh là Di sản Thế giới.

Quê hương Việt Nam cũng là một nhánh nhỏ thân thương của dòng chảy ấy. Phần lớn nhà thờ ở Việt Nam xây từ cuối thế kỷ XIX theo lối Gothic hay Roman; nhưng tinh thần Baroque đã thấm vào lòng người Công giáo Việt qua những cung thánh, bàn thờ gỗ chạm trổ sơn son thếp vàng, nơi tay thợ mộc xứ đạo đưa vào cả hoa sen và mây cuốn của làng quê Việt. Dòng chảy ấy còn ở những pho tượng sơn màu: Thánh Tâm Chúa Giêsu, Đức Mẹ Vô Nhiễm, Thánh Giuse bồng Chúa Hài Đồng, và những tấm ảnh thánh lồng kính trên bàn thờ gia đình, bên ngọn đèn dầu mỗi tối cả nhà quây quần đọc kinh. Tất cả là những nhánh suối xa của cùng một dòng sông nghệ thuật: dòng sông đã khởi nguồn từ Rôma, từ Sevilla, vượt qua Goa và Macao để cập bến và bén rễ ngọt ngào trong đời sống đức tin của người Công giáo Việt Nam.

Tất cả là những nhánh suối xa của cùng một dòng sông nghệ thuật: dòng sông đã khởi nguồn từ Rôma, từ Sevilla, vượt qua Goa và Macao để cập bến và bén rễ ngọt ngào trong đời sống đức tin của người Công giáo Việt Nam.

Chương 100 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Vinh danh một mình Thiên Chúa”

Bach, S.D.G. (Soli Deo Gloria), ghi cuối các bản nhạc
Từ Cơn Bão Ảnh Tượng ở Antwerpen năm 1566, Hội Thánh đáp lại bằng cái đẹp: Rôma của Caravaggio và Bernini, Sevilla của Murillo, Leipzig của Bach.

Những người trong chương

  • Rubens · Bức Hạ xuống khỏi thập giá, cao hơn bốn mét, vẫn treo trong Nhà thờ Đức Bà ở Antwerpen, chính nơi đám đông đập phá năm 1566.
  • Caravaggio · Bức Chúa Giêsu gọi Mátthêu vẫn ở nhà thờ San Luigi dei Francesi, Rôma, nơi người ta treo nó năm 1600. Ông chết vì sốt năm 1610, ba mươi tám tuổi.
  • Bach · Hơn hai trăm bản cantata nhà thờ của ông còn lại đến nay. Thánh lễ cung Si thứ ông viết cho Thánh lễ Công giáo dù ông là người Luther.

Nơi ấy hôm nay

  • Nhà thờ thánh Ignatiô ở Rôma có mái vòm giả Pozzo vẽ năm 1685 trên tấm vải phẳng. Trên nền gian giữa còn đĩa đá cẩm thạch đánh dấu chỗ nên đứng để nhìn.
  • Quảng trường thánh Phêrô có hai dãy hành lang 284 cột của Bernini, ông gọi là hai cánh tay của Mẹ Hội Thánh.
  • Goa, Manila, Ouro Preto còn nhà thờ Baroque. Ở Goa, Vương cung thánh đường Bom Jesus có mộ Phanxicô Xaviê; ở Manila, nhà thờ San Agustín nằm trong di sản thế giới.

Muốn đọc thêm

Công đồng Trentô, sắc lệnh về ảnh tượng (phiên 25) · Teresa Ávila, Tự thuật · Bach, Bản Thương Khó theo thánh Gioan · Handel, Đấng Mêsia · newadvent.org

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 101

Châu Mỹ: thập giá và gươm

Một bài giảng Mùa Vọng năm 1511 đã khiến một chủ đất thành người bênh vực dân bản xứ ra sao?

Khoảng 33 phút đọc