Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 104

Kiểm chứng chương 104: Vương quốc Kongo và những ngã rẽ châu Phi

Đọc xong chương 104, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: một vị vua ở giữa châu Phi viết gì cách đây năm trăm năm mà người đời nay biết được, có phải các thiên thần đã xây một ngôi thánh đường trong một đêm không, và cuộc nổi dậy của nô lệ ở Nam Carolina thì liên quan gì đến người Công giáo Kongo. Những trang này lần từng chuyện về nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào là lời truyền lại, chuyện nào các sử gia còn bàn.

Đây là một câu chuyện ít người Việt biết, nhưng nguồn của nó lại đặc biệt tốt. Quý nhất là các lá thư do chính vua Afonso I viết gửi các vua Bồ Đào Nha, bằng tiếng Bồ Đào Nha. Khoảng hai mươi lá còn giữ ở Văn khố Quốc gia Lisboa, gọi là Torre do Tombo. Các nguồn khác là thư của những linh mục Bồ Đào Nha thời ấy, và tường thuật của các tu sĩ Capuxinô người Ý thế kỷ XVII, nhất là Giovanni Antonio Cavazzi và Bernardo da Gallo, hai nhân chứng chính về Kimpa Vita.

Phần lớn các văn bản ấy được in trong bộ Monumenta Missionaria Africana của António Brásio. Hai nhà nghiên cứu John Thornton và Linda Heywood đã làm nhiều hơn ai hết để đưa câu chuyện này ra ánh sáng. Cuốn The Kongolese Saint Anthony (1998) của Thornton kể về Kimpa Vita.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Lá thư năm 1526

Vua Afonso viết lá thư này ngày 6 tháng Bảy năm 1526, gửi vua Gioan III của Bồ Đào Nha. Chương giữ đúng ý của thư: thương nhân bắt người mỗi ngày, cả người tự do, cả người trong gia đình hoàng tộc, và xứ sở trống vắng hẳn người. Nhà vua chỉ xin linh mục, thầy giáo, thầy thuốc, cùng rượu và bột để dâng lễ. Các câu trong ngoặc kép của chương là bản dịch tiếng Việt từ bản tiếng Anh của lá thư, vốn có trong nhiều tuyển tập nguồn sử châu Phi.

Vua Gioan III trả lời năm 1529. Ý của lời đáp là Kongo rộng lớn và đông dân đến mức dường như chẳng ai bị mất đi. Chương kể đúng ý ấy.

Vị vua tên Mvemba a Nzinga, còn Afonso là tên thánh khi ông chịu phép rửa. Ông làm vua từ năm 1509 (một số tài liệu ghi 1506) cho đến khoảng năm 1542 hay 1543. Vì thế chương nói ông “làm vua đã gần hai mươi năm” vào lúc viết thư năm 1526 và nói ông trị vì “hơn ba mươi năm”, đều là cách nói tròn số theo mốc ấy. Chuyện lá thư vượt biển “trao tận tay” vua Bồ Đào Nha, cũng như quãng đường hơn hai trăm cây số từ kinh đô ra biển, là cách người kể đặt cảnh; các sách chỉ cho biết kinh đô nằm sâu trong đất liền, hơn một trăm dặm Anh (chừng 160 cây số theo đường thẳng).

Cửa sông

Diogo Cão tới cửa sông Congo năm 1482 hoặc 1483 và dựng một cột đá có khắc thập giá, gọi là padrão. Ông đang đi tìm đường biển sang Ấn Độ. Một phần cột đá ấy nay nằm trong bảo tàng của Hội Địa lý Lisboa. Dòng sông đẩy nước nâu của nó ra rất xa ngoài khơi, các thủy thủ thời ấy có ghi lại.

Cách tổ chức của vương quốc Kongo (thứ tiền vỏ ốc nzimbu, vải dệt từ sợi cọ, vua do hội đồng chọn trong số con cháu hoàng tộc) là điều các nghiên cứu hiện đại đã tả. Những người Kongo được đưa sang Lisboa rồi trở về có trong các biên niên sử Bồ Đào Nha. Những chỉ dẫn năm 1512 của vua Manuel I cho sứ thần sang Kongo, gọi là Regimento, được in trong bộ sưu tập của Brásio và được Thornton bàn đến.

Phép rửa của nhà vua

Ngày 3 tháng Năm năm 1491, vua Nzinga a Nkuwu chịu phép rửa, lấy tên João. Một tháng trước đó, ngày 3 tháng Tư năm 1491, người chú của vua, người cai trị tỉnh Soyo, đã chịu phép rửa trước.

Chuyện nhà vua sau đó bỏ đạo khớp với các nguồn. Còn lý do (đòi giữ một vợ, sự chống đối của các thủ lĩnh) là những phỏng đoán của các sử gia, chương nói bằng chữ “có thể”.

Trận đánh sau khi vua João mất, khoảng năm 1506, là chuyện do chính Afonso kể. Ông thắng người anh Mpanzu a Kitima. Cảnh thập giá rực cháy trên trời và đoàn kỵ binh áo trắng do thánh Giacôbê dẫn đầu nằm trong lời kể của Afonso, trong một văn thư năm 1512 gửi các quý tộc Kongo. Vì thế chương viết “theo chính lời ông kể”, và bạn nên hiểu đây là điều ông tin và ông công bố, không phải điều người thứ ba xác nhận. Ngày lễ thánh Giacôbê, 25 tháng Bảy, về sau là ngày lễ lớn ở Kongo. Huy hiệu vương quốc do Afonso đặt có hình thập giá và năm vỏ sò. Vỏ sò là dấu hiệu của người hành hương đi Santiago de Compostela.

Vị vua học đạo

Thư năm 1516 là thư của cha Rui de Aguiar gửi vua Manuel I, tả Afonso học đạo cả ngày lẫn đêm và ngủ gục trên sách.

Ở kinh đô, Afonso xây một nhà thờ kính Đấng Cứu Thế. Thành phố dần được gọi là São Salvador, và tên ấy chính thức hóa dưới thời vua Álvaro I, vào những năm 1570. Sứ đoàn đến Đức Lêô X năm 1513 được Thornton kể trong The Kongolese Saint Anthony và có trong sưu tập của Brásio.

Henrique, con trai Afonso, học ở Lisboa. Năm 1518, văn thư Vidit ad nos của Đức Lêô X cho phép phong ông làm giám mục dù còn trẻ. Ông là giám mục hiệu tòa Utica, được tấn phong khoảng năm 1520 hoặc 1521, về nước năm 1521 và mất khoảng năm 1531. Giám mục người châu Phi da đen kế tiếp của Hội Thánh Công giáo có giáo phận riêng là Joseph Kiwanuka ở Uganda, năm 1939, nên chương nói “hơn bốn trăm năm” là đúng. Danh sách các giám mục có trong niên giám của Tòa Thánh, Annuario Pontificio.

Những người thầy

Các mestres, tức các thầy giáo, xuất hiện trong tường thuật của các thừa sai từ thế kỷ XVI đến XVIII. Thornton và Heywood cho thấy chính tầng lớp ấy giữ đạo sống ở Kongo.

Chuyện vua Bồ Đào Nha khó tìm được linh mục chịu đi là nhận định của Thornton và Heywood trong cuốn Central Africans, Atlantic Creoles, and the Foundation of the Americas. Đó là suy luận có căn cứ, không phải con số lấy từ một văn bản. Câu về những vùng Kongo cả đời người chỉ thấy linh mục một hai lần là cách người kể tóm lại cảnh thiếu linh mục kéo dài, không phải một con số cụ thể.

Đoạn so với người Công giáo Việt Nam, các ông trùm và thầy giảng, là lời của người kể sách này. Bạn sẽ gặp lại các thầy giảng ở chương 110 và 111.

Nhiều cây thánh giá đồng kiểu Kongo còn trong các bảo tàng, trong đó có Bảo tàng Hoàng gia Trung Phi ở Tervuren bên Bỉ và Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ở New York. Cách đọc hình chữ thập như đường ranh giữa người sống và tổ tiên, mà người Kongo gọi là dikenga, là công trình của các học giả như Robert Farris Thompson và Thornton.

Dòng người chảy ra biển

Các thương nhân từ đảo São Tomé là những người buôn người chính. Năm 1526, Afonso lập một hội đồng ba người để xét từng người bị đem bán. Vào Chúa nhật Phục Sinh năm 1540, một nhóm người Bồ Đào Nha nổ súng vào ông ngay trong nhà thờ; Afonso kể chuyện ấy trong một lá thư. Ông qua đời khoảng năm 1542 hoặc 1543, nên chương nói “khoảng hai năm sau”. Còn lý do vì sao ông không dẹp nổi cuộc buôn (chính các quý tộc của ông cũng giàu lên nhờ nó) là cách người kể giải thích.

Một trăm năm sau

Các tu sĩ Capuxinô sang từ năm 1645, do Bộ Truyền bá Đức tin (Propaganda Fide, chương 109) phái thẳng, không qua tay vua Bồ Đào Nha. Bản thảo có tranh vẽ của Cavazzi và cuốn Istorica descrizione của ông năm 1687 là hai trong các nguồn.

Nzinga Mbande chịu phép rửa ở Luanda năm 1622, tên thánh Ana de Sousa. Bà chống người Bồ Đào Nha nhiều năm, trở về với đức tin năm 1656 và mất năm 1663. Chương nói “ba mươi năm” là cách làm tròn khoảng thời gian bà đánh nhau.

Trận Mbwila xảy ra ngày 29 tháng Mười năm 1665. Vua António I bị giết, đầu ông được chôn trong nhà nguyện Đức Mẹ Nadarét ở Luanda, vương miện gửi về Lisboa. Sau đó là nội chiến, và từ năm 1678 São Salvador bị bỏ trống. Chuyện cây cối mọc quanh thánh đường là cách người kể tả cảnh bỏ hoang.

Cô gái và ngọn lửa

Năm 1704, Dona Beatriz Kimpa Vita, khoảng hai mươi tuổi, nói rằng thánh Antôn thành Padova đã nhập vào mình. Ba điều chương nói bà giảng đều nằm trong tường thuật của các tu sĩ Bernardo da Gallo và Lorenzo da Lucca. Đó là: Chúa Giêsu sinh ở São Salvador, các thánh là người Kongo, và kinh Salve Antoniana thay cho kinh Salve Regina, tức kinh Lạy Nữ Vương. Các sử gia gọi phong trào này là phong trào Antôn (Antonianism).

Ngày 2 tháng Bảy năm 1706, bà bị thiêu cùng bạn đời là João Barro. Đứa con nhỏ được tha. Các nguồn của ta là của những tu sĩ chống bà, nhưng Thornton đọc chúng rất cẩn thận. Ngày nay, ở Angola và Cộng hòa Dân chủ Congo, nhiều người coi bà là nữ anh hùng dân tộc. Năm 1709, Pedro IV vào kinh đô đổ nát và thống nhất lại vương quốc.

Cuộc nổi dậy Stono bắt đầu ngày 9 tháng Chín năm 1739 ở Nam Carolina, do một người tên Jemmy cầm đầu. Mối liên hệ với người Công giáo Kongo là một giả thuyết John Thornton nêu năm 1991, và nay nhiều sử gia chấp nhận; vì thế chương dùng chữ “tin” thay cho “biết”. Nó vẫn là một cách đọc, chưa phải một văn bản. Những chi tiết như sông Stono, tiếng trống, tiếng hô “Tự do!”, lời hứa của xứ Florida Tây Ban Nha thì được biết rõ qua các tường thuật về cuộc nổi dậy. Florida thuộc Tây Ban Nha quả có hứa tự do cho nô lệ trốn sang và theo đạo Công giáo, và Fort Mose được lập năm 1738 cho những người ấy.

Ngã rẽ khác: Ethiopia

Đức tin ở Ethiopia có từ thế kỷ IV (chương 49). Chuyện Frumentiô đem đạo đến triều đình Aksum và được thượng phụ Athanasiô đặt làm giám mục có trong Lịch sử Hội Thánh của Rufinus; đó là truyền thống do chính Hội Thánh ấy kể. Ngày Sabát bên cạnh ngày Chúa nhật, các nhà thờ đục trong đá ở Lalibela và nhà thờ Santo Stefano dei Mori cạnh đền thờ thánh Phêrô đều là những điều ai cũng biết.

Pedro Páez là tu sĩ Dòng Tên người Tây Ban Nha. Ngài đến Ethiopia năm 1603, học tiếng Ge’ez, viết cuốn História da Etiópia, xây cho hoàng đế một nhà thờ và một cung điện, và có lẽ là người châu Âu đầu tiên tả nguồn sông Nin Xanh. Ngài mất năm 1622.

Hoàng đế Susenyos tuyên bố theo Công giáo năm 1622. Thượng phụ Afonso Mendes do Rôma phái đến năm 1625. Những đòi hỏi của ông đúng như chương liệt kê: bỏ lịch Ethiopia và ngày Sabát, chịu phép rửa lại, các linh mục chịu truyền chức lại, theo nghi thức Latinh. Năm 1632 Susenyos thoái vị và trả tự do cho đạo cũ. Con ông là Fasilides đuổi các tu sĩ Dòng Tên năm 1633 và lập kinh đô Gondar. Các sử gia, kể cả sử gia Dòng Tên, đều đồng ý rằng cách làm của Mendes là một sai lầm nặng.

Những gì còn lại

Kongo còn tồn tại như một nước chư hầu cho đến năm 1914, khi Bồ Đào Nha bãi bỏ. Hội nghị Berlin 1884–1885 đã chia đất của nó cho Bồ Đào Nha, Pháp và Bỉ.

Tàn tích nhà thờ ở Mbanza Kongo, Angola, ai cũng đến thăm được. UNESCO công nhận Mbanza Kongo là Di sản Thế giới năm 2017. Tên “Kulumbimbi” và truyền thuyết các thiên thần xây trong một đêm là từ nguồn địa phương, nên bạn hiểu đó là chuyện dân gian, không phải sử liệu. Lời nhận định cuối chương là của người kể, gần với kết luận của Thornton và Heywood.

Những người trong chương

Afonso I (Mvemba a Nzinga) là vua Kongo, khoảng 1509 đến 1542 hay 1543.

Gioan III và Manuel I là các vua Bồ Đào Nha.

Diogo Cão là nhà hàng hải Bồ Đào Nha, người đến cửa sông Congo.

João I (Nzinga a Nkuwu) là vua Kongo chịu phép rửa năm 1491.

Mpanzu a Kitima là anh và là địch thủ của Afonso.

Rui de Aguiar là linh mục có lá thư năm 1516 tả Afonso.

Henrique là con trai Afonso, một giám mục.

Lêô X là giáo hoàng.

Nzinga Mbande là nữ hoàng Ndongo.

António I là vua Kongo bị giết ở Mbwila.

Kimpa Vita (Dona Beatriz) là người cầm đầu phong trào Antôn.

Pedro IV là vua thống nhất lại Kongo.

Bernardo da Gallo là tu sĩ Capuxinô, nhân chứng.

Pedro Páez là tu sĩ Dòng Tên người Tây Ban Nha ở Ethiopia.

Susenyos và Fasilides là các hoàng đế Ethiopia.

Afonso Mendes là thượng phụ do Rôma phái đến.

Những nơi trong chương

Mbanza Kongo (São Salvador) nằm ở Angola. Sông Congo, Soyo, Lisboa, São Tomé, Luanda, Ndongo và Mbwila thuộc câu chuyện Kongo. Nam Carolina và Florida là nơi có Stono và Fort Mose. Ethiopia là vương quốc thứ hai.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc lá thư ngày 6 tháng Bảy năm 1526 của vua Afonso: một vị vua châu Phi Công giáo, viết bằng ngôn ngữ của kẻ mạnh, xin người anh em Kitô hữu của mình đừng bắt dân mình nữa. Nếu muốn một cuốn sách, cuốn The Kongolese Saint Anthony của Thornton kể chuyện Kimpa Vita như một tiểu thuyết.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 49 (Ethiopia), chương 103 (các con tàu nô lệ), chương 109 (Bộ Truyền bá Đức tin), và các chương 110 và 111 (các thầy giảng ở Việt Nam, giữ cho cộng đoàn đứng vững như các mestres ở Kongo).

Trở lại chương 104