Tư liệu chương 101
Kiểm chứng chương 101: Châu Mỹ: thập giá và gươm
Đọc xong chương 101, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: làm sao người ta biết được từng lời của một bài giảng năm 1511, Atahualpa có thật đã áp cuốn sách vào tai hay không, và những con số khủng khiếp kia đáng tin đến đâu. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần về nguồn, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào còn đang tranh luận.
Chương kể thế kỷ đầu tiên của Kitô giáo ở châu Mỹ, từ năm 1492 đến năm 1606. Đây là một trong những trang khó nhất của lịch sử Hội Thánh, và chương kể cả hai mặt: sự tàn bạo của những người tự xưng là Kitô hữu, và những tiếng nói mạnh mẽ chống lại sự tàn bạo ấy từ chính trong Hội Thánh.
Nguồn chính gồm năm loại. Trước hết là các tác phẩm của Bartolomé de Las Casas, nhất là Lịch sử xứ Ấn Độ (Historia de las Indias) và Tường trình ngắn gọn về sự tàn phá xứ Ấn Độ. Kế đến là nhật ký của Côlômbô, mà ta biết qua bản tóm tắt của chính Las Casas. Rồi các sắc chỉ của giáo hoàng và luật của vua Tây Ban Nha. Rồi các tác phẩm của Sahagún, Landa và Guaman Poma. Sau cùng là những văn bản do chính người bản xứ viết trong thời ấy, như Bản thảo Huexotzinco.
Hai cuốn sách là nền tảng của nghiên cứu hiện đại: The Conquest of America (Cuộc chinh phục châu Mỹ, 1982) của Tzvetan Todorov, và The Spanish Struggle for Justice in the Conquest of America (Cuộc đấu tranh vì công lý của người Tây Ban Nha trong cuộc chinh phục châu Mỹ, 1949) của Lewis Hanke.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Bài giảng của Montesinos
Bài giảng được đọc vào Chúa nhật thứ tư Mùa Vọng, ngày 21 tháng Mười Hai năm 1511, ở Santo Domingo. Thống đốc Diego Colón có mặt. Mọi tu sĩ trong nhà dòng Đa Minh, do bề trên Pedro de Córdoba dẫn đầu, đều ký vào bản văn, để cả cộng đoàn nói bằng một tiếng. Các tu sĩ Đa Minh mới đặt chân lên đảo một năm trước đó, năm 1510. Chuyện nhà thờ lợp lá cọ và hàng ghế đầu của các quan chức là cách người kể dựng cảnh cho trọn.
Ta biết bài giảng qua cuốn Lịch sử xứ Ấn Độ của Las Casas, quyển 3, chương 4. Las Casas chép bài giảng bằng tiếng Tây Ban Nha, và những câu tiếng Việt trong chương là dịch ý từ lời ông, như “Tất cả các ông đang sống trong tội trọng”. Đề của bài giảng là bài Tin Mừng ngày hôm đó, những lời của Gioan Tẩy Giả, có trong Tin Mừng Gioan, chương 1, câu 23: “Tôi là tiếng người kêu trong hoang địa.” (Ga 1,23)
Chúa nhật sau đó, ông giảng còn gay gắt hơn, như chương kể. Năm 1982, một pho tượng lớn của Montesinos được dựng ở Santo Domingo.
Hai thế giới
Côlômbô đặt chân lên đảo Guanahani ngày 12 tháng Mười năm 1492 và đặt tên là San Salvador. Trong nhật ký, ông viết rằng dân đảo hiền lành, không có vũ khí và “sẽ là những người hầu tốt”. Đoạn này ta biết qua bản tóm tắt của Las Casas. Cuộc chiến với các vương quốc Hồi giáo ở Tây Ban Nha chấm dứt ở Granada cũng trong năm 1492, đây là lịch sử phổ thông.
Sắc chỉ Inter caetera của Đức Alexanđê VI, đề ngày 4 tháng Năm năm 1493, vạch đường phân chia cách quần đảo Azores một trăm league về phía tây. Nguồn ghi đơn vị là league, một đơn vị đo đường biển thời ấy; chương nói “dặm hải lý” cho gọn. Năm 1494, Hiệp ước Tordesillas giữa Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha dời đường ấy xa hơn về phía tây. Sắc chỉ Universalis Ecclesiae của Đức Giuliô II năm 1508 trao cho các vua Tây Ban Nha quyền chọn giám mục ở Tân Thế giới; đó là patronato real, quyền bảo trợ của nhà vua.
Chế độ encomienda được chương giải thích đúng. Luật Burgos năm 1512 là lịch sử phổ thông.
Số dân Hispaniola được ước tính rất khác nhau, từ một trăm ngàn đến hơn một triệu. Một cuộc kiểm đếm năm 1508 ghi khoảng sáu mươi ngàn người. Năm 1514 còn chừng hai mươi sáu ngàn. Đến những năm 1540, chỉ còn vài trăm người Taíno. Chương nói “vài trăm ngàn” lúc Côlômbô đến, một con số ở giữa, và ghi thêm rằng có học giả nghĩ còn nhiều hơn.
Người chủ đất đọc sách Huấn Ca
Las Casas sinh năm 1484 và đến Hispaniola năm 1502, mười tám tuổi. Các sách cũ ghi năm sinh là 1474, nhưng nay các nhà nghiên cứu ưu tiên 1484. Ông được truyền chức ở Rôma năm 1507 và dâng lễ mở tay ở Hispaniola năm 1510. Chính ông viết đó là lễ mở tay đầu tiên ở xứ Ấn Độ. Chương chỉ nói ông “có lẽ” là người đầu tiên, đúng mức chắc chắn mà ta có.
Chuyện bị từ chối nghe xưng tội do chính Las Casas kể trong Lịch sử xứ Ấn Độ. Vụ thảm sát Caonao ở Cuba năm 1513, nơi ông có mặt, cũng vậy.
Đoạn sách ông đọc nằm trong sách Huấn Ca, chương 34, các câu 21 và 22. Câu trong chương: “Của ăn của người nghèo là sự sống của họ; ai cướp đi là kẻ khát máu. Ai lấy mất kế sinh nhai của người đồng loại thì chẳng khác nào giết họ.” Một số bản Kinh Thánh cũ đánh số các câu này là 34,25 đến 27. Năm 1514 ông ba mươi tuổi. Ông trả lại những người bản xứ được giao cho mình, và giảng trong lễ Đức Mẹ Lên Trời năm ấy.
Năm mươi hai năm còn lại tính từ 1514 đến khi ông mất năm 1566. Ông vào Dòng Đa Minh năm 1522 và làm giám mục Chiapas năm 1543. Cuốn Confessionario của ông, viết năm 1545 và 1546, dặn các cha giải tội từ chối xá giải cho ai còn giữ người bản xứ làm nô lệ.
Cuốn Tường trình ngắn gọn viết năm 1542 và in năm 1552. Các bản dịch tiếng Hà Lan (1578), tiếng Pháp (1579) và tiếng Anh (1583) bị dùng làm vũ khí chống Tây Ban Nha. Các sử gia gọi bức tranh ấy là leyenda negra, “Huyền thoại Đen”. Giới nghiên cứu đồng ý rằng nhiều con số của ông bị thổi phồng, nhưng các sự kiện chính là có thật. Bộ Lịch sử xứ Ấn Độ được ông để lại kèm lời dặn bốn mươi năm sau mới in. Mãi đến năm 1875 nó mới ra mắt.
Về lời đề nghị năm 1516 đưa nô lệ châu Phi sang, Las Casas về sau viết trong Lịch sử xứ Ấn Độ, quyển 3, các chương 103 và 134, rằng ông hối tiếc. Ông viết rằng bắt người châu Phi làm nô lệ cũng bất công như bắt người bản xứ, và ông không chắc Thiên Chúa sẽ tha cho mình. Việc buôn nô lệ sang châu Mỹ đã bắt đầu trước đề nghị của ông, và tù nhân châu Phi bị đưa lên các đảo từ những năm đầu thế kỷ. Năm 1518, triều đình cấp phép cho những chuyến chở đi thẳng từ châu Phi. Việc buôn bán lớn dần vì những lý do tiền bạc mạnh hơn lời khuyên của ông rất nhiều. Chương 103 kể câu chuyện ấy.
Những đế quốc sụp đổ
Cortés đổ bộ năm 1519 với khoảng năm trăm lính. Tenochtitlan thất thủ ngày 13 tháng Tám năm 1521. Người Tlaxcala là đồng minh của ông, và bệnh đậu mùa năm 1520 đã giết rất nhiều người trong thành, trong đó có hoàng đế Cuitláhuac. Bernal Díaz del Castillo, trong cuốn Lịch sử chân thật (chương 87), tả sự sửng sốt của quân Tây Ban Nha trước thành phố và so nó với một thành phố mê hoặc trong truyện hiệp sĩ. Bài thơ Nahua về những ngọn giáo gãy nằm trong tập Cantares Mexicanos, mà sử gia Miguel León-Portilla đã làm cho nhiều người biết đến.
Người Aztec quả có hiến tế người hằng năm. Bao nhiêu người thì còn tranh cãi. Các nguồn Tây Ban Nha nêu những con số rất cao, và các nhà khảo cổ tìm thấy hàng trăm chiếc sọ ở Đền Thờ Lớn.
Ở Cajamarca, ngày 16 tháng Mười Một năm 1532, tu sĩ Vicente de Valverde trao cho Atahualpa một cuốn sách. Có nguồn nói là sách kinh, có nguồn nói là Kinh Thánh. Atahualpa ném xuống đất. Chi tiết ông áp cuốn sách vào tai có trong Guaman Poma và Garcilaso de la Vega, không có trong những ghi chép Tây Ban Nha sớm nhất, nên bạn hãy coi đó là chuyện truyền lại; chương cũng nói đúng như vậy. Pizarro có 168 người, tức chưa đến hai trăm. Atahualpa vừa thắng cuộc nội chiến chống Huáscar. Căn phòng đầy vàng và thêm bạc để chuộc mạng ông là chuyện ai cũng biết. Ông bị xử tử ngày 26 tháng Bảy năm 1533, sau khi nhận phép rửa, bằng cách siết cổ với dây (garrote). Việc nối hai chuyện, rửa tội rồi bị siết cổ thay vì thiêu sống, là cách nhiều nguồn kể lại.
Ngọn núi bạc
Potosí được tìm ra năm 1545. Vào đầu những năm 1600 thành phố có khoảng một trăm năm mươi ngàn dân, ngang Luân Đôn hay Paris, ở độ cao chừng bốn ngàn mét. Cách nói “đáng giá bằng một Potosí” có trong Don Quixote của Cervantes, phần 2, chương 71. Bạc của nó đi bằng đường biển qua Manila sang Trung Hoa, và các sử gia kinh tế cho rằng việc ấy đã làm đổi thay nền kinh tế thế giới.
Phó vương Francisco de Toledo tổ chức lại chế độ mita năm 1573. Mỗi năm các làng vùng cao nguyên gửi một người trong bảy người đàn ông. Thủy ngân lấy từ Huancavelica, một nơi chết chóc khác. Người châu Phi làm việc ở xưởng đúc tiền Potosí. Những cách người ta gọi Potosí là “ngọn núi ăn thịt người” hay chuyện nhiều thợ mỏ tự làm đám tang trước khi xuống hầm là lời truyền lại của người đời, không phải số liệu. Bức tranh Đức Trinh Nữ có tà váy hình ngọn núi, gọi là Virgen del Cerro, treo trong bảo tàng Casa de Moneda và có niên đại khoảng năm 1720. Ba nhân vật quỳ bên dưới được mô tả là giáo hoàng, hoàng đế và một vua Inca.
Domingo de Santo Tomás viết thư gửi Hội đồng xứ Ấn Độ năm 1550. Câu của ông về máu và mồ hôi nằm trong thư ấy. Ông cũng soạn cuốn ngữ pháp tiếng Quechua đầu tiên, in năm 1560.
Guaman Poma viết bộ Biên niên sử mới và Chính quyền tốt (Nueva corónica y buen gobierno) vào khoảng năm 1615, dài 1.189 trang với khoảng 398 bức vẽ. Năm 1908, Richard Pietschmann tìm thấy nó ở Thư viện Hoàng gia Copenhagen. Bạn có thể xem toàn bộ trên mạng, ở trang của thư viện ấy. Hết lần này đến lần khác, ông hỏi liệu có còn cách cứu chữa nào không.
Họ có phải là người không?
Ý tưởng “nô lệ bẩm sinh” lấy từ sách Chính trị học của Aristotle, quyển 1. Sắc chỉ Sublimis Deus của Đức Phaolô III, đề ngày 2 tháng Sáu năm 1537, tuyên bố người bản xứ là veros homines, những con người thật sự.
Tân Luật năm 1542 bị các chủ đất ở Peru, do Gonzalo Pizarro cầm đầu, chống lại. Phó vương Blasco Núñez Vela bị giết năm 1546. Năm 1545 nhà vua đã rút lại một số điều khoản rồi.
Francisco de Vitoria giảng bài Về người Ấn Độ (De Indis) năm 1539 ở Salamanca. Ông được kể vào số những người đặt nền cho luật quốc tế.
Cuộc tranh luận ở Valladolid diễn ra trong hai năm 1550 và 1551. Ngày 16 tháng Tư năm 1550, hoàng đế Carôlô V ra lệnh ngưng các cuộc chinh phục mới. Las Casas, sáu mươi sáu tuổi, đọc bản Biện hộ của mình suốt năm ngày. Sepúlveda tranh luận phía bên kia. Hội đồng không đưa ra phán quyết chung.
Những người học tiếng của họ
Mười hai tu sĩ Phanxicô đến năm 1524 dưới sự dẫn dắt của Martín de Valencia. Chuyện Cortés quỳ hôn tay các ngài có trong biên niên sử của Motolinía và trong Bernal Díaz. Motolinía sinh ra với tên Toribio de Benavente; chữ Motolinía trong tiếng Nahuatl nghĩa là “người nghèo”.
Sahagún đến Mêhicô năm 1529 và mất năm 1590. Bộ Lịch sử tổng quát các sự việc ở Tân Tây Ban Nha, tức Bản thảo Florentine, có khoảng hai ngàn bốn trăm hình vẽ, viết song song bằng tiếng Nahuatl và tiếng Tây Ban Nha. Quyển cuối kể cuộc chinh phục từ phía người Nahua. Vua Philip II ra lệnh tịch thu các bản thảo trong chiếu chỉ ngày 22 tháng Tư năm 1577. Chúng hiện nằm ở Thư viện Laurenziana, Florence.
Học viện Santa Cruz ở Tlatelolco lập năm 1536. Lời phàn nàn về chuyện dân bản xứ nói tiếng Latinh hay hơn các cha có trong thư của Jerónimo López gửi nhà vua năm 1541.
Bản thảo Huexotzinco có từ năm 1531, trong một vụ kiện các quan của Tòa án Hoàng gia Mêhicô. Nó nay ở Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ ở Washington, và bạn có thể xem trên mạng. Chuyện dân Huexotzinco phải nộp một bức vẽ Đức Mẹ ẵm Chúa Hài Đồng bằng vàng cho viên quan là một trong các khoản cống nạp được vẽ trong cuốn ấy.
Vasco de Quiroga làm giám mục Michoacán từ năm 1538. Ngài lập các làng-bệnh viện Santa Fe theo cảm hứng từ Utopia của More (chương 94). Những chi tiết cụ thể về nếp sống làng, như sáu giờ làm việc mỗi ngày hay đất dùng chung, là nét chương kể theo tinh thần ấy; tư liệu ở đây không đi sâu. Nghề đàn ghi-ta ở Paracho và đồ đồng ở Santa Clara del Cobre thì nổi tiếng.
Vụ Maní xảy ra ngày 12 tháng Bảy năm 1562. Landa kể lại trong cuốn Tường thuật về các sự việc ở Yucatán; chương chuyển ý lời ông. Ông bị gọi về Tây Ban Nha, được tuyên vô tội, rồi làm giám mục. Bảng chữ Maya ông ghi lại sau này giúp các học giả đọc được chữ ấy. Còn bốn cuốn sách Maya: bản thảo Dresden, Madrid, Paris và Grolier. Bộ Popol Vuh được các quý tộc K’iche’ chép bằng chữ Latinh trong những năm 1550, và khoảng năm 1700 tu sĩ Đa Minh Francisco Ximénez chép lại, tức khoảng một thế kỷ rưỡi sau.
Vị giám mục đi bộ
Toribio đến Lima năm 1581. Ngài là giáo sư luật ở Salamanca và còn là giáo dân, được truyền chức vội để có thể làm tổng giám mục. Ngài đi thăm giáo phận suốt hai mươi lăm năm, tổng cộng khoảng bốn chục ngàn cây số.
Công đồng Lima lần thứ ba họp năm 1582 và 1583. Cuốn sách giáo lý năm 1584, do Antonio Ricardo in ở Lima bằng ba thứ tiếng, là cuốn sách đầu tiên được in ở Nam Mỹ. Ngài lập chủng viện Lima năm 1591.
Rôsa Lima được ngài ban phép Thêm sức năm 1597 và được phong thánh năm 1671. Martinô de Porres cũng được ngài ban phép Thêm sức. Hoàn cảnh sinh của Martinô như chương kể là điều các tiểu sử thường nhắc; tư liệu ở đây chỉ nêu việc ngài được Thêm sức. Thánh Toribio qua đời ngày 23 tháng Ba năm 1606, đúng Thứ Năm Tuần Thánh, ở Saña. Chuyện xin hát thánh vịnh bên giường có trong hồ sơ phong thánh. Ngài được phong thánh năm 1726.
Gươm và thập giá
Các nhà nhân khẩu học ước tính dân số bản xứ châu Mỹ giảm từ tám mươi đến chín mươi phần trăm trong thế kỷ XVI. Nguyên nhân chính là bệnh tật.
Nhận định rằng chưa có đế quốc thuộc địa nào khác để cho nhiều người của chính mình lên án mình công khai đến thế là của người kể, gần với cách nhìn của Hanke. Một số sử gia nói thêm rằng những tiếng nói ấy không ngăn được phần lớn sự tàn phá, và chương cũng ghi như vậy.
Tháng Mười năm 1992, ở Santo Domingo, Đức Gioan Phaolô II xin các dân tộc bản xứ tha thứ. Đó là mười năm sau khi pho tượng Montesinos được dựng ở chính thành phố ấy. Ngày 9 tháng Bảy năm 2015, ở Santa Cruz de la Sierra, Bolivia, tại Gặp gỡ các Phong trào Bình dân, Đức Phanxicô nói. Bài nói có trên vatican.va. Ngài nói rằng ngài khiêm tốn xin tha thứ, và tiếp theo: “không chỉ vì những xúc phạm của chính Hội Thánh, mà còn vì những tội ác đã gây ra cho các dân tộc bản xứ trong cái gọi là cuộc chinh phục châu Mỹ.” Chuyện Guadalupe ở chương 102.
Những người trong chương
Antonio de Montesinos là tu sĩ Đa Minh giảng năm 1511, còn Pedro de Córdoba là bề trên của ông.
Diego Colón là thống đốc Hispaniola, và Cristóbal Colón (Côlômbô) là cha ông.
Alexanđê VI và Phaolô III là hai giáo hoàng ban các sắc chỉ năm 1493 và 1537.
Bartolomé de Las Casas là tu sĩ Đa Minh, giám mục Chiapas.
Hernán Cortés là người chinh phục đế quốc Aztec.
Francisco Pizarro là người chinh phục đế quốc Inca. Atahualpa là hoàng đế Inca, còn Vicente de Valverde là tu sĩ Đa Minh.
Domingo de Santo Tomás là tu sĩ Đa Minh, nhà ngôn ngữ học.
Felipe Guaman Poma de Ayala là nhà quý tộc người Quechua, tác giả.
Carôlô V là hoàng đế.
Francisco de Vitoria là nhà thần học Đa Minh.
Juan Ginés de Sepúlveda là học giả bênh vực các cuộc chinh phục.
Bernardino de Sahagún là tu sĩ Phanxicô đã ghi lại đời sống người Aztec.
Vasco de Quiroga là giám mục Michoacán.
Diego de Landa là tu sĩ Phanxicô đã đốt sách Maya.
Toribio de Mogrovejo là tổng giám mục Lima, thánh.
Rôsa Lima và Martinô de Porres là các thánh của Lima.
Gioan Phaolô II và Phanxicô là hai giáo hoàng đã xin tha thứ.
Những nơi trong chương
Santo Domingo nằm trên đảo Hispaniola. San Salvador là Guanahani. Cuba có Caonao. Ở Mêhicô có Tenochtitlan, Tlaxcala, Tlatelolco, Huexotzinco và Michoacán. Bán đảo Yucatán có Maní. Ở Peru có Cajamarca, Lima và Saña. Potosí thuộc Bolivia. Sevilla, Salamanca và Valladolid ở Tây Ban Nha. Copenhagen giữ bản thảo của Guaman Poma.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một trang, hãy đọc bài giảng của Montesinos trong sách của Las Casas: vài đoạn thôi, và bạn sẽ hiểu vì sao những người nghe nổi giận. Rồi xem vài bức vẽ của Guaman Poma trên trang của Thư viện Hoàng gia Copenhagen: một người bản xứ Công giáo kể lại thế giới của mình bằng nét mực.
Cuốn Tường trình ngắn gọn về sự tàn phá xứ Ấn Độ của Las Casas có bản dịch tiếng Anh. Sách của Todorov và của Hanke đã nêu ở đầu trang. Bản thảo Huexotzinco xem được trên mạng.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 88 (các giáo hoàng thời Phục Hưng, trong đó có Alexanđê VI), chương 89 (năm 1492), chương 94 (Utopia), chương 96 (Dòng Tên), chương 102 (Guadalupe), chương 103 (các con tàu nô lệ) và chương 116 (những làng Giảm xá ở Paraguay).