Tư liệu chương 102
Kiểm chứng chương 102: Guadalupe, 1531
Đọc xong chương 102, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện ông Juan Diego lần đầu được ghi thành chữ ở đâu, sử gia nói được bao nhiêu về chuyện này, và các cuộc khảo sát tấm áo choàng đã thấy những gì. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Chương đã làm điều quan trọng nhất cho người muốn kiểm chứng: tách câu chuyện truyền thống khỏi những gì sử gia biết chắc, và nói rõ chỗ còn tranh luận. Tư liệu này đi theo cùng cách ấy.
Nguồn chính của câu chuyện là một bản văn tiếng Nahuatl tên Nican Mopohua, “Đây là điều được kể”. Bản văn được Luis Laso de la Vega in năm 1649 ở thành Mêhicô, trong cuốn Huei tlamahuiçoltica. Một năm trước đó, năm 1648, linh mục Miguel Sánchez đã in một bản kể bằng tiếng Tây Ban Nha. Từ chính thế kỷ XVI, ta có bài giảng năm 1556 của tu sĩ Francisco de Bustamante và cuộc điều tra sau đó, các ghi chép của Sahagún, và lời khai năm 1666 gọi là Informaciones Jurídicas.
Về cuộc tranh luận hiện nay, cuốn Our Lady of Guadalupe: The Origins and Sources of a Mexican National Symbol, 1531–1797 (Đức Mẹ Guadalupe: nguồn gốc và nguồn tư liệu của một biểu tượng quốc gia Mêhicô) của Stafford Poole (1995) nghiêng về phía hoài nghi. Cuốn Mexican Phoenix: Our Lady of Guadalupe: Image and Tradition across Five Centuries (Chim phượng Mêhicô: Đức Mẹ Guadalupe, hình ảnh và truyền thống qua năm thế kỷ) của D. A. Brading (2001) cân bằng hơn. Bản dịch tiếng Anh của Nican Mopohua có trong cuốn The Story of Guadalupe của Lisa Sousa, Stafford Poole và James Lockhart (1998).
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Buổi sáng ngày 9 tháng Mười Hai năm 1531
Theo Nican Mopohua, hôm ấy là thứ Bảy, ngày 9 tháng Mười Hai năm 1531. Ngày đó đúng là thứ Bảy theo lịch Julius đang dùng lúc bấy giờ. Lịch Grêgôriô đến sau, năm 1582 (xem chương 99).
Theo truyền thống, Juan Diego sinh năm 1474 ở Cuauhtitlán, nên năm 1531 ông chừng năm mươi bảy tuổi. Tên Nahuatl Cuauhtlatoatzin, “con đại bàng biết nói”, có trong các nguồn thế kỷ XVII. Chương kể đúng như truyền thống. Chuyện ông đang đi dự lễ và học giáo lý với các cha Phanxicô là theo lời truyện kể.
Tấm áo choàng của ông gọi là tilma hay ayate, dệt từ sợi cây maguey, một loại agave (người Việt thường gọi là long thiệt lan). Tiếng chim hót và cách gọi thân mật “Juanito, Juan Dieguito” có trong Nican Mopohua.
Mười năm trước, năm 1521, người Tây Ban Nha và các đồng minh đã san phẳng Tenochtitlan và dựng thành phố mới trên đống đổ nát. Tepeyac từng là nơi thánh, có đền của nữ thần Tonantzin, “mẹ của chúng ta”: điều này có trong Lịch sử tổng quát của Sahagún, quyển 11, phần phụ lục. Người Aztec quý lông những loài chim ấy và coi tiếng chim là tiếng nói của thế giới thần linh, đó là hiểu biết phổ thông về văn hóa Aztec.
Người đàn bà trên đồi
Chương tóm Nican Mopohua đúng. Các danh xưng chỉ Thiên Chúa trong bản văn là những tên Nahuatl người Aztec dùng cho quyền năng tối cao: Ipalnemohuani, “Đấng nhờ Ngài mà chúng ta sống”, và Tloque Nahuaque, “Chúa của những gì ở gần và sát bên”. Các học giả coi đây là một ví dụ về việc diễn đạt đức tin Kitô giáo bằng ngôn ngữ của chính dân ấy. Cả hai tên đều có trong Nican Mopohua và trong bản dịch của León-Portilla mà nhiều người dùng. Những hình ảnh y phục sáng như mặt trời, tảng đá lấp lánh như ngọc, cỏ xanh như ngọc bích là hình ảnh của bản văn.
Vị giám mục không tin
Juan de Zumárraga là tu sĩ Phanxicô người Basque, giám mục đầu tiên của Mêhicô, được bổ nhiệm năm 1528. Ngài bênh vực người bản xứ chống lại Tòa án Hoàng gia thứ nhất do Nuño de Guzmán đứng đầu. Bức thư năm 1529 gửi nhà vua, bọc trong khối sáp và giấu trên tàu, là có thật. Vài năm sau, năm 1539, ngài đem chiếc máy in đầu tiên đến châu Mỹ.
Những cách nói khiêm nhường “một sợi dây nhỏ, một cái thang gỗ, một cái đuôi, một chiếc lá” có trong Nican Mopohua. Đó là những lối nói khiêm tốn quen thuộc của người Nahua. Chuyến gặp ngày Chúa nhật và việc đòi một dấu lạ cũng có trong bản văn. Việc ngài nghe qua người thông ngôn là chi tiết của truyện kể.
Hoa hồng giữa mùa đông
Người chú Juan Bernardino và ngày 12 tháng Mười Hai có trong Nican Mopohua. Lời “Hãy nghe và để điều này thấm vào lòng con, con út bé bỏng của mẹ.” và đoạn kết “Con còn cần gì hơn nữa?” đều ở trong bản văn. Bằng tiếng Tây Ban Nha, đó là câu nổi tiếng ¿No estoy yo aquí, que soy tu madre?, “Chẳng phải mẹ đang ở đây, mẹ là mẹ của con sao?”. Chương dịch từ tiếng Nahuatl qua bản tiếng Tây Ban Nha của Ángel María Garibay.
Hoa hồng xứ Castilla có trong bản văn. Với người Nahua, “hoa và ca” (in xochitl in cuicatl) là cách nói về điều chân thật, đẹp đẽ và về lời của các thần; điều này lấy từ các nghiên cứu về thơ Nahua mà León-Portilla làm cho nhiều người biết.
Tấm áo choàng
Hình Đức Mẹ hiện ra trước mặt giám mục có trong Nican Mopohua. Chuyện Zumárraga quỳ khóc xin tha thứ cũng thuộc truyện kể, nên chương dùng chữ “chuyện kể rằng”. Cái tên “Đức Trinh Nữ trọn lành, Thánh Maria Guadalupe” là truyền thống; người chú nghe tên ấy. Guadalupe cũng là tên một đền Đức Mẹ nổi tiếng ở Extremadura, Tây Ban Nha. Có học giả cho rằng đó là một từ Nahuatl bị nghe thành tiếng Tây Ban Nha, nhưng ít người chấp nhận.
Điều sử gia biết và chưa biết
Năm in là 1649. Nhiều nhà nghiên cứu gán Nican Mopohua cho Antonio Valeriano, sống khoảng từ 1531 đến 1605, học trò trường Tlatelolco, cộng tác viên của Sahagún, về sau làm thống đốc thị trấn người bản xứ của Tenochtitlan từ năm 1573 đến 1599. Việc gán này dựa vào lời của học giả Carlos de Sigüenza y Góngora cuối thế kỷ XVII. Poole và một số người khác nghĩ chính Laso de la Vega viết. Chương nói “nhiều học giả nghĩ”, đúng mức chắc chắn.
Sự im lặng của Zumárraga là có thật: các thư từ, giấy tờ còn lại của ngài không nhắc đến. Đó là lý lẽ chính của những người hoài nghi. Những người tin đáp rằng nhiều giấy tờ của ngài đã mất.
Tu sĩ Francisco de Bustamante, đứng đầu các tu sĩ Phanxicô, giảng ngày 8 tháng Chín năm 1556. Ngài chỉ trích việc sùng kính một bức ảnh do một người bản xứ tên Marcos vẽ. Tổng giám mục Alonso de Montúfar, một tu sĩ Đa Minh, mở cuộc điều tra và bênh vực lòng sùng kính. Biên bản điều tra còn giữ. Có người đồng nhất họa sĩ ấy với Marcos Cipac de Aquino, một họa sĩ bản xứ có thật.
Sahagún, trong Lịch sử tổng quát quyển 11, phần phụ lục, lo rằng người ta lên Tepeyac để thờ Tonantzin. Lời khai năm 1666, Informaciones Jurídicas, gom lời các cụ già ở Cuauhtitlán.
Điều chắc chắn, như chương nói, là từ khoảng thập niên 1550 trở đi đã có nhà nguyện và bức ảnh, cùng đoàn người hành hương. Câu rằng Hội Thánh không buộc ai phải tin vào một cuộc hiện ra nào đúng với giáo huấn Công giáo về mặc khải tư. Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo, số 67, nói rõ điều đó.
Hình ảnh trên tấm áo
Vải agave thường không bền, và chương nói rằng người ta bảo chỉ được hai ba chục năm. Bức ảnh được đặt sau kính từ khoảng năm 1647.
Năm 1979, Philip Callahan, một nhà sinh vật học làm việc với tia hồng ngoại, cùng Jody Brant Smith chụp ảnh tấm áo. Báo cáo của họ ra năm 1981. Họ thấy vầng trăng, các tia sáng và viền vàng có dấu hiệu được thêm vào sau. Còn khuôn mặt và đôi bàn tay thì họ không giải thích được. Chương nói cuộc tranh luận chưa dứt. Năm 1982, nhà phục chế José Sol Rosales khảo sát và tìm thấy dấu vết sơn thông thường.
Ngày 14 tháng Mười Một năm 1921, Luciano Pérez Carpio đặt một quả bom trong bó hoa. Cây thánh giá bằng đồng thau bị cong nay được trưng bày. Chuyện này xảy ra trong những năm chính quyền Mêhicô thù nghịch với Hội Thánh, trước cuộc chiến Cristero. Việc tấm áo không hề hấn gì là điều được thuật lại theo truyền thống đền thánh.
Đền thờ tròn mới năm 1976 do Pedro Ramírez Vázquez thiết kế, chứa được khoảng mười ngàn người. Có một băng chuyền chạy bên dưới bức ảnh.
Một bức thư viết bằng hình
Chương gọi đây là cách “nhiều nhà nghiên cứu ngày nay” đọc bức ảnh. Các chi tiết có thật trên tấm áo: da ngăm, mặt trời, mặt trăng, áo choàng xanh lam ngọc có sao, tay chắp, dải đen, bông hoa bốn cánh. Còn ý nghĩa thì là cách giải thích. Một số cách đọc, như dải đen là dấu mang thai hay bông hoa là nahui ollin, được nhiều tác giả Công giáo nêu, nhưng các học giả khác thận trọng hơn. Bạn nên đọc phần này như một cách hiểu có cơ sở, không phải một sự kiện.
Thị kiến trong sách Khải Huyền, chương 12, câu 1, tả người phụ nữ mình khoác mặt trời, chân đạp mặt trăng, đầu đội triều thiên mười hai ngôi sao. Đó là nguồn của kiểu tranh Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội mà các họa sĩ Tây Ban Nha thời ấy biết rõ. Tấm áo ở Tepeyac theo khuôn mẫu này.
Những bước chân
Tu sĩ Motolinía, trong cuốn Lịch sử người Ấn Độ ở Tân Tây Ban Nha (khoảng năm 1541), kể những ngày các tu sĩ rửa tội cho hàng ngàn người, và ước tính rằng khoảng mười lăm năm đầu đã có hàng triệu người chịu phép rửa. Chi tiết cánh tay mỏi không nhấc nổi là nét tả của người kể. Chương nói đúng là con số có thể bị phóng đại, và không phải cuộc trở lại nào cũng nhờ Guadalupe.
Juan Diego qua đời năm 1548, theo truyền thống. Ngày 16 tháng Chín năm 1810, Hidalgo rung chuông nhà thờ làng, tức Grito de Dolores. Ngọn cờ Guadalupe ông giương lấy từ Atotonilco. Tiếng hô của các chiến sĩ Cristero, chiến đấu từ năm 1926 đến 1929, thì ai cũng biết.
Đức Piô XII nói ngày 12 tháng Mười năm 1945, trong một sứ điệp truyền thanh, gọi Đức Mẹ là Nữ Vương Mêhicô và Nữ Hoàng châu Mỹ. Năm 1999, Đức Gioan Phaolô II tuyên bố ngày 12 tháng Mười Hai là lễ cho mọi nước châu Mỹ.
Juan Diego được phong chân phước ngày 6 tháng Năm năm 1990 và phong thánh ngày 31 tháng Bảy năm 2002. Lễ kính ngài là ngày 9 tháng Mười Hai. Viện phụ Guillermo Schulenburg nói lên những nghi ngờ trong một buổi phỏng vấn năm 1996 và từ chức trong năm đó. Trước lễ phong thánh, Tòa Thánh lập một ủy ban sử gia; báo cáo của ủy ban được công bố năm 1999.
Đền thánh Guadalupe thường được gọi là nơi hành hương Công giáo được viếng nhiều nhất thế giới. Quanh ngày 12 tháng Mười Hai hằng năm, chính quyền thành phố ước tính có từ bảy đến hơn mười triệu người. Bài Las Mañanitas được hát khi ngày lễ bắt đầu.
La Vang, ở Quảng Trị, là chuyện truyền thống. Cuộc hiện ra được xếp vào khoảng năm 1798, trong cuộc cấm đạo thời Tây Sơn. Từ Tepeyac đến đó là 267 năm, nên chương viết “gần ba trăm năm”. Năm 1961, Đức Gioan XXIII nâng nhà thờ La Vang lên hàng Tiểu Vương cung Thánh đường. Chuyện hái lá nấu thuốc, và chi tiết bà mặc áo dài, thuộc lời kể truyền thống. Cũng như với Guadalupe, Hội Thánh để mỗi người tự do tin.
Những người trong chương
Juan Diego Cuauhtlatoatzin là vị thánh của Tepeyac, còn Juan Bernardino là chú của ông.
Juan de Zumárraga là tu sĩ Phanxicô, giám mục đầu tiên của Mêhicô.
Antonio Valeriano là học giả người Nahua, người mà Nican Mopohua thường được gán cho.
Francisco de Bustamante là bề trên các tu sĩ Phanxicô ở Mêhicô.
Alonso de Montúfar là tổng giám mục Mêhicô.
Bernardino de Sahagún là tu sĩ Phanxicô đã ghi lại đời sống người Nahua.
Philip Callahan là nhà khoa học đã chụp tấm áo bằng tia hồng ngoại.
Miguel Hidalgo là linh mục mở đầu cuộc chiến giành độc lập.
Piô XII và Gioan Phaolô II là các giáo hoàng.
Guillermo Schulenburg là viện phụ đền thánh Guadalupe.
Những nơi trong chương
Tepeyac là ngọn đồi ngay phía bắc thành phố Mexico City, nay là nơi có đền thánh. Cuauhtitlán là làng của Juan Diego, và Tlatelolco có trường học. Extremadura bên Tây Ban Nha có đền Guadalupe xưa hơn. La Vang ở Quảng Trị, Việt Nam.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một trang, hãy đọc đoạn Nican Mopohua kể cuộc gặp ngày 12 tháng Mười Hai. Chỉ vài trang thôi, và bạn sẽ hiểu vì sao người Mêhicô thuộc lòng câu “Chẳng phải mẹ đang ở đây sao?”. Muốn thấy lý lẽ của cả hai phía, hãy đọc liền cuốn của Brading và cuốn của Poole.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 99 (lịch Grêgôriô), chương 101 (châu Mỹ, Sahagún, trường Tlatelolco), chương 130 (Paray-le-Monial, Lộ Đức, Fatima và các nơi hành hương) và chương 125 (thời cấm đạo ở Việt Nam).