Tư liệu chương 103
Kiểm chứng chương 103: Dưới đáy những con tàu nô lệ
Đọc xong chương 103, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện dưới khoang một con tàu nô lệ làm sao người đời sau biết được, những con số có đáng tin không, và các giáo hoàng đã viết gì, viết vào năm nào. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào còn khó đọc trong hồ sơ của chính Hội Thánh.
Chương kể việc buôn nô lệ qua Đại Tây Dương từ năm 1444 đến năm 1888, qua cuộc đời thánh Phêrô Claver và những tiếng nói đã lên tiếng chống lại cuộc buôn ấy. Chương nói thẳng điều khó nói nhất: Hội Thánh, trong tư cách một định chế, đã đến muộn.
Nguồn chính gồm năm thứ. Thứ nhất là biên niên sử của Gomes Eanes de Zurara về năm 1444. Thứ hai là các văn thư của các giáo hoàng. Thứ ba là cuốn sách của cha Alonso de Sandoval (1627). Thứ tư là hồ sơ phong thánh của thánh Phêrô Claver, trong đó có lời khai của các thông ngôn và những người nô lệ từng làm việc với ngài. Thứ năm là các hồ sơ của Tòa Thánh về bản thỉnh nguyện năm 1684.
Về con số, cơ sở dữ liệu Slave Voyages (slavevoyages.org), do nhiều trường đại học cùng làm, đã ghi lại hơn ba mươi sáu ngàn chuyến tàu. Bạn có thể tự tra trên mạng. Còn đời sống trên tàu thì có cuốn The Slave Ship: A Human History (2007) của Marcus Rediker, dựa trên các tài liệu thời ấy.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Phêrô Claver ở bến Cartagena
Mọi điều chương kể về việc ngài làm ở bến tàu đều có trong lời khai của hồ sơ phong thánh và trong tiểu sử do cha José Fernández viết năm 1666. Ngài đi cùng các thông ngôn, là những người nô lệ đã theo đạo, mang theo cam, chanh, bánh mì, rượu mạnh, thuốc lá và vải. Ngài xuống khoang tàu chăm sóc người bệnh.
Nỗi sợ bị ăn thịt có trong sách của Sandoval và trong hồi ký của Olaudah Equiano (1789), chính ông từng là nô lệ. Cuốn The Interesting Narrative của ông có thể đọc miễn phí trên trang Project Gutenberg. Ở chương 2, ông kể lúc mình bị đưa xuống khoang tàu: mùi nơi ấy là một lời chào mà cả đời ông chưa từng gặp, và ông hỏi các thủy thủ xem mình có bị những người da trắng mặt đỏ, tóc xõa kia ăn thịt không. Chương kể lại đúng ý ấy, và chữ “lời chào” là chữ của chính Equiano (trong bản tiếng Anh ông dùng chữ salutation).
Lời khấn được lập ngày 3 tháng Tư năm 1622. Câu bằng tiếng Latinh, Petrus Claver, aethiopum semper servus, nằm ngay trong văn bản lời khấn. Thời ấy chữ aethiops chỉ người châu Phi da đen nói chung, nên chương dịch là “Phêrô Claver, nô lệ của người da đen mãi mãi.”
Những người bị chở qua biển
Ngày 8 tháng Tám năm 1444, ở Lagos, hai trăm ba mươi lăm người bị đưa đến trước hoàng tử Henrique. Zurara ghi cảnh ấy trong cuốn Biên niên sử về việc khám phá và chinh phục Guinea, chương 25. Chương kể lại bằng lời của riêng mình, không trích nguyên văn, theo bản tiếng Anh chuẩn của Beazley và Prestage cho Hội Hakluyt. Trong đó có cả nhận xét của Zurara rằng dù sao họ cũng là những người may mắn, vì được đưa đến với đức tin. Bạn nên đọc trang ấy một lần: người viết thấy xót thương thật, mà vẫn tìm ra lý do để chấp nhận.
Các văn thư của Giáo hoàng Nicôla V là Dum diversas (18 tháng Sáu năm 1452) và Romanus Pontifex (8 tháng Giêng năm 1455). Cả hai cho vua Bồ Đào Nha quyền bắt “người Saracen và dân ngoại” làm nô lệ suốt đời. Chúng được viết giữa cuộc chiến với các thế lực Hồi giáo. Năm 1462, Giáo hoàng Piô II viết cho một giám mục ở Rubicon, gọi việc bắt những người châu Phi mới chịu phép rửa làm nô lệ là một tội nặng; thư đề ngày 7 tháng Mười năm ấy. Năm 2023, hai cơ quan của Tòa Thánh là Bộ Văn hóa và Giáo dục cùng Bộ Thăng tiến Phát triển Con người Toàn diện đã công bố một tuyên bố chung đề ngày 30 tháng Ba. Tuyên bố nói các văn kiện ấy không phản ánh sự tôn trọng phẩm giá và quyền của các dân tộc bản xứ, và đã bị lạm dụng. Bạn có thể đọc trên trang vatican.va.
Con số trong chương là của Slave Voyages: khoảng mười hai triệu rưỡi người bị đưa xuống tàu từ năm 1501 đến năm 1866. Khoảng mười triệu bảy trăm ngàn người đến được châu Mỹ, tức gần hai triệu người chết trên biển. Brazil nhận khoảng bốn triệu tám trăm ngàn người, gần một nửa. Thứ tự các nước chở nhiều nhất trong chương (Bồ Đào Nha và Brazil, Anh, Pháp, Tây Ban Nha, Hà Lan, Hoa Kỳ, Đan Mạch) cũng khớp với cơ sở dữ liệu ấy. Còn chuyện “hình tam giác”, tàu chở vải, súng, rượu mạnh sang châu Phi rồi chở đường, thuốc lá, bông về châu Âu, là điều sử học vẫn kể từ lâu. Năm bắt đầu trong tiêu đề chương là 1444, còn số liệu thống kê thì tính từ 1501, vì cơ sở dữ liệu chỉ ghi các chuyến vượt Đại Tây Dương đại trà từ đó.
Đoạn đường giữa
Chặng vượt biển, mà người đời gọi là “Đoạn Đường Giữa”, kéo dài từ khoảng năm tuần đến ba tháng, tùy tuyến đường.
Chuyện xếp người nằm sát nhau dưới boong và bắt nhảy múa trên boong có trong nhiều lời khai trước Nghị viện Anh những năm 1788 đến 1792, và trong sơ đồ nổi tiếng của con tàu Brookes năm 1788. Bản in sơ đồ ấy vẽ bốn trăm năm mươi bốn hình người, đúng như chương nói, nhưng con số ấy là một ước tính khá chắc chứ chưa phải con số tuyệt đối. Lưới quanh mạn tàu thì có trong lời khai của chính các thủy thủ.
Vụ tàu Zong xảy ra năm 1781: thuyền trưởng cho ném khoảng một trăm ba mươi người xuống biển để đòi tiền bảo hiểm. Cá mập bơi theo các con tàu thì có trong nhiều tường thuật thời ấy.
Những cuộc nổi dậy trên tàu được ghi lại rất nhiều. Palmares ở đông bắc Brazil là làng của những người trốn thoát, đứng vững gần suốt thế kỷ XVII và bị san phẳng năm 1694.
Chương nói phần đông người bị bắt là do các vua chúa và thương nhân châu Phi bán cho người châu Âu. Các sử gia châu Phi ngày nay cũng nói như thế. Câu về những vương quốc giàu lên nhờ cuộc buôn này mà sống trong nỗi sợ đến lượt mình bị cướp là một cách đọc hợp lý theo các nhà sử học về Tây Phi, như John Thornton trong cuốn Africa and Africans in the Making of the Atlantic World. Năm 1992, trên đảo Gorée ngoài khơi Senegal, Đức Gioan Phaolô II đã xin tha thứ về phần mà các Kitô hữu đã có trong cuộc buôn ấy. Chương 104 kể tiếp phần châu Phi.
Chợ người
Những gì chương kể về chợ người, từ chuyện tắm rửa thoa dầu cho da bóng lên đến chuyện xem răng, nắn bắp tay, đều có trong nhiều lời tả thời ấy. Chuyện cả gia đình bị bán cho những ông chủ khác nhau là cảnh người kể dùng để tả chung, không nói về một gia đình có tên tuổi cụ thể.
Nô lệ của những người nô lệ
Phêrô Claver sinh năm 1580 ở Verdú, xứ Catalonia. Ngài gặp thánh Alfonsô Rodríguez khoảng năm 1605 ở đảo Mallorca, nơi Alfonsô làm gác cổng ở học viện Montesión. Alfonsô nay cũng là một vị thánh.
Ngài đến Cartagena năm 1610 và chịu chức linh mục năm 1616. Thời ấy Cartagena và Veracruz là hai cảng duy nhất ở các thuộc địa Tây Ban Nha được phép đón tàu nô lệ. Mỗi năm khoảng mười ngàn người lên bờ, phần lớn từ Luanda, theo Sandoval và các sử gia sau này viết về hệ thống hợp đồng buôn người.
Cuốn sách của Sandoval có tên Latinh là De instauranda Aethiopum salute, nghĩa là “Về việc phục hồi ơn cứu độ cho người Êthiôpia”, in ở Sevilla năm 1627. Trong sách, ông nghi ngờ cách người ta bắt người châu Phi có chính đáng hay không. Đó là một trong những cuốn sách sớm nhất viết về các dân tộc châu Phi.
Bốn mươi năm là tính từ năm 1610 đến năm 1650, khi ngài ngã bệnh. Chiếc áo choàng và cách dạy giáo lý bằng tranh đều có trong hồ sơ phong thánh. Câu ngài nói rằng với những người này phải nói bằng đôi tay trước khi nói bằng đôi môi được truyền lại trong truyền thống tiểu sử của Fernández, nên bạn hiểu đó là lời truyền, không phải một văn bản ghi ngay lúc ngài nói. Lời Chúa Giêsu mà chương nhắc là lời trong Tin Mừng Mátthêu, chương 25, câu 40, về những người anh em bé nhỏ nhất.
Con số ba trăm ngàn người được rửa tội có trong hồ sơ phong thánh. Chính chương cũng nói con số ấy chắc quá lớn, và nên hiểu nó như cách người đời sau đo lòng nhiệt thành của ngài hơn là một con số đếm được. Còn chuyện các học viện Dòng Tên ở châu Mỹ có đồn điền và nô lệ, kể cả học viện ở Cartagena, là điều chắc chắn, và chương nói thẳng.
Bốn năm cuối đời liệt giường, bị người được giao trông nom bỏ mặc, đều có trong hồ sơ phong thánh. Ngài qua đời ngày 8 tháng Chín năm 1654. Nhà thờ giữ mộ ngài ở Cartagena nay mang tên ngài.
Những tiếng nói lạc lõng
Hai tu sĩ Capuxinô là Francisco José de Jaca, người Aragón, và Epifanio de Moirans, người Pháp. Họ bị bắt ở Havana năm 1681 và bị giải về Tây Ban Nha. Những gì chương kể dựa theo các khảo luận do chính hai ngài viết và hồ sơ xét xử. Các khảo luận ấy được in lại trong những thập niên gần đây.
Lourenço da Silva de Mendonça thuộc dòng dõi hoàng tộc Ndongo, ở vùng nay là Angola, và là người Afro-Brazil. Năm 1684, ông trình bản thỉnh nguyện lên Bộ Truyền bá Đức tin. Sử gia Richard Gray đã nghiên cứu vụ này.
Ngày 20 tháng Ba năm 1686, Bộ Thánh Vụ trả lời một số câu hỏi: lên án việc bắt người bằng bạo lực hay lừa đảo và đòi bồi thường. Câu trả lời không được công bố rộng rãi và không thay đổi được thực tế.
Văn thư In supremo apostolatus của Đức Grêgôriô XVI đề ngày 3 tháng Mười Hai năm 1839. Có một điểm nên biết. Ở Hoa Kỳ, nhiều giám mục Công giáo, trong đó có John England ở Charleston, lập luận năm 1840 rằng thư chỉ cấm việc buôn bán, không cấm việc sở hữu nô lệ; ông England trình bày điều ấy trong những lá thư gửi Ngoại trưởng John Forsyth. Một huấn thị của Bộ Thánh Vụ ngày 20 tháng Sáu năm 1866 nói rằng bản thân chế độ nô lệ không trái luật tự nhiên hay luật Thiên Chúa, và có thể có những lý do chính đáng cho nó. Sử gia John T. Noonan Jr. bàn chuyện này trong cuốn A Church That Can and Cannot Change. Phải đến thông điệp In plurimis của Đức Lêô XIII năm 1888, Hội Thánh mới nói rõ hơn.
Nước Anh cấm buôn nô lệ năm 1807, tức ba mươi hai năm trước năm 1839. Đạo luật chấm dứt chế độ nô lệ trong các thuộc địa Anh có từ năm 1833. Người Quaker và William Wilberforce, một tín hữu Anh giáo thuộc phái Phúc Âm, đóng vai trò lớn. Daniel O’Connell lên tiếng chống chế độ nô lệ gần suốt đời. Ở Haiti, cuộc nổi dậy bắt đầu năm 1791 và nền độc lập đến năm 1804. Toussaint Louverture sinh ra trong thân phận nô lệ và là một người Công giáo giữ đạo sốt sắng.
Các hội huynh đệ dưới tước hiệu Đức Mẹ Mân Côi ở Brazil, lo tiền chôn cất và đôi khi cả tiền chuộc tự do cho hội viên, đã được các sử gia nghiên cứu kỹ.
Câu “Nhưng Hội Thánh, với tư cách một định chế, đã đến muộn.” là nhận định riêng của người viết sách. Tuy vậy, các văn kiện của chính Hội Thánh, như văn kiện Ký ức và hòa giải năm 2000, cũng gián tiếp thừa nhận điều ấy.
Ngày tự do
Luật Vàng được ký ngày 13 tháng Năm năm 1888, khi còn khoảng bảy trăm ngàn người bị giữ làm nô lệ. Đức Lêô XIII gửi tặng công chúa Isabel đóa hồng vàng. Thông điệp In plurimis đề ngày 5 tháng Năm năm 1888, gửi các giám mục Brazil, nên chương nói là ngài viết “một tuần trước khi luật được ký”. Bạn có thể đọc trên trang vatican.va. Cũng năm ấy ngài ủng hộ chiến dịch của hồng y Lavigerie.
Ngày 15 tháng Giêng năm 1888, Đức Lêô phong thánh cho Phêrô Claver và Alfonsô Rodríguez cùng một ngày. Năm 1896, ngài đặt thánh Claver làm quan thầy của các cuộc truyền giáo cho người da đen. Lễ nhớ thánh Claver vào ngày 9 tháng Chín.
Đi tìm những cái tên
Năm 1838, các tu sĩ Dòng Tên ở Maryland bán hai trăm bảy mươi hai người cho các đồn điền ở Louisiana để trả nợ cho Đại học Georgetown. Cha Thomas Mulledy, người sắp xếp vụ bán, là hiệu trưởng nhà trường. Giá là một trăm mười lăm ngàn đô-la. Tổng quyền Dòng Tên ở Rôma lúc ấy là cha Jan Roothaan, và người ta thường nêu tên ngài là người đã phản đối. Năm 2016, Georgetown đổi tên hai tòa nhà. Năm 2017 có buổi xin lỗi công khai. Năm 2021, Dòng Tên ở Hoa Kỳ hứa lập một quỹ một trăm triệu đô-la cùng với con cháu của những người bị bán. Tên của những người ấy được lần lại nhờ Dự án Ký ức Georgetown (Georgetown Memory Project), có trang mạng riêng.
Về sổ sách ở Cartagena, chương nói một phần còn lại, phần kia mất vì hỏa hoạn, chiến tranh và khí hậu. Các nhà nghiên cứu cho biết đúng là nhiều sổ giáo xứ thời thuộc địa ở Cartagena đã mất như thế, và phần còn lại được giữ trong văn khố tổng giáo phận.
Những người trong chương
Phêrô Claver (1580 đến 1654) là linh mục Dòng Tên và là một vị thánh.
Hoàng tử Henrique, “Nhà Hàng Hải”, là hoàng tử Bồ Đào Nha nhận phần người bị bắt năm 1444.
Gomes Eanes de Zurara là sử gia của triều đình, người chép lại cảnh ở Lagos.
Nicôla V là giáo hoàng của các văn thư năm 1452 và 1455.
Alfonsô Rodríguez là tu huynh Dòng Tên, người gác cổng, và là một vị thánh.
Alonso de Sandoval là linh mục Dòng Tên, người dành đời mình tìm hiểu những người bị bắt.
Francisco José de Jaca và Epifanio de Moirans là hai tu sĩ Capuxinô năm 1681.
Lourenço da Silva de Mendonça là người mang bản thỉnh nguyện năm 1684.
Grêgôriô XVI và Lêô XIII là các giáo hoàng của năm 1839 và 1888.
William Wilberforce là nhà hoạt động người Anh chống cuộc buôn nô lệ.
Isabel là công chúa nhiếp chính của Brazil.
Những nơi trong chương
Cartagena de Indias nay thuộc Colombia. Lagos ở Bồ Đào Nha, còn bờ biển Mauritania là nơi những người bị chở năm 1444 bị bắt. Verdú ở xứ Catalonia, và Palma trên đảo Mallorca là nơi Claver học. Veracruz là cảng kia được phép đón tàu nô lệ. Havana là nơi hai tu sĩ Capuxinô bị bắt. Chương còn nhắc Brazil, Rio de Janeiro và Haiti. Maryland, Louisiana và Georgetown thuộc câu chuyện năm 1838.
Đọc thêm
Hãy mở trang slavevoyages.org và tìm một chuyến tàu bất kỳ: bạn sẽ thấy tên con tàu, ngày khởi hành, số người lên tàu và số người đến nơi. Rồi đọc đoạn Zurara tả buổi sáng ở Lagos năm 1444: một người đứng nhìn, thấy xót, mà vẫn tìm được lý do để chấp nhận. Đó là điều cả một nền văn minh đã làm suốt bốn thế kỷ.
Cuốn The Interesting Narrative của Equiano có miễn phí trên Project Gutenberg. Cuốn The Slave Ship của Rediker là chỗ tốt để đọc thêm. Tuyên bố chung năm 2023 và thông điệp In plurimis có trên vatican.va.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 89 (Hai bờ Địa Trung Hải và năm 1492), chương 101 (Las Casas và đề nghị năm 1516), chương 104 (vương quốc Kongo) và chương 134 (Đức Lêô XIII).