Bỏ qua, tới nội dung
1444–1888 · Hai bờ Đại Tây Dương

Chương 103

Dưới đáy những con tàu nô lệ

1444–1888 · Hai bờ Đại Tây Dương

Giáo hoàng Nhiều đờiHoàng đế Nhiều đời

Tại thương cảng Cartagena de Indias cổ kính trên bờ biển Caribê thuộc xứ Colombia ngày nay, mỗi lần có một con tàu chở người từ lục địa đen cập bến, cư dân trong thành đã ngửi thấy mùi tử khí trước khi nhìn thấy bóng buồm.

Năm ấy, nơi ấy

1444–1888

  1. Lagos (Bồ Đào Nha)
  2. bờ biển Tây Phi
  3. Cartagena de Indias
  4. Havana
  5. Brazil
  6. Rôma
Gần bốn thế kỷ, khoảng mười hai triệu rưỡi người châu Phi bị chở qua “Đoạn Đường Giữa”. Claver đón họ ở Cartagena suốt bốn mươi năm.
Bắt đầu đọc

Chương 103

1444–1888 · Hai bờ Đại Tây Dương

Nơi chốn
Lagos (Bồ Đào Nha), bờ biển Tây Phi, Cartagena de Indias, Havana, Brazil, Rôma
Giáo hoàng
Nhiều đời
Hoàng đế
Nhiều đời

Tại thương cảng Cartagena de Indias cổ kính trên bờ biển Caribê thuộc xứ Colombia ngày nay, mỗi lần có một con tàu chở người từ lục địa đen cập bến, cư dân trong thành đã ngửi thấy mùi tử khí trước khi nhìn thấy bóng buồm. Mùi hôi thối, tanh tưởi nồng nặc bốc lên từ dưới đáy khoang tàu theo làn gió biển xộc thẳng vào các ngõ phố.

Và lần nào cũng vậy, hễ nghe tiếng chuông báo hiệu tàu vào bến, người ta lại thấy một vị linh mục Dòng Tên dáng người gầy guộc, lưng hơi còng, hớt hải chạy vội xuống cầu tàu. Theo sau ngài là một nhóm thông ngôn, những người da đen đã theo đạo Công giáo và nói được nhiều thổ ngữ châu Phi khác nhau. Trên vai họ gánh những giỏ cam sành mọng nước, chanh tươi, bánh mì mới nướng, chút rượu mạnh ấm lòng, thuốc lá và vài tấm vải sạch.

Vị linh mục không ngần ngại bước xuống khoang tàu tối tăm ngột ngạt. Dưới đáy hầm tàu nhớp nhúa, sau hai ba tháng ròng rã lênh đênh vượt đại dương, hàng trăm đàn ông, phụ nữ và trẻ thơ bị ép nằm san sát nhau trên những tấm ván sàn cáu bẩn, chân bị cùm xích sắt từng đôi một. Có những người đã trút hơi thở cuối cùng từ mấy ngày trước nhưng xác chết vẫn còn bị xích chặt với người đang thoi thóp thở. Nhiều nạn nhân sốt cao mê man bỏng rát, người thì kiết lỵ, tiêu chảy, nằm quằn quại ngay giữa chất thải của chính mình. Họ hoảng loạn tột cùng vì không biết mình đang bị đưa đi đâu, và nhiều người đinh ninh rằng lũ người da trắng bắt họ về đây là để làm thịt ăn!

Người mục tử nhân lành ấy đã quỳ xuống, ôm chầm lấy từng thân xác hôi thối vào lòng. Ngài nhẹ nhàng lau rửa những vết thương lở loét, tự tay đút từng múi cam ngọt mát vào đôi môi nứt nẻ của các bệnh nhân. Rồi qua người thông ngôn, ngài cất tiếng thì thầm điều cốt lõi nhất mà ngài muốn gieo vào tâm hồn họ: ngài không phải là kẻ thù đến hại họ, và trên trời cao có một Thiên Chúa nhân lành hằng yêu thương họ vô bờ bến.

Vị linh mục ấy tên là Cha Phêrô Claver. Năm 1622, trong ngày tuyên khấn trọn đời trong Dòng Tên, ngài đã đặt bút ký dưới bản tuyên khấn một dòng chữ làm chấn động lương tri:

“Petrus Claver, aethiopum semper servus”, nghĩa là “Phêrô Claver, người nô lệ của những người da đen đến muôn đời”.

Phêrô Claver tại Cartagena
Phêrô Claver tại Cartagena

Khởi đầu của một thảm kịch và hải trình tam giác đẫm máu

Ngày 8 tháng Tám năm 1444, trên bãi đất ngoài cổng thị trấn Lagos miền nam Bồ Đào Nha, hai trăm ba mươi lăm người bị bắt từ bờ biển Mauritania bị dồn thành từng cụm, sắp bị chia như chiến lợi phẩm. Hoàng tử Henrique, người đời sau vẫn ca tụng là “Nhà Hàng Hải” vĩ đại, ung dung ngồi trên lưng ngựa để nhận phần chia của mình.

Sử gia triều đình Gomes Eanes de Zurara đứng nhìn và nghẹn ngào chép lại: đứa con thơ bị giật phắt khỏi vòng tay cha, người vợ bị xé lìa khỏi người chồng, anh chị em lìa tan tác. Một người mẹ bị đòn roi quất đầm đìa máu vẫn cắn răng ôm chặt lấy đứa con đỏ hỏn. Có những người gục mặt xuống bùn đất khóc ướt đẫm bãi cát; lại có những người ngửa mặt lên trời cao cất tiếng kêu la thấu tận mây xanh như nài xin Cha chung của muôn loài đoái thương giải cứu. Viên sử gia Zurara ghi rằng lòng ông quặn thắt xót xa, nhưng rồi ông lại tự an ủi bằng một suy nghĩ mù quáng của thời đại: dẫu sao những con người khốn khổ ấy vẫn còn may mắn, vì nhờ bị bắt mà họ được đưa đến ánh sáng đức tin!

Những người bị đưa qua biển
Những người bị đưa qua biển

Đó mới là khúc dạo đầu của một đêm dài. Năm 1452 và 1455, giữa cuộc chiến với các thế lực Hồi giáo, Đức Nicôla V ra các sắc chỉ cho vua Bồ Đào Nha chinh phục đất đai và bắt kẻ thù làm nô lệ. Dù ban đầu chỉ nhắm vào đối phương thời chiến, các lái buôn người về sau biến chúng thành “giấy phép tôn giáo” cho việc săn người suốt nhiều thế kỷ. Năm 1462, Đức Piô II đã lên án việc bắt người châu Phi mới rửa tội làm nô lệ là trọng tội, nhưng không ngăn nổi cơn khát vàng bạc. Mãi đến năm 2023, hai cơ quan Tòa Thánh mới ra tuyên bố chung bác bỏ các văn kiện ấy, nói rằng chúng không tôn trọng phẩm giá các dân tộc bản xứ và đã bị lạm dụng cho mưu đồ chính trị.

Khi người bản địa châu Mỹ bị giết và chết mòn vì dịch bệnh, các đồn điền mía và mỏ vàng bạc càng khát nhân công. Từ đó hình thành tuyến buôn bán tam giác trên Đại Tây Dương:

  • Những con tàu từ châu Âu chở vải vóc, rượu mạnh và súng đạn sang bờ biển châu Phi.
  • Tại châu Phi, chúng đổi lấy những đoàn người bị xiềng xích để chở sang các thuộc địa châu Mỹ.
  • Tại châu Mỹ, chúng bốc dỡ nô lệ rồi chất đầy đường mía, thuốc lá, bông gòn và bạc ròng chở ngược về làm giàu cho lục địa già châu Âu.

Suốt gần bốn thế kỷ ròng rã của tội ác buôn người xuyên đại dương, ước tính có khoảng mười hai triệu rưỡi người châu Phi đã bị lùa xuống khoang tàu, và gần hai triệu sinh linh vô tội đã vĩnh viễn vùi thây dưới đáy biển sâu! Các tàu buôn Bồ Đào Nha chuyên chở nhiều nhất, theo sau là Anh, Pháp, Tây Ban Nha, Hà Lan, Mỹ và Đan Mạch; các quốc gia mang danh Công giáo hay Tin Lành đều nhúng tay vào tội ác như nhau. Gần một nửa số người sống sót bị đưa lên các bờ cõi xứ Brazil. Giới nghiên cứu ngày nay đã lần ra và lập hồ sơ chi tiết của hơn ba mươi sáu ngàn chuyến hải trình ô nhục ấy.

“Đoạn đường giữa”: địa ngục trần gian giữa muôn trùng sóng nước

Chặng hải trình vượt Đại Tây Dương từ bờ biển châu Phi sang châu Mỹ được người đời gọi bằng cái tên rùng mình: “Đoạn Đường Giữa”, kéo dài từ năm tuần đến ba tháng.

Dưới khoang tàu, con người bị xếp lớp chẳng khác nào những kiện hàng hóa vô tri. Mỗi người chỉ được dành cho một khoảng ván chật hẹp vừa khít bằng chiếc quan tài, trần hầm thấp đến nỗi người ta không thể nào ngồi thẳng lưng. Năm 1788, phong trào bãi nô bên nước Anh đã cho in bản vẽ sơ đồ mặt cắt con tàu Brookes của Liverpool, phơi bày cảnh tượng bốn trăm năm mươi tư hình người nằm ken đặc, chen chúc từng xen-ti-mét trong hầm tàu. Bản vẽ ấy làm rúng động lương tri nước Anh.

Những ngày biển lặng, tù nhân bị lôi lên boong mỗi ngày một lần ăn chút cháo ngô, rồi bị quất roi bắt nhảy cho cơ bắp khỏi liệt. Tuyệt vọng, nhiều người lao qua mạn tàu tự vẫn, đến nỗi thủy thủ phải giăng lưới quanh mạn.

Cậu bé Olaudah Equiano, một nạn nhân từng bị bắt cóc từ miền đất Nigeria, nhiều năm sau viết lại: mùi hầm tàu là thứ mùi khủng khiếp nhất cậu từng biết, và cậu run rẩy hỏi bạn tù xem những người da trắng mặt đỏ kia có phải quỷ dữ bắt họ về ăn thịt không.

“Trung Đạo”, Địa Ngục Trần Gian Trên Mặt Biển
“Trung Đạo”, Địa Ngục Trần Gian Trên Mặt Biển

Khi dịch bùng lên, người ốm bị quăng xuống biển lúc còn thoi thóp. Năm 1781, trên tàu Zong của Anh, thuyền trưởng ra lệnh ném sống khoảng một trăm ba mươi người xuống biển để đòi tiền bảo hiểm “hàng hóa” bị thiệt! Cá mập quen mùi những con tàu ấy, bơi theo suốt đại dương chờ xác người.

“Trung Đạo”, Địa Ngục Trần Gian Trên Mặt Biển
“Trung Đạo”, Địa Ngục Trần Gian Trên Mặt Biển

Nhưng ngay giữa đáy vực ấy, phẩm giá con người không chịu cúi đầu. Trên nhiều chuyến tàu đã nổ ra những cuộc nổi dậy phá xiềng. Ở Tân Thế Giới, những người trốn vào rừng lập nên những cộng đồng tự do. Tiêu biểu nhất là vương quốc Palmares ở vùng đông bắc Brazil, một thành trì tự do của những người nô lệ trốn thoát kiên cường đứng vững suốt gần trọn thế kỷ XVII trước khi bị quân thực dân san phẳng vào năm 1694.

Nhìn lại lịch sử, chúng ta cũng không thể lẩn tránh một sự thật đau lòng: dòng người nô lệ ấy không phải bị bắt từ hư không. Rất nhiều tù nhân bị chính các tù trưởng, vua chúa và tướng lĩnh châu Phi bản địa bắt giữ trong các cuộc chiến tranh bộ tộc rồi đem bán cho lái buôn châu Âu để đổi lấy súng ống và vải vóc. Nạn buôn người đã làm chảy máu thế hệ thanh niên ưu tú nhất của lục địa đen, đẩy các vương quốc châu Phi vào vòng xoáy nghi kỵ và tàn sát lẫn nhau. Dù từng có những vị vua Công giáo bản địa tại vương quốc Congo tha thiết viết thư xin vua Bồ Đào Nha hãy chấm dứt thảm họa buôn bán con người, những lời kêu cứu ấy đều bị chìm nghỉm trước lòng tham của trần gian.

Chợ người và người tôi tớ của lòng thương xót

Lên bờ bên kia đại dương, người sống sót được tắm qua loa, bôi dầu cho da bóng rồi lùa ra chợ người. Khách mua xem từng chiếc răng, nắn bắp tay bắp chân, bắt đi tới đi lui như chọn mua con trâu, con ngựa! Bao gia đình cùng sống sót qua Đoạn Đường Giữa bị bán cho những chủ khác nhau và không bao giờ gặp lại nhau nữa.

Gia đình trước cuộc chia lìa
Gia đình trước cuộc chia lìa

Chính giữa chốn thương cảng bùn nhơ tội lỗi ấy, Thiên Chúa đã sai đến một vị thiên thần của lòng thương xót: Cha Phêrô Claver.

Sinh năm 1580 tại xứ Catalonia miền đông bắc Tây Ban Nha, Phêrô Claver gia nhập Dòng Tên. Trong những năm tháng tu học trên hòn đảo Mallorca, ngài may mắn gặp gỡ một vị tu huynh già làm nghề gác cổng đan viện thánh thiện: Thầy Alfonsô Rodríguez, người sau này cũng được Giáo hội tuyên phong Hiển Thánh. Người gác cổng khiêm nhường tuy ít học nhưng có một đời sống chiêm niệm sâu thẳm; ông thường kể cho người tu sĩ trẻ nghe về nỗi đau thương của hàng triệu linh hồn đang bị bỏ rơi nơi Tân Thế Giới và thôi thúc anh hãy xin bề trên cho sang châu Mỹ.

Năm 1610, Cha Claver đặt chân đến bến cảng Cartagena, một trong hai thương cảng duy nhất ở châu Mỹ thuộc Tây Ban Nha được triều đình cấp phép cho tàu nô lệ cập bến. Mỗi năm, có khoảng mười ngàn người châu Phi bị lùa lên bờ tại đây. Ngài bước vào sứ vụ dưới sự nâng đỡ của một vị linh mục Dòng Tên tiền bối là Cha Alonso de Sandoval, người từng nhẫn nại đi đến từng lán trại hỏi han tên tuổi, ngôn ngữ, ghi chép lại mọi nỗi thống khổ của người da đen trong công trình khảo cứu Về việc cứu rỗi các linh hồn người da đen, in năm 1627 tại Sevilla, một trong những tiếng nói hiếm hoi của thời bấy giờ dám công khai vạch trần sự phi lý bất công của chế độ nô lệ.

Băng bó vết thương nơi đáy tàu ô nhục
Băng bó vết thương nơi đáy tàu ô nhục

Suốt bốn mươi năm ở Cartagena, Cha Claver không bỏ sót con tàu nào. Ngài không ngồi chờ người ta đến; ngài xuống từng khoang tàu, vào những lán cách ly hôi thối và trại phong cùi bị xã hội ruồng bỏ.

Ngài cởi áo choàng dòng cũ trải xuống đất cho người bệnh nằm, đắp lên những vết loét đầy giòi, tối về giặt phơi để sáng hôm sau lại mặc. Không biết tiếng họ, ngài dùng tranh vẽ màu về cuộc đời Chúa Giêsu và Đức Mẹ để dạy giáo lý. Ngài đã tự tay rửa tội cho hơn ba trăm ngàn linh hồn nô lệ! Ngài thường nhắn nhủ anh em đồng đạo một châm ngôn mục vụ sâu sắc:

“Đối với những con người khốn cùng này, chúng ta phải nói bằng đôi bàn tay yêu thương trước khi nói bằng đôi môi giảng dạy!”

Lời Chúa Giêsu trong chương 25 Tin Mừng Mátthêu: “Mỗi lần các ngươi làm như thế cho một trong những anh em bé mọn nhất của Ta đây, là các ngươi đã làm cho chính Ta” đã được Cha Claver khắc ghi trọn vẹn từng chữ vào cuộc đời mình.

Ngài không phải là một nhà chính trị hay một nhà cải cách xã hội. Ngài sống trong một thời đại mà chính các nông trang của nhà dòng cũng sở hữu nô lệ, và ngài không đưa ra những tuyên ngôn lật đổ thể chế. Nhưng điều vĩ đại mà ngài đã làm chính là: giữa một thế giới coi người da đen như súc vật và hàng hóa, ngài đã đối xử với họ như những con người có phẩm giá cao quý, như chính hiện thân của Chúa Kitô khổ nạn! Giới chủ nô căm ghét ngài; các bà mệnh phụ phu nhân quý tộc từ chối bước vào ngôi thánh đường nơi ngài ngồi tòa giải tội vì không chịu nổi mùi mồ hôi của những người da đen đang quỳ quanh ngài.

Bốn năm cuối đời, ngài ngã bệnh bại liệt, toàn thân run rẩy không thể tự bước đi. Người ta giao ngài cho một người nô lệ chăm sóc; người này vì thù hằn và bất mãn đã bỏ bê ngài, cho ngài ăn uống đói khát, và thậm chí có những lúc còn thô bạo đánh đập vị linh mục già. Thế nhưng, người tôi tớ Chúa chỉ cắn răng nhẫn nhục chịu đựng, coi đó như chén đắng thông phần với Chúa Giêsu trên đồi Canvê.

Khi ngài thanh thản trút hơi thở cuối cùng vào ngày 8 tháng Chín năm 1654, cả thành phố Cartagena bỗng bừng tỉnh lương tâm. Toàn thể cư dân, từ các quan chức, quý tộc cho đến những người nô lệ nghèo khó, đã ùa về tu viện quỳ sụp dưới chân ngài, hôn kính bàn tay và chiếc áo choàng của vị thánh của lòng thương xót.

Những tiếng kêu tiên tri trong đêm tối và sự chậm trễ của lịch sử

Bên cạnh Cha Claver, trong Giáo hội cũng có những tiếng nói ngôn sứ quyết liệt hơn, đánh thẳng vào gốc rễ.

Năm 1681 ở Havana, hai tu sĩ Capuxinô, Francisco José de Jaca người Tây Ban Nha và Epifanio de Moirans người Pháp, công khai giảng rằng buôn bán nô lệ là trọng tội trước mặt Chúa! Mọi người da đen bị bắt phải được trả tự do ngay và được bồi thường; và hai ngài từ chối giải tội cho chủ nô nào không chịu giải phóng nô lệ! Hai ngài bị bắt giam rồi bị áp giải về Tây Ban Nha.

Cũng thời ấy, Lourenço da Silva de Mendonça, một người Công giáo gốc Phi ở Brazil mang dòng máu hoàng tộc Ndongo xứ Angola, vượt biển sang Rôma. Năm 1684, ông thay mặt những người da đen bị áp bức đệ lên Tòa Thánh một bản thỉnh nguyện, xin Giáo hoàng chấm dứt cảnh người mang danh Kitô hữu đày đọa chính anh em cùng đức tin.

Lời bảo vệ phẩm giá
Lời bảo vệ phẩm giá

Năm 1686, Tòa Thánh đã có văn bản hồi đáp khẳng định việc bắt người bằng bạo lực và buôn bán đồng loại là hành vi hoàn toàn bất công và buộc kẻ phạm tội phải bồi thường. Nhưng câu trả lời ấy chỉ lưu hành nội bộ, không thành sắc lệnh công bố, nên tàu buôn người vẫn rẽ sóng ngoài đại dương.

Phải đợi đến năm 1839, sau khi nước Anh đã ban hành luật cấm buôn nô lệ được ba mươi hai năm, Đức Giáo hoàng Grêgôriô XVI mới chính thức ban hành Tông thư In Supremo Apostolatus, nghiêm khắc nghiêm cấm mọi người Công giáo không được phép tham gia vào kỹ nghệ buôn bán nô lệ da đen. Phong trào bãi nô thời bấy giờ phần lớn do những tín hữu Tin Lành nhiệt thành dẫn dắt, tiêu biểu là nhóm giáo dân Quaker và nghị sĩ William Wilberforce tại nước Anh. Tại Ireland, nhà lãnh đạo Công giáo Daniel O’Connell đã cống hiến trọn đời cất tiếng bênh vực người nô lệ. Và trên hết, chính những người nô lệ đã tự mình đứng lên giành lấy tự do: cuộc khởi nghĩa vĩ đại năm 1791 tại Haiti, mà người dẫn dắt nổi tiếng nhất là Toussaint Louverture, một cựu nô lệ da đen và là một người Công giáo sùng đạo, cuối cùng đã đánh tan quân đội viễn chinh Pháp và khai sinh nên nước cộng hòa da đen đầu tiên trên thế giới năm 1804.

Thế nhưng, những lời huấn dụ của Tòa Thánh vẫn bị nhiều giáo phẩm đương thời tìm cách lách luật. Tại miền nam Hoa Kỳ vào năm 1840, một số giám mục, tiêu biểu là Đức cha John England ở Charleston, vẫn lập luận rằng sắc lệnh của Đức Grêgôriô XVI chỉ cấm việc buôn bán trên biển chứ không cấm việc sở hữu nô lệ trong gia đình! Thậm chí mãi đến năm 1866, một văn thư hướng dẫn của Bộ Thánh Vụ tại Rôma vẫn còn đưa ra nhận định mang tính thỏa hiệp rằng bản chất của chế độ nô lệ tự nó không hoàn toàn trái với luật tự nhiên nếu có những lý do hợp pháp.

Giữa những mâu thuẫn ấy, chính người nô lệ nghèo đã biến Hội Thánh thành mái ấm của mình. Ở Brazil và khắp châu Mỹ, họ lập các Hội Huynh Đệ Đức Mẹ Mân Côi, chắt chiu từng đồng để mua quan tài chôn cất hội viên, góp tiền chuộc tự do cho anh em, và ngày lễ lớn thì bầu ra “Vua và Hoàng Hậu” của cộng đồng mình.

Hội Thánh hôm nay khiêm nhường nhìn nhận: mình không đi đầu trong cuộc chiến xóa bỏ chế độ nô lệ. Đã có những vị thánh như Phêrô Claver và những ngôn sứ đứng về phía người khổ từ rất sớm; nhưng tiếng nói chính thức của Giáo hội đã đến quá muộn.

Ngày tự do và khúc ca phục hồi những cái tên bị lãng quên

Brazil là quốc gia cuối cùng trên lục địa châu Mỹ chính thức bãi bỏ chế độ nô lệ. Ngày 13 tháng Năm năm 1888, Công chúa Nhiếp chính Isabel, một người phụ nữ Công giáo đạo hạnh, đã đặt bút ký đạo luật lịch sử trả tự do hoàn toàn cho hơn bảy trăm ngàn người nô lệ còn lại trong nước. Dân chúng vỡ òa trong niềm vui sướng, hàng trăm ngàn người đổ ra các đường phố Rio de Janeiro ca hát, nhảy múa trong nước mắt. Người dân Brazil muôn đời tri ân gọi đó là “Đạo Luật Vàng”.

Đức Giáo hoàng Lêô XIII đã trao tặng Công chúa Isabel phần thưởng Đóa Hồng Vàng cao quý của Tòa Thánh. Một tuần trước ngày ký luật, trong Thông điệp In plurimis, ngài đã gửi đến các giám mục Brazil lời khẳng định đanh thép: chế độ nô lệ là điều hoàn toàn đi ngược lại với luật tự nhiên và tinh thần của Tin Mừng. Cùng năm ấy, ngài đã hết lòng ủng hộ chiến dịch chống buôn người của Đức Hồng y Charles Lavigerie, Đấng sáng lập Dòng Thừa Sai Châu Phi mà người ta quen gọi là Dòng Các Cha Áo Trắng, nhằm xóa bỏ những cuộc săn bắt nô lệ tàn bạo còn sót lại nơi miền trung lục địa đen.

Ngày tự do ở Brasil
Ngày tự do ở Brasil

Cũng trong năm hồng ân 1888 ấy, Đức Giáo hoàng Lêô XIII đã long trọng tôn phong Cha Phêrô Claver lên bậc Hiển Thánh, cùng ngày với người tu huynh gác cổng đạo đức Alfonsô Rodríguez. Đến năm 1896, ngài đặt Thánh Phêrô Claver làm Đấng Quan Thầy của mọi công cuộc truyền giáo cho người da đen trên toàn thế giới. Phụng vụ Hội Thánh mừng kính ngài vào ngày 9 tháng Chín hằng năm.

Cuộc chiến giành lại tự do và di sản bất diệt
Cuộc chiến giành lại tự do và di sản bất diệt

Hàng triệu nạn nhân bị lưu đày qua đại dương năm xưa hầu như không để lại bất kỳ một dấu tích tên tuổi nào trong sử sách. Trong các cuốn sổ hải trình của những con tàu buôn người, họ chỉ là những con số vô hồn ghi lại giới tính, tuổi tác và chiều cao. Thế nhưng, nơi các họ đạo miền đất mới, khi bước vào giếng nước Rửa Tội, mỗi người nô lệ nghèo khó đều được các linh mục trao cho một tên thánh mới mẻ và ghi chép cẩn thận vào cuốn Sổ Rửa Tội.

Ngày hôm nay, con cháu của những người nô lệ năm xưa đang lật giở từng trang sổ bộ ấy để tìm lại gốc tích của tổ tiên mình. Một câu chuyện sám hối chấn động gần đây đã làm lay động lòng người: Năm 1838, các linh mục Dòng Tên tại tỉnh dòng Maryland bên Mỹ đã ký hợp đồng bán hai trăm bảy mươi hai người nô lệ, gồm cả đàn ông, phụ nữ và trẻ thơ, cho các đồn điền ở Louisiana để lấy số tiền một trăm mười lăm ngàn đô-la trả nợ và cứu vãn trường Đại học Georgetown khỏi nguy cơ phá sản. Cha Thomas Mulledy, Bề trên tỉnh dòng và nguyên Hiệu trưởng nhà trường, đã thực hiện thương vụ đau lòng ấy, bất chấp những điều kiện mà Bề trên Tổng quyền tại Rôma đặt ra, như không được chia lìa các gia đình. Biết bao gia đình ruột thịt đã bị chia lìa.

Gần hai thế kỷ sau, con cháu của hai trăm bảy mươi hai nạn nhân ấy đã tìm thấy tên tuổi của cha ông mình trong chính những trang văn tự cũ. Năm 2016, Đại học Georgetown đã quyết định đổi tên hai tòa nhà lớn trong khuôn viên để mang tên các nạn nhân nô lệ. Năm 2017, Tỉnh dòng Tên và nhà trường đã tổ chức Thánh lễ công khai tạ lỗi trước sự hiện diện của các gia đình hậu duệ. Đến năm 2021, Dòng Tên tại Hoa Kỳ đã cam kết đóng góp một trăm triệu đô-la để cùng với con cháu của các nạn nhân thành lập quỹ hỗ trợ giáo dục và phát triển cộng đồng.

Tìm lại tên trong hồ sơ
Tìm lại tên trong hồ sơ

Trước đó, vào năm 1992, khi bước chân đến hòn đảo Gorée ngoài khơi bờ biển Senegal, nơi từng là trạm trung chuyển giam giữ những đoàn người nô lệ trước khi bước xuống hầm tàu, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã nghẹn ngào cầu xin Chúa và nhân loại tha thứ cho phần trách nhiệm mà con cái Giáo hội đã từng nhúng tay vào tội ác ấy.

Dẫu thời gian, chiến tranh và khí hậu khắc nghiệt đã làm thiêu rụi một phần các cuốn sổ bộ rửa tội tại bến cảng Cartagena năm xưa, những trang sổ còn sót lại vẫn là một chứng tích thánh thiêng sáng ngời: Nơi những trang giấy ố vàng ấy, những con người từng bị trần gian chà đạp và đếm như hàng hóa súc vật đã được Mẹ Hội Thánh trân trọng trao cho một Danh Xưng làm con Thiên Chúa. Tên tuổi của họ có thể bị nhân loại lãng quên dưới đáy những con tàu nô lệ tăm tối, nhưng trước nhan Đấng Tạo Hóa vô biên, từng người trong số họ đều là những người con chí ái có tên được khắc ghi muôn đời trong Cuốn Sách Sự Sống của Nước Trời.

Tên tuổi của họ có thể bị nhân loại lãng quên dưới đáy những con tàu nô lệ tăm tối, nhưng trước nhan Đấng Tạo Hóa vô biên, từng người trong số họ đều là những người con chí ái có tên được khắc ghi muôn đời trong Cuốn Sách Sự Sống của Nước Trời.

Chương 103 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Phêrô Claver, người nô lệ của những người da đen đến muôn đời”

Phêrô Claver, ký dưới lời khấn trọn đời năm 1622
Gần bốn thế kỷ, khoảng mười hai triệu rưỡi người châu Phi bị chở qua “Đoạn Đường Giữa”. Claver đón họ ở Cartagena suốt bốn mươi năm.

Những người trong chương

  • Phêrô Claver · Mất năm 1654, phong thánh năm 1888. Hội Thánh mừng lễ nhớ ngài ngày 9 tháng Chín.
  • Toussaint Louverture · Sinh ra là nô lệ, người Công giáo sốt sắng. Haiti nổi dậy từ 1791 và lập nước cộng hòa da đen đầu tiên năm 1804.
  • Lourenço da Silva · Gốc hoàng tộc Ndongo, vượt biển sang Rôma năm 1684, xin Giáo hoàng lên án chế độ nô lệ.

Nơi ấy hôm nay

  • Cartagena de Indias là hải cảng có tường thành bên bờ biển Caribê của Colombia, nơi tàu nô lệ cập bến.
  • Đảo Gorée, ngoài khơi Senegal, là nơi tù nhân bị nhốt trước khi xuống tàu. Năm 1992 Đức Gioan Phaolô II xin tha thứ tại đây.
  • Đại học Georgetown đổi tên hai tòa nhà năm 2016 để tưởng nhớ người nô lệ bị bán năm 1838.

Muốn đọc thêm

Mt 25,40 · Sandoval, Về việc phục hồi ơn cứu độ cho người Êthiôpia · Equiano, tự truyện · In Supremo Apostolatus · newadvent.org

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 104

Vương quốc Kongo và những ngã rẽ châu Phi

Vị vua Kongo thuộc lòng Kinh Thánh đã viết gì cho vua Bồ Đào Nha, người ông gọi là anh em?

Khoảng 24 phút đọc