Bỏ qua, tới nội dung
1492–1606 · Vùng Caribê, Mêhicô, Peru, Tây Ban Nha

Chương 101

Châu Mỹ: thập giá và gươm

1492–1606 · Vùng Caribê, Mêhicô, Peru, Tây Ban Nha

Giáo hoàng Nhiều đờiHoàng đế Nhiều đời

Tất cả các tu sĩ trong nhà dòng đều đã ký tên dưới bài giảng ấy, để không ai có thể bảo đó chỉ là cơn nóng giận của một người.

Năm ấy, nơi ấy

1492–1606

  1. Hispaniola
  2. Cuba
  3. Mêhicô
  4. Cajamarca
  5. Potosí
  6. Valladolid
  7. Lima
  8. Michoacán
Từ bục giảng Santo Domingo năm 1511 đến Tenochtitlan, Cajamarca, núi bạc Potosí và Lima: gươm và thập giá cùng đi, và có người lên tiếng.
Bắt đầu đọc

Chương 101

1492–1606 · Vùng Caribê, Mêhicô, Peru, Tây Ban Nha

Tất cả các tu sĩ trong nhà dòng đều đã ký tên dưới bài giảng ấy, để không ai có thể bảo đó chỉ là cơn nóng giận của một người. Vào Chúa Nhật thứ tư Mùa Vọng, ngày 21 tháng Mười Hai năm 1511, một tu sĩ Đa Minh trẻ tên là Antonio de Montesinos bước lên bục giảng của một nhà thờ nhỏ lợp lá cọ ở Santo Domingo, trên đảo Hispaniola. Ngôi thánh đường chật ních người. Ngồi ở hàng ghế đầu tiên là quan thống đốc Diego Colón, con trai của nhà hàng hải Cristóbal Colón. Quanh ông là các quan chức và chủ điền trang của thuộc địa: ai nấy đều được chia hàng chục, có khi hàng trăm người bản xứ để đào vàng trong mỏ và làm việc trên đồn điền của mình.

Cha Montesinos lấy chính bài Tin Mừng trong ngày làm đề tài, lời của Thánh Gioan Tẩy Giả: “Tôi là tiếng người kêu trong hoang địa”. Rồi ngài cất cao giọng giảng thuyết: Bartolomé de Las Casas, người sau này ghi lại biến cố, nhớ rằng bài giảng hôm ấy vang lên như tiếng sét đánh ngang tai.

“Tôi chính là tiếng của Đức Kitô đang kêu lên giữa vùng hoang địa của hòn đảo này! Tất cả các ông đang sống trong tội trọng, đang sống và sẽ chết trong tình trạng tội lỗi ấy, bởi sự tàn bạo và áp bức mà các ông đang trút xuống đầu những con người vô tội này!”

Vị tu sĩ hỏi họ lấy quyền gì mà bắt người bản xứ chịu cảnh nô dịch khốn cùng đến thế. Ngài tố cáo họ bỏ mặc người dân đói khát, vắt kiệt sức họ đến chết trong mỏ chỉ để mỗi ngày moi thêm chút vàng. Rồi ngài hỏi thẳng vào lương tâm từng người: “Họ không phải là con người sao? Họ không có linh hồn biết suy xét sao? Các ông không buộc phải yêu thương họ như yêu thương chính bản thân mình sao?”

Cả nhà thờ lặng phắc như tờ. Rồi các quan chức đứng phắt dậy, giận dữ bỏ ra ngoài. Chiều hôm ấy, họ kéo tới cổng tu viện Đa Minh, đòi cha Montesinos phải công khai rút lại những lời đã nói. Ngài không rút lại nửa lời. Chúa Nhật tuần sau, ngài lại lên bục giảng và lên án còn đanh thép hơn.

Cộng đoàn Đa Minh mới đặt chân lên đảo được một năm, dưới sự dẫn dắt của cha bề trên Pedro de Córdoba. Nhưng một năm cũng đủ để các ngài thấy tận mắt cảnh bất công và cùng nhau soạn nên bài giảng ấy.

Đó là lần đầu tiên ở châu Mỹ có một tiếng nói đứng lên nhân danh Tin Mừng để lên án chính những người đã mang danh Tin Mừng tới mảnh đất này.

Hai thế giới

Tháng Mười năm 1492, ba chiếc thuyền buồm của Cristóbal Colón cập bến một hòn đảo nhỏ vùng biển Caribê. Ông cắm cờ hoàng gia Tây Ban Nha lên bờ cát, quỳ gối tạ ơn và đặt tên cho hòn đảo là San Salvador, “Đấng Cứu Độ Thánh”. Những người bước ra đón đoàn thám hiểm là người Taíno. Trong nhật ký hải hành, Colón ghi nhận xét đầu tiên về họ: họ hiền lành, không mang vũ khí, thậm chí không biết vũ khí là gì, và rằng họ “sẽ trở thành những người hầu tốt”.

Hai thế giới gặp nhau
Hai thế giới gặp nhau

Chỉ duy nhất một câu nhận xét ngắn gọn ấy thôi đã báo trước phần lớn tấn bi kịch sắp sửa ập xuống Tân Thế Giới. Người Tây Ban Nha vượt đại dương sang châu Mỹ vì cơn khát vàng bạc, vì đất đai, vì danh vọng, và cũng vì nhiệt huyết truyền bá đức tin. Đối với rất nhiều người trong số họ, những động cơ tưởng chừng đối nghịch ấy lại chẳng hề mâu thuẫn với nhau chút nào: họ vừa mới bước ra khỏi cuộc chiến tranh kéo dài gần tám thế kỷ nhằm đánh đuổi các vương quốc Hồi giáo ngay trên chính quê hương bán đảo Iberia, cuộc chiến vừa khép lại với chiến thắng tại Granada vào đúng năm 1492. Vì thế, trong tâm thức của họ, lưỡi gươm chinh phạt và cây thánh giá truyền giáo vốn quen cùng song hành trên một con đường.

Đến năm 1493, Đức Giáo hoàng Alexanđê VI, chính là Rodrigo Borgia của những năm tháng đầy tai tiếng tại Rôma, đã vạch một đường ranh trên bản đồ thế giới: các vùng đất mới ở phía tây đường ranh thuộc Tây Ban Nha, phía đông thuộc Bồ Đào Nha. Đường ranh giới này chạy ở phía tây quần đảo Azores khoảng một trăm lê-ga, tương đương chừng ba trăm hải lý, và một năm sau đó hai vương quốc đã thỏa thuận dời đường ranh xa hơn nữa về phía tây qua Hiệp ước Tordesillas. Kèm theo đặc quyền ấy là một điều kiện: các vua phải lo cho Tin Mừng đến được với mọi dân tộc ở những miền đất mới. Nhưng trên thực tế, thỏa thuận này đặt cả Hội Thánh ở Tân Thế Giới dưới tay ngai vàng: một đặc ân của Tòa Thánh năm 1508 trao cho vua Tây Ban Nha quyền chọn giám mục ở châu Mỹ, cử các nhà thừa sai và thu thuế thập phân, khiến Hội Thánh non trẻ ở đây lớn lên dưới cái bóng của triều đình.

Trên các hòn đảo vùng Caribê, chính quyền thực dân Tây Ban Nha thiết lập một chế độ quản lý mang tên encomienda, có nghĩa là “sự giao phó”. Theo đó, mỗi thực dân Tây Ban Nha được triều đình giao phó cho một số lượng người dân bản xứ nhất định: chiếu theo luật định, người chủ có bổn phận phải dạy dỗ họ về đức tin Kitô giáo và che chở bảo vệ họ; đổi lại, người chủ được quyền bắt họ lao động phục vụ cho mình. Trên giấy tờ pháp lý, đó dường như là một sứ mạng truyền giáo đầy nhân văn; nhưng trong thực tế phũ phàng, lòng tham không đáy đã biến chế độ ấy thành một hình thức lao động khổ sai tàn khốc. Người dân Taíno bị lùa đi đãi vàng dưới lòng các con suối lạnh giá và làm việc kiệt sức trong các đồn điền, thường xuyên phải xa cách gia đình suốt nhiều tháng trời. Họ ngã gục vì lao động quá sức, vì đói khát, vì những trận đòn roi tàn nhẫn. Nguyên nhân gây chết chóc khủng khiếp nhất chính là những loại dịch bệnh truyền nhiễm mà người châu Âu vô tình mang theo như đậu mùa, sởi và cúm, những căn bệnh lạ lẫm mà hệ miễn dịch của người bản địa chưa từng tiếp xúc nên hoàn toàn không có khả năng chống đỡ.

Khi Colón mới tới, Hispaniola có chừng vài trăm ngàn người, có học giả ngày nay cho rằng còn đông hơn nhiều. Vậy mà cuộc kiểm đếm năm 1508 chỉ còn khoảng sáu mươi ngàn người; tới năm 1514, con số ấy tụt xuống chỉ còn chừng hai mươi sáu ngàn; và bước sang thập niên 1540, trên toàn hòn đảo chỉ còn sót lại vỏn vẹn vài trăm người Taíno.

Bài giảng đầy lửa của cha Montesinos năm 1511 đã thấu tới tai nhà vua. Vua Ferdinand xứ Aragon triệu tập các nhà thần học, và năm 1512 ban hành Luật Burgos đặt vài giới hạn cho chế độ giao phó: cấm bắt trẻ em làm việc nặng, quy định mức ăn và giờ nghỉ tối thiểu cho người bản xứ. Nhưng bản chất bóc lột của encomienda vẫn còn nguyên.

Người chủ đất đọc sách Huấn Ca

Rất có thể Bartolomé de Las Casas đã ngồi trong nhà thờ hôm cha Montesinos giảng. Ông tới Hispaniola năm 1502, mới mười tám tuổi, theo cha sang Tân Thế Giới tìm đường làm giàu. Ở đây, ông cũng được chia đất cùng nhân công bản xứ và sống sung túc như bao chủ đồn điền khác. Điều đặc biệt là ông cũng là một linh mục: có lẽ chính là vị linh mục đầu tiên dâng Thánh lễ mở tay tại châu Mỹ. Ông đã nghe các tu sĩ Đa Minh giảng, mà nếp sống vẫn chẳng đổi; khi một tu sĩ từ chối giải tội cho ông vì ông còn giữ người bản xứ làm lao dịch, Las Casas còn nổi nóng cãi lại.

Bước ngoặt đến năm 1513, khi ông theo đoàn quân đi chinh phục Cuba. Ở làng Caonao, ông tận mắt thấy lính Tây Ban Nha vung gươm giết sạch cả làng: hàng ngàn đàn ông, đàn bà, trẻ nhỏ bị chém chết không vì lý do gì. Rồi năm 1514, đang soạn bài giảng lễ Hiện Xuống, mắt ông dừng lại ở mấy dòng trong sách Huấn Ca:

“Của ăn của người nghèo là sự sống của họ; ai cướp đi là kẻ khát máu. Ai lấy mất kế sinh nhai của người đồng loại thì chẳng khác nào giết họ.”

Las Casas vừa tròn ba mươi tuổi. Ông đọc đi đọc lại và bàng hoàng thấy từng chữ đang nói về chính mình. Mùa hè năm ấy, đúng lễ Đức Mẹ Lên Trời, ông trả tự do cho mọi người bản xứ được giao cho mình, rồi lên bục giảng tuyên bố rằng không ai được cứu độ nếu còn bám lấy chế độ bất nhân ấy. Người ta nghe xong đều tưởng ông phát điên.

Ngòi bút Las Casas
Ngòi bút Las Casas

Suốt năm mươi hai năm còn lại của cuộc đời mình, Las Casas chỉ làm duy nhất một sứ mạng: đứng ra bênh vực quyền sống và phẩm giá của các dân tộc bản xứ. Ông đã vượt sóng gió Đại Tây Dương hơn mười lần để trở về Tây Ban Nha trực tiếp khẩn cầu nhà vua. Năm 1522, ông quyết định gia nhập Dòng Đa Minh; đến năm 1543, ông được bổ nhiệm làm Giám mục giáo phận Chiapas ở miền nam Mêhicô. Tại giáo phận mới, ông truyền lệnh cho tất cả các linh mục dưới quyền phải từ chối ban ơn tha tội cho bất cứ kẻ nào vẫn còn giam giữ người bản xứ làm nô lệ, khiến giới thực dân phẫn nộ suýt chút nữa đã đánh đuổi ông ra khỏi giáo phận. Ông miệt mài viết hàng ngàn trang sách tố cáo tội ác thực dân: cuốn Tường trình ngắn gọn về sự tàn phá xứ Anh-điêng, viết năm 1542 và xuất bản năm 1552, ghi tỉ mỉ những vụ thảm sát và tra tấn, dẫu vài con số có phần phóng đại nhưng đến nay đọc lên vẫn nặng lòng. Về sau, đối thủ của Tây Ban Nha như người Anh, người Hà Lan in đi in lại cuốn sách để cho thế giới thấy người Tây Ban Nha tàn ác ra sao, dù chính họ cũng làm y như thế ở thuộc địa của mình: các sử gia gọi bức tranh tuyên truyền mà những ấn bản ấy dựng lên là “Huyền thoại Đen”. Khi cha Las Casas qua đời ở Madrid năm 1566, thọ tám mươi hai tuổi, ngài để lại bộ Lịch sử xứ Anh-điêng đồ sộ, dặn bốn mươi năm sau mới được in; thực tế phải đợi tới năm 1875 bộ sử ấy mới ra thành sách.

Tuy nhiên, trong cuộc đời tranh đấu không mệt mỏi ấy vẫn có một sai lầm khiến ngài phải day dứt hối tiếc suốt đời. Vào những năm đầu mới thức tỉnh, vì nóng lòng muốn giải cứu người dân bản xứ khỏi cảnh lao động khổ sai giết người, năm 1516 ngài đã đề nghị triều đình đưa nô lệ từ châu Phi sang thay thế, bởi lời đồn đại thời ấy cho rằng người châu Phi có thể lực khỏe mạnh hơn. Nhiều năm sau, nhận ra sai lầm nghiêm trọng của mình, ngài đã đau đớn viết lại rằng việc bắt người châu Phi làm nô lệ cũng bất công và tội lỗi y như bắt người bản xứ vậy, và ngài không dám chắc liệu Thiên Chúa có tha thứ cho lời khuyên dại dột năm xưa của mình hay không. Tiếc thay, khi ngài nhận ra thì tàu chở nô lệ đã ra khơi: người châu Phi bị đưa tới Caribê từ đầu thế kỷ XVI, và năm 1518 triều đình cấp phép cho những chuyến tàu nô lệ đầu tiên đi thẳng từ châu Phi sang châu Mỹ. Những chuyến tàu đẫm nước mắt ấy còn vượt biển suốt ba trăm năm.

Những đế quốc sụp đổ

Năm 1519, nhà chinh phục Hernán Cortés đổ bộ lên bờ biển Mêhicô với một đạo quân nhỏ chỉ vỏn vẹn khoảng năm trăm binh sĩ. Chỉ hai năm sau đó, kinh đô hoa lệ Tenochtitlan của đế chế Aztec, một đô thị kỳ vĩ xây dựng nổi trên mặt hồ, có quy mô rộng lớn hơn bất cứ thành phố nào tại Tây Ban Nha lúc bấy giờ, đã hoàn toàn chìm trong đống gạch vụn đổ nát. Cortés giành được chiến thắng không chỉ nhờ vũ khí thép, súng hỏa mai và ngựa chiến, mà còn nhờ sự liên minh của hàng chục ngàn chiến binh thuộc các bộ tộc bản xứ vốn căm thù ách cai trị hà khắc của người Aztec đã tự nguyện cầm vũ khí đứng về phía ông: tiêu biểu nhất là người Tlaxcala. Bên cạnh đó, ông còn chiến thắng bởi đại dịch đậu mùa từ châu Âu đã cướp đi sinh mạng của một phần lớn cư dân bên trong kinh thành trước khi trận quyết chiến cuối cùng kịp nổ ra. Nhớ lại lần đầu cả đoàn sững sờ nhìn Tenochtitlan từ con đường đắp cao dẫn vào hồ, người lính chép sử Bernal Díaz kể có người tự hỏi mình có đang mơ không, và ví thành ấy với những lâu đài mê hoặc trong truyện hiệp sĩ. Vị hoàng đế cuối cùng của người Aztec là Cuauhtémoc bị bắt làm tù binh vào ngày 13 tháng Tám năm 1521; một bài thơ của người Nahua viết sau đó tả những ngọn giáo gãy nằm ngổn ngang ngoài đường và những ngôi nhà tốc mái đỏ máu.

Thực tế lịch sử cho thấy nền văn minh Aztec từng duy trì những tập tục khiến người Tây Ban Nha kinh hoàng tột độ: hằng năm, họ sát hại rất nhiều người ngay trên đỉnh các kim tự tháp khổng lồ và móc lấy trái tim còn đang đập của nạn nhân để dâng tế cho thần Mặt Trời. Người Tây Ban Nha đã vin vào lý do bài trừ hủ tục man rợ ấy để thẳng tay phá hủy tất cả; thế nhưng những hành động tàn bạo mà họ gây ra sau đó lại khiến ngay cả chính các vị tu sĩ đi cùng đoàn quân của họ cũng phải kinh hãi.

Đến năm 1532, tại vùng núi Cajamarca trên dãy Andes, Francisco Pizarro chạm trán hoàng đế Inca Atahualpa, trong tay chưa đầy hai trăm lính. Một tu sĩ Đa Minh đi theo là Vicente de Valverde bước ra, trao cho hoàng đế một cuốn sách kinh và đòi ông theo đạo Kitô, thần phục vua Tây Ban Nha. Tương truyền Atahualpa cầm cuốn sách lật qua lật lại, rồi áp vào tai; không nghe thấy gì, ông ném phăng cuốn sách xuống đất. Câu chuyện truyền miệng xưa kể lại như thế, dẫu những ghi chép sớm nhất của người Tây Ban Nha không hề nhắc đến chi tiết áp sách vào tai. Dù thực hư ra sao, hành động ấy chính là cái cớ mà quân Tây Ban Nha đang mong đợi: tiếng súng lập tức nổ vang rền, kỵ binh đồng loạt xông tới, và hàng ngàn người dân Inca không một tấc sắt trong tay đã bị tàn sát đẫm máu chỉ trong vòng một buổi chiều. Hoàng đế Atahualpa bị bắt sống: ông vừa mới giành chiến thắng trong một cuộc nội chiến đẫm máu chống lại người anh em cùng cha khác mẹ là Huáscar, nên quân Tây Ban Nha đã ập tới đúng vào thời điểm đế chế Inca đang rạn nứt suy yếu nhất. Để chuộc lại mạng sống, Atahualpa hứa sẽ chất đầy vàng ròng vào một căn phòng lớn, cộng thêm hai căn phòng chất đầy bạc trắng nữa; thế nhưng sau khi đã thu gom trọn vẹn số của chuộc khổng lồ ấy, Pizarro vẫn lật lọng xử tử vị hoàng đế vào tháng Bảy năm 1533. Ngay trước giờ hành quyết, Atahualpa xin chịu phép Rửa Tội, và vì ông đã là tín hữu, họ siết cổ ông bằng dây thay vì thiêu sống.

Ngọn núi bạc

Vào năm 1545, trên vùng cao nguyên Andes lạnh giá, thuộc lãnh thổ nước Bolivia ngày nay, những người thợ thăm dò khoáng sản đã tình cờ phát hiện ra một ngọn núi khổng lồ chứa gần như toàn bạc ròng nguyên chất: ngọn núi ấy được đặt tên là Potosí. Chỉ trong vòng vài thập niên ngắn ngủi, một đô thị sầm uất đã mọc lên ngay dưới chân núi với dân số đông đúc ngang ngửa thủ đô Luân Đôn, tọa lạc ở độ cao hơn bốn ngàn mét so với mực nước biển. Dòng thác bạc trắng từ Potosí ồ ạt chảy về cảng Sevilla, lan tỏa khắp lục địa châu Âu và vươn sang tận Trung Hoa, làm thay đổi hoàn toàn cục diện kinh tế của cả thế giới: tại Tây Ban Nha thời bấy giờ, người ta thường dùng thành ngữ ví một món đồ gì đó quý giá đến mức “đáng giá bằng cả một ngọn núi Potosí”.

Thế nhưng, những con người phải đổ mồ hôi và xương máu để đào bới lòng núi ấy lại chính là người dân bản xứ. Chính quyền thực dân Tây Ban Nha đã cho khôi phục lại một chế độ lao dịch cổ xưa của người Inca gọi là mita: kể từ năm 1573, hằng năm mỗi ngôi làng trên vùng cao nguyên bắt buộc phải cử một phần bảy số đàn ông trai tráng lên làm phu mỏ tại Potosí. Những người thợ mỏ khốn khổ phải chui sâu xuống những đường hầm hun hút hàng trăm mét dưới lòng đất, trèo lên trèo xuống bằng những chiếc thang làm từ dây da thú thô sơ, trên lưng cõng những bao quặng nặng trĩu. Vô số người đã bỏ mạng vì sập hầm, vì kiệt sức, và đặc biệt là vì hít phải hơi độc của thủy ngân dùng trong công đoạn tinh luyện bạc: thứ thủy ngân chết người ấy lại được khai thác từ một hầm mỏ tử thần khác mang tên Huancavelica. Người bản địa gọi Potosí là “ngọn núi ăn thịt người”: nhiều người đàn ông, trước ngày đi phu, đã làm đám tang cho chính mình ở quê nhà, vì biết khó lòng có ngày về. Ngoài người bản xứ, nhiều nô lệ châu Phi cũng bị đưa lên thành phố trên mây này làm khổ sai trong xưởng đúc tiền, ngày đêm dập bạc thành xu.

Gánh nặng trên núi bạc
Gánh nặng trên núi bạc

Về sau, khoảng năm 1720, một họa sĩ bản địa ở Potosí vẽ một bức tranh ám ảnh: Đức Trinh Nữ Maria với tà áo choàng xòe rộng mang chính dáng núi Potosí, hai bên có mặt trời và mặt trăng, dưới chân núi là Đức Giáo hoàng, Hoàng đế Tây Ban Nha và một vua Inca quỳ chắp tay cầu nguyện. Những người họa sĩ miền Andes ấy hiểu hơn ai hết ngọn núi bạc đã phải trả bằng bao nhiêu mạng người.

Năm 1550, tu sĩ Đa Minh Domingo de Santo Tomás viết thư về Tây Ban Nha tố cáo cảnh trong mỏ: ngài nói thứ được chở về mẫu quốc không phải là bạc, mà là máu và mồ hôi nước mắt của người bản xứ. Cũng chính ngài soạn cuốn ngữ pháp đầu tiên của tiếng Quechua, tiếng nói chính của người miền Andes, in năm 1560.

Không chỉ có các nhà truyền giáo lên tiếng, mà chính những người con bản xứ cũng đã cầm bút cất cao tiếng nói của mình. Vào đầu thập niên 1600, một nhà quý tộc người Quechua tên là Felipe Guaman Poma de Ayala, một tín hữu Công giáo nhiệt thành, đã kiên nhẫn ngồi viết một bức thư khổng lồ gửi thẳng lên Vua Tây Ban Nha. Bức thư dài gần một ngàn hai trăm trang, đi kèm với gần bốn trăm bức tranh minh họa vẽ bằng bút mực vô cùng sinh động: mở đầu bức thư, ông trân trọng kể lại lịch sử hào hùng của dân tộc mình; sau đó, ông liệt kê chi tiết từng tội ác của giới quan chức thực dân, các chủ điền trang và cả những vị linh mục tham lam thường xuyên đánh đập giáo dân. Hết trang này sang trang khác, ông day dứt chất vấn nhà vua rằng chẳng lẽ không còn bất cứ biện pháp nào để cứu chữa tình cảnh bi đát này hay sao: là một Kitô hữu sốt sắng, ông phẫn nộ tột độ chính bởi vì người ta đang ngang nhiên thực hiện những hành vi tàn bạo ấy nhân danh Đức Kitô. Tiếc rằng bức tâm thư đẫm lệ ấy đã không bao giờ đến được tay nhà vua: mãi đến năm 1908, một học giả mới tình cờ phát hiện ra tập bản thảo quý giá này bên trong Thư viện Hoàng gia ở Copenhagen, Đan Mạch, và ngày nay bất cứ ai trên thế giới cũng có thể đọc toàn văn tác phẩm ấy trên mạng.

Ngòi bút Guaman Poma
Ngòi bút Guaman Poma

Họ có phải là người không?

Câu hỏi cha Montesinos kêu lên năm 1511, “Họ không phải là con người sao?”, nghe như chuyện hiển nhiên. Nhưng thời ấy, giới học giả bàn cãi nó nghiêm túc. Một số nhà tư tưởng châu Âu dựa vào Aristotle mà cho rằng có những dân tộc sinh ra đã mang phận nô lệ vì thiếu lý trí, và họ xếp người bản xứ châu Mỹ vào hạng ấy.

Ngày 2 tháng Sáu năm 1537, Đức Giáo hoàng Phaolô III trả lời dứt khoát bằng sắc chỉ Sublimis Deus. Ngài tuyên bố rằng các dân tộc bản xứ châu Mỹ đều là veros homines: tức những con người đích thực. Ngài nhấn mạnh rằng người bản xứ có đầy đủ lý trí, hoàn toàn có khả năng đón nhận đức tin Kitô giáo, và tuyệt đối không một ai trên đời có quyền tước đoạt tự do hay tài sản của họ, ngay cả khi họ chưa theo đạo Kitô. Tiếp đó, vào năm 1542, dưới sức ép bền bỉ của cha Las Casas và các tu sĩ, Hoàng đế Carôlô V đã ban hành bộ Tân Luật, nghiêm cấm việc bắt giữ người bản xứ làm nô lệ và ấn định lộ trình xóa bỏ dần chế độ encomienda. Tại Peru, giới chủ đất thực dân do Gonzalo Pizarro cầm đầu đã nổi loạn vũ trang chống lại sắc lệnh này và giết chết cả viên phó vương được triều đình phái sang thi hành luật, buộc hoàng đế sau đó phải nhượng bộ rút lại một phần điều khoản.

Về mặt học thuật, một tu sĩ Đa Minh uyên bác khác là cha Francisco de Vitoria, năm 1539, giảng ở Đại học Salamanca rằng người bản xứ là chủ thật của đất đai họ: Đức Giáo hoàng không có quyền đem đất của người khác ra ban phát, và việc họ không nhận đức tin không phải là lý do chính đáng để gây chiến. Ngày nay người ta coi cha Vitoria là một trong những người đặt nền cho luật quốc tế.

Đến năm 1550, Hoàng đế Carôlô V đã đưa ra một quyết định chưa từng có tiền lệ trong lịch sử các đế quốc: nhà vua ra lệnh tạm đình chỉ mọi cuộc chinh phạt quân sự mới tại Tân Thế Giới cho đến khi hội đồng các nhà thần học và luật gia thảo luận và phân định rõ ràng xem những cuộc chiến tranh ấy có chính đáng hay không. Tại thành phố Valladolid, trước một hội đồng uy nghiêm gồm các thẩm phán hoàng gia và các nhà thần học danh tiếng, hai học giả lớn đã bước vào cuộc tranh luận lịch sử kéo dài. Một bên là Juan Ginés de Sepúlveda, một nhà nhân văn uyên bác lập luận rằng người bản xứ là những dân tộc man rợ, nên việc dùng chiến tranh để khuất phục họ là hoàn toàn chính đáng, thậm chí còn mang lại lợi ích khai hóa cho chính họ. Đứng ở phía đối diện là cha Bartolomé de Las Casas, lúc bấy giờ đã bước sang tuổi sáu mươi sáu: suốt năm ngày liên tục, vị giám mục già đã đứng đọc lớn tiếng từ một tập luận văn dày hàng trăm trang, đưa ra vô số bằng chứng sống động để chứng minh rằng các dân tộc bản xứ sở hữu nền văn minh rực rỡ, có hệ thống luật pháp chặt chẽ và những đô thị quy củ; vì thế, người ta chỉ có thể mời gọi họ bước vào đức tin bằng lời rao giảng hiền hòa và gương sáng đời sống, chứ tuyệt đối không bao giờ được phép dùng lưỡi gươm cưỡng bức.

Tranh luận Valladolid
Tranh luận Valladolid

Hội đồng không đưa ra phán quyết nào, và các cuộc chinh phạt vẫn tiếp diễn. Nhưng lần đầu tiên trong lịch sử, một đế quốc hùng mạnh đã dừng lại giữa cơn say chiến thắng để tự hỏi mình có quyền làm điều mình đang làm hay không.

Những người học tiếng của họ

Bên cạnh những đoàn quân mang gươm giáo, không phải nhà truyền giáo nào cũng bước đi dưới cái bóng của bạo lực. Vào năm 1524, một nhóm gồm mười hai tu sĩ Phanxicô đã lặng lẽ đi chân đất từ bờ biển tiến lên kinh thành Mexico City: người dân Mêhicô trìu mến gọi các ngài là “Mười hai Tông đồ”, và tương truyền rằng ngay cả nhà chinh phục kiêu hãnh Cortés cũng đã quỳ gối xuống hôn tay các ngài ngay trước sự chứng kiến của các vị tù trưởng Aztec. Một vị tu sĩ trong đoàn đã tự chọn cho mình tên gọi theo tiếng Nahuatl là Motolinía: nghĩa là “Người nghèo”, bắt nguồn từ chính từ tiếng Nahuatl đầu tiên mà ngài học được từ miệng người dân. Các ngài chọn lối sống thanh bần triệt để, miệt mài học ngôn ngữ Nahuatl và mở lớp dạy trẻ em bản địa.

Học tiếng của cộng đồng
Học tiếng của cộng đồng

Một tu sĩ Phanxicô khác là cha Bernardino de Sahagún đã dành trọn sáu mươi năm cuộc đời để cần mẫn ghi chép lại mọi khía cạnh văn hóa của dân tộc Aztec: từ hệ thống các vị thần, nghi lễ hội hè, y học thảo dược, muông thú cỏ cây cho đến phong tục giáo dục con cái, ngài thậm chí còn chép lại nguyên văn những lời khuyên bảo ân cần của một người cha Aztec dành cho cô con gái khi bước vào tuổi trưởng thành. Cộng tác chặt chẽ với các học trò bản xứ và trực tiếp phỏng vấn các bậc cao niên trong làng, ngài đã biên soạn một bộ bách khoa toàn thư song ngữ viết song song bằng tiếng Nahuatl và tiếng Tây Ban Nha, đi kèm với khoảng hai ngàn bốn trăm bức tranh minh họa rực rỡ. Tác phẩm vô giá này, được biết đến với tên gọi Bản thảo Florentine, chính là cánh cửa chân thực nhất giúp nhân loại ngày nay thấu hiểu thế giới Aztec từ chính góc nhìn bên trong; đặc biệt, quyển cuối cùng của bộ sách tường thuật lại cuộc chinh phục Mêhicô qua ký ức của những cụ già Nahua may mắn sống sót, trở thành bản sử liệu duy nhất kể lại sự sụp đổ của thành Tenochtitlan từ tiếng nói của chính những người thua cuộc. Vào năm 1577, Vua Philip II từng ra lệnh tịch thu toàn bộ bản thảo khiến công trình của cha Sahagún suýt chút nữa bị thất truyền vĩnh viễn, nhưng may mắn bộ sách vẫn được bảo tồn nguyên vẹn và hiện đang được lưu giữ tại một thư viện ở thành phố Florence, nước Ý.

Năm 1536, các tu sĩ Phanxicô lập ở Tlatelolco trường Colegio de Santa Cruz cho con em quý tộc bản xứ, học tiếng Latinh, triết học và y khoa. Học trò giỏi đến mức một quan chức Tây Ban Nha viết thư than với triều đình rằng thanh niên bản xứ nói tiếng Latinh còn lưu loát và chuẩn xác hơn cả các vị linh mục cha xứ!

Không chỉ học chữ nghĩa, các nghệ nhân hội họa bản xứ còn tiếp thu kỹ thuật vẽ tranh Công giáo từ châu Âu rồi khéo léo dùng chính ngọn cọ ấy làm vũ khí tự vệ trước bất công. Vào năm 1531, cộng đồng dân làng Huexotzinco đã đệ trình lên tòa án một cuốn sách tranh được vẽ theo phong cách nghệ thuật Nahua cổ truyền, liệt kê tỉ mỉ từng món cống nạp nặng nề mà các quan chức thực dân Tây Ban Nha đã cưỡng bức họ phải nộp: từ những bao ngô, những bó vải dệt cho đến những thỏi vàng ròng, đáng chú ý nhất là bức vẽ hình Đức Trinh Nữ Maria đang ẵm Hài Nhi Giêsu, biểu thị một bức ảnh thánh mà dân làng đã bị một viên quan ép buộc phải trả bằng vàng thật để mua. Cuốn sách tranh đầy sức thuyết phục ấy đã được gửi vượt đại dương sang tận Tây Ban Nha làm bằng chứng pháp lý, và hiện nay vẫn được bảo tồn nguyên vẹn tại Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ ở Washington.

Người thợ vẽ Huexotzinco
Người thợ vẽ Huexotzinco

Tại vùng Michoacán ở miền tây Mêhicô, một luật sư tài ba sau trở thành giám mục tên là Vasco de Quiroga đã đọc cuốn sách Utopia, Địa đàng trần gian, của Thánh Thomas More và quyết tâm biến những lý tưởng trên trang giấy của More thành hiện thực sống động. Ngài thành lập những ngôi làng tự quản kiểu mẫu dành cho người bản xứ, nơi cư dân chỉ lao động sáu giờ mỗi ngày, cùng nhau canh tác trên đất đai chung, có bệnh viện chăm sóc sức khỏe và trường học miễn phí, đồng thời mỗi ngôi làng được đào tạo chuyên sâu một nghề thủ công riêng. Cho đến tận ngày nay, người dân vùng Michoacán vẫn gọi ngài bằng danh xưng đầy kính yêu là Tata Vasco, “Cha Vasco”, và nhiều nghề thủ công truyền thống từ những ngôi làng năm xưa vẫn tiếp tục phát triển rực rỡ đến hôm nay như nghề chế tác đàn ghi-ta tại Paracho hay nghề gò đồ đồng tinh xảo tại Santa Clara.

Dẫu vậy, bức tranh lịch sử vẫn tồn tại những mảng tối đau lòng khi có những nhà truyền giáo lại hành xử theo chiều hướng hoàn toàn ngược lại. Vào năm 1562, tại Maní trên bán đảo Yucatán, vị tu sĩ Phanxicô Diego de Landa phát hiện ra rằng một số tín hữu người Maya đã lãnh nhận phép Rửa vẫn lén lút dâng cúng lễ vật theo tín ngưỡng cổ truyền. Ngài lập tức ra lệnh tra tấn hàng ngàn người dân, sau đó truyền gom toàn bộ kho tàng sách cổ của người Maya, những cuốn sách quý giá làm bằng giấy vỏ cây gấp nếp như bức bình phong, ghi chép lại lịch sử, thiên văn học và hệ thống lịch pháp suốt nhiều thế kỷ, chất thành đống lớn và châm lửa đốt sạch. Chính ngài đã ghi lại trong hồi ký rằng đoàn của ngài tìm thấy rất nhiều cuốn sách như thế, nhưng vì thấy bên trong chỉ toàn những điều mê tín dị đoan và dối trá của ma quỷ nên đã thiêu hủy toàn bộ, khiến người dân Maya đau xót khôn nguôi: hậu quả là ngày nay trên toàn thế giới chỉ còn sót lại vỏn vẹn bốn cuốn sách cổ của nền văn minh Maya. Sau sự việc này, Landa bị triệu hồi về Tây Ban Nha xét xử nhưng được tuyên bố vô tội và về sau còn được bổ nhiệm làm Giám mục giáo phận Yucatán; thật trớ trêu, cuốn sách mà ngài viết tại đây, trong đó ngài ghi chép đối chiếu các ký tự tượng hình Maya bên cạnh bảng chữ cái Tây Ban Nha, nhiều thế kỷ sau lại trở thành chìa khóa quan trọng giúp các nhà khảo cổ học bắt đầu giải mã được chữ viết cổ của người Maya. Về phần mình, người dân Maya vẫn âm thầm gìn giữ ký ức dân tộc bằng ngòi bút: các nhà quý tộc Maya K’iche’ tại Guatemala đã chuyển dịch thiên anh hùng ca thiêng liêng của dân tộc họ là bộ Popol Vuh sang mẫu tự Latinh vào thập niên 1550, và một tu sĩ Đa Minh đã chép lại nguyên vẹn tác phẩm ấy một thế kỷ rưỡi sau đó.

Vị giám mục đi bộ

Năm 1581, một vị tân Tổng giám mục đặt chân tới Lima, thủ đô của xứ Peru: đó là Thánh Toribio de Mogrovejo. Ngài vốn là một giáo sư luật học danh tiếng tại Đại học Salamanca, và đã được truyền chức linh mục rồi tấn phong giám mục một cách khẩn trương chỉ để kịp lên đường nhận sứ mạng truyền giáo. Suốt hai mươi lăm năm ròng rã trên cương vị chủ chăn, ngài đã không ngừng lên đường đi thăm viếng mục vụ khắp tổng giáo phận mênh mông hiểm trở của mình: băng qua những vùng sa mạc cát cháy bỏng, xuyên qua những cánh rừng rậm rạp âm u và vượt qua những con đèo tuyết phủ cao trên năm ngàn mét trên dãy Andes, lúc thì cuốc bộ, lúc lại cưỡi la, với tổng quãng đường di chuyển ước tính lên tới khoảng bốn chục ngàn cây số, gần bằng một vòng chu vi của trái đất. Ngài cũng kiên trì học thành thạo tiếng Quechua để có thể trực tiếp trò chuyện và lắng nghe tâm tư của đoàn chiên bản địa.

Năm 1582, Đức Tổng Giám mục Toribio triệu tập Công đồng Lima III, và công đồng quyết định: đức tin phải được dạy cho người bản xứ bằng chính tiếng mẹ đẻ của họ. Năm 1584, một cuốn giáo lý ba thứ tiếng, Tây Ban Nha, Quechua và Aymara, ra đời ở Lima, cuốn sách đầu tiên in trên đất Nam Mỹ. Ngài cấm linh mục không biết tiếng bản địa nhận coi các xứ người bản xứ; ngài bênh vực dân trước các quan chức thực dân đến nỗi bị họ kiện lên tận triều đình; và ngài lập đại chủng viện đầu tiên ở Lima theo tinh thần Công đồng Trentô.

Sân trường Lima
Sân trường Lima

Những năm ở Lima, vị mục tử ấy đã ban phép Thêm Sức cho một cô bé đạo đức, sau này là Thánh Rôsa Lima, vị thánh đầu tiên của châu Mỹ; và cũng ở thành phố ấy có một cậu bé mang hai dòng máu, con một quý tộc Tây Ban Nha và một phụ nữ da đen từng làm nô lệ được trả tự do, bị cha bỏ rơi từ nhỏ, sau vào Dòng Đa Minh làm tu huynh và tận tụy chăm sóc mọi người bệnh nghèo không phân biệt màu da: Thánh Martinô de Porres.

Đức Tổng Giám mục Toribio qua đời năm 1606, đúng Thứ Năm Tuần Thánh, giữa một chuyến đi thăm ở một làng nhỏ ven biển: lúc hấp hối, vị mục tử nhân lành chỉ xin những người quanh mình hát Thánh Vịnh bên giường.

Gươm và thập giá

Làm sao kể trang sử phức tạp này cho công bằng?

Trước hết, có những con số đau thương không ai có thể chối cãi. Trong suốt thế kỷ đầu tiên kể từ khi người châu Âu đặt chân tới, dân số bản xứ trên toàn lục địa châu Mỹ đã sụt giảm tới khoảng chín phần mười. Đại đa số người dân qua đời vì những dịch bệnh truyền nhiễm lạ lẫm mà không ai cố ý gieo rắc và cũng chưa có nền y học nào thời đó biết cách ngăn chặn; thế nhưng, chính chiến tranh xâm lược, chế độ lao động khổ sai tàn bạo và nạn cướp bóc đã khiến cho những xã hội vốn đang bị dịch bệnh tàn phá hoàn toàn kiệt quệ không còn chút sức lực nào để gượng dậy. Trớ trêu thay, những kẻ gây ra thảm cảnh ấy lại tự xưng mình là Kitô hữu, hành quân dưới những lá cờ thêu hình thánh giá.

Nhưng bên cạnh bóng tối ấy, cũng có những sự thật không thể chối. Những tiếng nói mạnh nhất chống lại tàn bạo trong những năm đen tối ấy lại đến từ chính trong lòng Hội Thánh: đó là cha Montesinos, cha Las Casas, cha Vitoria, cha Sahagún, Đức Tổng Giám mục Toribio, cùng hàng trăm vị tu sĩ và giám mục khác mà tên tuổi đã chìm vào quên lãng. Các ngài đã chọn đứng về phía người bản xứ yếu thế, có vị phải trả bằng mạng sống: chưa đế quốc thuộc địa nào để chính con cái mình lên án tội ác của mình mạnh mẽ đến thế. Dẫu vậy, nhiều sử gia vẫn nói thẳng rằng những tiếng nói lương tri ấy không đủ sức chặn phần lớn cơn tàn phá thời ấy.

Năm 1992, tròn năm trăm năm chuyến đi đầu tiên của Colón, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II tới Santo Domingo xin các dân tộc bản xứ châu Mỹ tha thứ cho những đau khổ họ đã chịu. Năm 2015, ở Bolivia, quê của núi bạc Potosí, Đức Giáo hoàng Phanxicô nói lại lời xin lỗi ấy:

“Tôi khiêm tốn xin tha thứ, không chỉ vì những xúc phạm của chính Hội Thánh, mà còn vì những tội ác đã gây ra cho các dân tộc bản xứ trong cái gọi là cuộc chinh phục châu Mỹ.”

Và giữa những năm gươm giáo và nước mắt ấy, mùa đông năm 1531, trên đồi Tepeyac hoang vắng ngoài Mexico City, đã xảy ra một biến cố nhiệm mầu: một câu chuyện mà chính người bản xứ sẽ truyền tai nhau, lan xa hơn mọi bài giảng của các nhà thừa sai.

Và giữa những năm gươm giáo và nước mắt ấy, mùa đông năm 1531, trên đồi Tepeyac hoang vắng ngoài Mexico City, đã xảy ra một biến cố nhiệm mầu: một câu chuyện mà chính người bản xứ sẽ truyền tai nhau, lan xa hơn mọi bài giảng của các nhà thừa sai.

Chương 101 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Họ không phải là con người sao? Họ không có linh hồn biết suy xét sao?”

Antonio de Montesinos, Santo Domingo, 21 tháng Mười Hai năm 1511
Từ bục giảng Santo Domingo năm 1511 đến Tenochtitlan, Cajamarca, núi bạc Potosí và Lima: gươm và thập giá cùng đi, và có người lên tiếng.

Những người trong chương

  • Bartolomé de Las Casas · Mất ở Madrid năm 1566. Bộ Lịch sử xứ Anh-điêng theo lời dặn mãi đến năm 1875 mới in.
  • Felipe Guaman Poma · Bức thư gần 1.200 trang gửi vua không bao giờ đến nơi. Năm 1908 người ta tìm thấy nó ở Copenhagen, nay xem được trên mạng.
  • Bernardino de Sahagún · Bản thảo Florentine của ngài, kể thế giới Aztec từ bên trong, nay ở một thư viện tại Florence.

Nơi ấy hôm nay

  • Potosí ở Bolivia, cao hơn bốn ngàn mét, từng nuôi một thành phố đông cỡ Luân Đôn. Năm 2015 Đức Phanxicô đến đây xin tha thứ.
  • Santo Domingo là nơi Montesinos giảng năm 1511, và Đức Gioan Phaolô II xin lỗi dân bản xứ năm 1992.
  • Michoacán còn nghề các làng Tata Vasco lập: đàn ghi-ta ở Paracho.

Muốn đọc thêm

Huấn Ca 34 · Las Casas, Tường trình ngắn gọn · Phaolô III, Sublimis Deus (1537) · Guaman Poma, thư gửi vua · newadvent.org

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 102

Guadalupe, 1531

Vị giám mục không tin lời Juan Diego đã nhận được dấu lạ gì giữa mùa đông?

Khoảng 21 phút đọc