Chương 104
1483–1709 · Trung Phi và Đông Phi
- Nơi chốn
- Mbanza Kongo (São Salvador), cửa sông Congo, Lisboa, Rôma, Luanda, Ethiopia
- Giáo hoàng
- Nhiều đời
- Hoàng đế
- Nhiều đời
Nhà vua cất giọng đọc từng lời, viên thư ký nắn nót ghi lại từng nét chữ trên trang giấy da. Đó là ngày 6 tháng Bảy năm 1526, giữa kinh thành Mbanza Kongo, đô thành vương quốc Kongo nằm trên một bình nguyên xanh mướt cách bờ Đại Tây Dương hơn hai trăm cây số đường rừng. Bức thư ấy sắp sửa theo những cánh buồm vượt muôn trùng sóng gió về kinh đô Lisboa, trao tận tay Đức Vua Bồ Đào Nha.
Người đang đọc bức tâm thư ấy là Mvemba a Nzinga, vị quân vương khi chịu phép Rửa Tội đã nhận tên thánh là Afonso. Ngài đã trị vì đất nước suốt gần hai mươi năm, đọc thông viết thạo tiếng Bồ Đào Nha, thuộc nằm lòng từng trang Kinh Thánh, và luôn gọi người bạn đồng đạo cai trị xứ Bồ Đào Nha bằng hai tiếng thân thương: “Người anh em của tôi”.
Thế nhưng, những dòng thư gửi đi hôm ấy lại thấm đẫm những giọt nước mắt nghẹn ngào:
“Mỗi ngày trôi qua, các thương gia buôn người lại bắt bớ con dân chúng tôi đem đi. Họ bắt con cái của xứ sở này, bắt cả con em của giới quý tộc và các bậc trung thần, bắt cả những người thân thuộc trong hoàng tộc của chính quả nhân. Nạn cướp bóc và thói buôn bán bất lương ấy đã lan tràn đến mức khiến cho bờ cõi đất nước chúng tôi gần như trở nên trống vắng, điêu tàn”.
Vua Afonso tha thiết van xin người anh em phương Tây đừng gửi tàu buôn và hàng hóa sang nữa. Ngài không cần gấm vóc xa xỉ; ngài chỉ nài xin gửi sang những vị linh mục đạo đức để dạy đạo, các thầy giáo mở trường, các thầy thuốc cứu người, cùng chút bột mì và rượu nho tinh tuyền để dâng Thánh lễ.

Lời hồi đáp từ triều đình Lisboa gửi lại sau đó lạnh lùng đến tàn nhẫn. Vua Bồ Đào Nha buông một lời đáp qua quýt: xứ Kongo rộng lớn mênh mông và đông dân đến thế, việc mất đi vài nhóm người có đáng là bao mà phải bận tâm!
Đó là khúc dạo đầu đau xót cho thiên anh hùng ca về một vương quốc châu Phi từng tự nguyện dang rộng vòng tay đón nhận hạt giống Tin Mừng Công giáo, chưa từng bị bất cứ đạo quân ngoại bang nào dùng gươm giáo khuất phục. Họ đã kiên trung gìn giữ ngọn lửa đức tin ấy suốt nhiều thế kỷ, ngay cả khi chính những kẻ mang đức tin đến lại nhẫn tâm lùa con dân của họ xuống đáy tàu đem bán sang bên kia bờ đại dương. Đó cũng là câu chuyện về cùng một hạt mầm đức tin rơi xuống hai miền đất châu Phi, một nơi giữa lòng Trung Phi và một nơi bên bờ Đông Phi cổ kính, để rồi đơm hoa kết trái theo hai ngã rẽ hoàn toàn khác biệt.
Dấu chân đầu tiên bên cửa sông ngút ngàn
Ngược dòng thời gian về năm 1483, thuyền trưởng Diogo Cão người Bồ Đào Nha chỉ huy đoàn tàu thám hiểm xuôi nam men theo bờ biển Tây Phi, tiến vào những vùng hải lộ chưa từng xuất hiện trên bản đồ hàng hải. Đoàn thám hiểm bất ngờ bắt gặp một cửa sông khổng lồ, nơi dòng nước ngọt từ đại ngàn tuôn trào mạnh mẽ đến mức đẩy lùi cả vị mặn của nước biển ra xa hàng chục cây số. Ngay tại cửa biển ấy, Cão đã cho dựng một cột mốc bằng đá tạc hình Thánh Giá để khẳng định chủ quyền của triều đình Bồ Đào Nha. Những cư dân bản địa ven bờ cho ông hay rằng, sâu trong rừng thẳm có một vương quốc hùng mạnh dưới quyền một đấng quân vương mà họ tôn kính gọi là Mani Kongo.

Người Bồ Đào Nha vốn không đi tìm châu Phi. Họ dò từng hải lý về nam để tìm đường biển vòng qua châu Phi sang xứ hương liệu Ấn Độ. Nhưng cửa sông Congo đã mở ra một chân trời mới.
Kongo thuở ấy không phải bộ lạc bán khai. Đó là một nước có tổ chức, có kinh thành, có thuế khóa, dùng tiền bằng vỏ ốc biển gọi là nzimbu. Thợ dệt làm vải sợi cọ mịn đến nỗi lái buôn châu Âu ví như nhung, thợ rèn thạo luyện sắt. Ngai vàng không cha truyền con nối, mà do hội đồng bô lão và thủ lĩnh chọn trong số người giỏi nhất của hoàng tộc.
Cão đón mấy thanh niên quý tộc Kongo sang Lisboa, dạy họ tiếng Bồ Đào Nha, vài năm sau đưa về trong bộ áo châu Âu cùng bao chuyện về phương Tây. Vua Kongo rất thích, gửi sứ thần sang xin thầy giáo và thợ giỏi.
Thuở đầu, hai triều đình đối xử với nhau ngang hàng. Năm 1512, Vua Manuel I ra huấn thị cho các sứ thần: dạy đạo thật, giúp xây nhà thờ, gửi thợ nề, thợ mộc, nông dân giỏi sang giúp dân Kongo. Văn thư bang giao đều gọi Vua Kongo là anh em. Tiếc thay, tình anh em ấy chẳng bao lâu bị bóng những con thuyền buôn đầy lòng tham che khuất.
Phép Rửa của nhà vua và lời thề dưới bóng Thánh Giá
Năm 1491, những đoàn tàu Bồ Đào Nha trở lại dòng sông Congo, mang theo các linh mục thừa sai, các thợ nề và thợ mộc lành nghề.
Ngày 3 tháng Tư năm 1491, người chú ruột quyền thế của nhà vua, vị tổng trấn cai quản tỉnh duyên hải Soyo, đã tiên phong bước vào giếng nước Rửa Tội. Đúng một tháng sau, ngày 3 tháng Năm năm 1491, đích thân Vua Nzinga a Nkuwu đã long trọng lãnh nhận Bí tích Rửa Tội, lấy tên thánh là João theo tên vua Bồ Đào Nha. Hoàng hậu cùng hoàng tử Mvemba a Nzinga, tức Afonso, cũng hân hoan chịu phép Rửa cùng ngài. Ngay tại kinh đô, những người thợ bắt tay xây dựng ngôi nhà thờ đầu tiên bằng đá để dâng Thánh lễ tạ ơn.

Nhưng đường đức tin không phẳng lặng. Ít lâu sau, trước luật một vợ một chồng của Phúc Âm và sự chống đối của các thủ lĩnh đa thê, Vua João nản lòng, quay về tục cũ. Hoàng tử Afonso vẫn giữ đạo, chịu cha ghẻ lạnh và đày ra cai quản một miền biên cương xa.
Năm 1506, Vua João băng hà. Hai hoàng tử tranh ngôi. Người anh là Mpanzu a Kitima tập hợp đạo quân đông gồm những người muốn bỏ Kitô giáo, trở lại đạo cũ. Quân Afonso ít hơn nhiều lần, tình thế ngàn cân treo sợi tóc.
Theo chính lời Vua Afonso kể, ngay giữa trận, quân địch bỗng hoảng loạn tháo chạy, vì thấy trên trời hiện ra một cây Thánh Giá rực sáng cùng đạo kỵ binh áo trắng do Thánh Giacôbê dẫn đầu xuống trợ chiến!
Chiến thắng ấy đưa Afonso lên ngôi. Suốt nhiều thế kỷ, ngày 25 tháng Bảy, lễ Thánh Giacôbê, là ngày lễ lớn nhất của Kongo. Vua Afonso chọn cho vương quốc một huy hiệu: cây Thập Giá ở giữa, quanh là những vỏ sò hành hương của Thánh Giacôbê, biểu tượng mà khách hành hương Santiago de Compostela vẫn đeo trên ngực áo đến hôm nay!
Vị vua say mê học đạo và vị Giám mục da đen đầu tiên
Vua Afonso I trị vì hơn ba mươi năm, và đời ngài là tấm gương hiếm có giữa các bậc vua chúa.
Năm 1516, Cha Rui de Aguiar, linh mục Bồ Đào Nha ở Kongo, viết thư về Lisboa: vị vua châu Phi ngày đêm học giáo lý và Kinh Thánh, nhiều đêm ngủ gục trên sách đạo! Ngài thuộc các sách ngôn sứ, bốn Tin Mừng, truyện các thánh và giáo lý Bảy Bí Tích rành hơn nhiều giáo sĩ. Chúa Nhật, chính nhà vua giảng Lời Chúa cho dân bằng lời mộc mạc. Ngài dẹp các đền thờ cũ, xây ở kinh đô một nhà thờ lớn kính Chúa Cứu Thế. Danh xưng thánh thiêng ấy dần dà đã trở thành tên gọi chính thức của cả kinh thành: thành phố São Salvador, nghĩa là Đấng Cứu Độ.
Năm 1513, ngài cử sứ thần sang Rôma yết kiến Đức Lêô X, và gửi con em quý tộc sang học ở Lisboa. Trong số đó có con trai ngài là Hoàng tử Henrique. Sau nhiều năm học ở Bồ Đào Nha và Rôma, năm 1518, Đức Lêô X chuẩn miễn tuổi để phong Henrique làm Giám mục hiệu tòa Utica.
Đức cha Henrique là Giám mục Công giáo da đen đầu tiên của vùng hạ Sahara! Năm 1521, ngài về quê giữa niềm vui của dân tộc. Tiếc thay, sức yếu, ngài qua đời khoảng năm 1531. Phải đợi hơn bốn thế kỷ sau ngày ngài tạ thế, mãi đến năm 1939, Tòa Thánh mới lại tấn phong một vị giám mục bản địa da đen tiếp theo coi sóc một giáo phận riêng tại vùng đất châu Phi: Đức cha Joseph Kiwanuka tại đất nước Uganda.
Những “thầy giảng” giữ đạo và cây Thập Tự mang hồn châu Phi
Linh mục từ châu Âu luôn thiếu. Khí hậu nhiệt đới và sốt rét rừng cướp đi nhiều linh mục chỉ sau vài năm. Triều đình Bồ Đào Nha cũng chẳng mặn mà gửi người đến nơi họ coi là cùng trời cuối đất. Có giáo sĩ sang đây chỉ lo buôn bán và sống buông thả, đến nỗi Vua Afonso phải viết thư xin gọi họ về.
Nhưng giữa cảnh thiếu chủ chăn, đức tin ở Kongo không tàn. Nó sống suốt hàng trăm năm nhờ đôi tay và tấm lòng của giáo dân!
Vua Afonso mở trường giáo lý ở kinh đô và các tỉnh. Học viên giỏi được giao việc dạy đạo, gọi là các mestre, tiếng Bồ Đào Nha nghĩa là “Thầy”. Các thầy đi khắp làng: dạy trẻ từng câu kinh, giải nghĩa giáo lý, chủ trì giờ kinh mỗi sáng Chúa Nhật, rửa tội cho trẻ lúc nguy tử, và cùng bà con chôn cất người chết trong đất thánh. Có những họ đạo hẻo lánh, cả đời người giáo dân chỉ được dự lễ một hai lần; vậy mà làng vẫn giữ đạo, chuông vẫn đổ, lễ trọng vẫn mừng sốt sắng, nhờ những thầy giảng bình dị ấy!

Người Công giáo Việt Nam chúng ta khi đọc lại những trang sử này chắc chắn sẽ cảm nhận được một sự đồng điệu thiêng liêng đến ứa nước mắt! Đó chính là hình ảnh thân thương của các cụ Trùm họ, các bậc Quản xứ, và đặc biệt là các Thầy Giảng bản xứ nơi các họ đạo quê hương chúng ta thuở xưa. Suốt những năm tháng bách hại ngặt nghèo thời phong kiến, khi các cha thừa sai bị săn lùng gắt gao hoặc các xứ đạo bị khuyết bóng linh mục, chính các cụ Trùm và các Thầy Giảng đã can đảm đứng mũi chịu sào, ngày đêm gìn giữ ngọn đèn chầu, quy tụ bà con đọc kinh lần chuỗi bên bàn thờ họ đạo, gìn giữ hạt giống đức tin tinh tuyền cho con cháu mai sau.
Người dân Kongo cũng không bao giờ đón nhận đức tin như một thứ tôn giáo vay mượn từ ngoại bang; họ đã đón nhận Lời Chúa bằng chính linh hồn và văn hóa của dân tộc mình.
Những người thợ đúc đồng tài hoa của xứ Kongo đã sáng tạo nên những cây Thánh Giá bằng đồng tuyệt mỹ: Chúa Giêsu trên Thập Tự Giá mang gương mặt phúc hậu, sống mũi và gò má mang đậm nét của người châu Phi; dưới chân Thập Giá là những hình người nhỏ bé đang chắp tay quỳ gối cầu nguyện trong tư thế hiệp thông. Trong tâm thức cổ truyền của người Kongo, biểu tượng chữ thập từ ngàn đời vốn là lằn ranh thiêng liêng phân định giữa thế giới của người sống nơi dương gian và thế giới của tổ tiên nơi vĩnh hằng. Giờ đây, khi đón nhận cây Thập Tự của Chúa Cứu Thế Giêsu, họ vỡ òa nhận ra rằng: cây Thánh Giá của Đức Kitô chính là nhịp cầu giao hòa mầu nhiệm, nơi đất trời gặp gỡ, nơi người sống và các bậc tiền nhân cùng được bao bọc trong tình yêu cứu độ bất diệt! Những cây Thánh Giá đồng mang đậm hồn cốt bản địa ấy ngày nay vẫn được các bảo tàng lớn tại Bỉ và Hoa Kỳ trân trọng lưu giữ như những báu vật thánh thiêng.

Dòng máu và nước mắt chảy ra đại dương
Thế nhưng, tấn bi kịch lớn nhất của vương quốc Kongo lại nằm ở chính mối quan hệ với những kẻ mang danh Kitô hữu phương Tây.
Vua Afonso cần những thứ mà chỉ Bồ Đào Nha mới có thể cung cấp: các linh mục thừa sai, các thầy cô giáo mở trường, sách vở, thuốc men và súng đạn để bảo vệ bờ cõi. Đổi lại, thứ duy nhất mà các nhà buôn phương Tây thèm khát tột độ nơi mảnh đất này chính là: con người!
Chế độ nô lệ vốn dĩ đã từng tồn tại trong xã hội cổ truyền châu Phi, nhưng thuở trước nó chỉ áp dụng hạn hẹp cho những tù binh bị bắt trong chiến tranh bộ tộc. Thế nhưng, khi những tàu buôn Bồ Đào Nha, đặc biệt là đám con buôn từ hòn đảo thuộc địa São Tomé gần đó, tràn vào, họ đã biến nơi đây thành một chiếc máy xay thịt người tàn bạo. Họ luồn sâu vào các thôn xóm, dùng rượu mạnh và súng đạn mua chuộc các thủ lĩnh địa phương, lén lút bắt cóc những thường dân tự do, và thậm chí bắt cả những tín hữu Công giáo đã chịu phép Rửa đem bán xuống tàu!
Vua Afonso đã làm hết sức mình trong tuyệt vọng để ngăn chặn thảm họa. Ngài cho thành lập một hội đồng thanh tra gồm các quan chức đạo đức để thẩm tra nghiêm ngặt từng người trước khi đưa xuống cảng, cốt để bảo đảm không có ai bị bắt cóc oan uổng. Ngài gửi những bức tâm thư thống thiết như bức thư năm 1526 gửi vua Bồ Đào Nha. Thế nhưng, ngài hoàn toàn bất lực: lòng tham vàng bạc đã làm mờ mắt chính các tầng lớp quý tộc trong triều đình ngài, biến họ thành những kẻ tiếp tay đắc lực cho quân buôn người.
Đỉnh điểm của sự đê hèn diễn ra vào đúng ngày Đại lễ Chúa Nhật Phục Sinh năm 1540. Khi Vua Afonso đang sốt sắng quỳ gối tham dự Thánh lễ bên trong thánh đường, một toán sát thủ, trong đó có cả những kiều dân Bồ Đào Nha vong ân bội nghĩa, đã bất ngờ nổ súng ám sát ngài ngay trước bàn thờ Chúa! Phát đạn bắn rách toạc tà áo choàng của nhà vua và giết chết một cận thần đứng bên cạnh, nhưng ngài may mắn thoát nạn. Khoảng hai năm sau biến cố đau lòng ấy, vị minh quân thánh thiện của đất Kongo đã nhắm mắt lìa đời trong nỗi ngậm ngùi khôn nguôi.
Biến cố Mbwila và nốt trầm chia cắt
Suốt thế kỷ XVII, bất chấp bao giông bão, Kongo vẫn kiên trì giữ vững vị thế là một vương quốc Công giáo. Các bậc quân vương vẫn mang tên thánh Bồ Đào Nha, và triều đình phong các tước hiệu quý tộc theo khuôn mẫu phương Tây.
Từ năm 1645, một làn gió canh tân thiêng liêng đã thổi đến khi các tu sĩ dòng Capuxinô người Ý được Thánh bộ Truyền bá Đức Tin trực tiếp cử đến phục vụ, hoàn toàn không thông qua sự kiểm soát của vua Bồ Đào Nha. Các tu sĩ khó nghèo đi chân đất ấy đã tỏa đi khắp các buôn làng, ban Bí tích Rửa Tội cho hàng chục ngàn đồng bào. Những bản ký sự chi tiết và các bức tranh vẽ tay quý giá của hai vị linh mục dòng Capuxinô là Cha Giovanni Antonio Cavazzi và Cha Bernardo da Gallo để lại chính là những trang sử sống động và chân thực nhất miêu tả đời sống phụng vụ và văn hóa của vương quốc này.
Nơi vương quốc láng giềng Ndongo, một nữ anh thư kiên cường tên là Nzinga, người sau này trở thành Nữ hoàng, từng chịu phép Rửa Tội tại Luanda vào năm 1622. Dù có những năm tháng vì hận thù chiến tranh bà đã từ bỏ đạo và cầm gươm chiến đấu chống lại quân xâm lược Bồ Đào Nha suốt ba mươi năm ròng rã, đến khi tuổi già bóng xế, bà đã ăn năn trở về dưới bóng từ ái của Mẹ Hội Thánh. Nữ hoàng đã ân cần mời các tu sĩ Capuxinô đến giảng dạy Tin Mừng cứu độ cho toàn thể thần dân của mình trước khi bà qua đời.
Thế nhưng, lòng tham thực dân ở bờ cõi phía nam, nơi người Bồ Đào Nha đã thiết lập nên thuộc địa Angola sống bằng kỹ nghệ buôn nô lệ, đã đẩy hai quốc gia vào bờ vực chiến tranh.
Ngày 29 tháng Mười năm 1665, tại trận đại chiến Mbwila khốc liệt, đạo quân thuộc địa Bồ Đào Nha từ Luanda đã nghiền nát quân đội Kongo. Vua António I của Kongo tử trận trên chiến trường. Những kẻ chiến thắng đã chặt đầu vị vua Công giáo, mang về Luanda chôn cất nơi một ngôi thánh đường như một chiến lợi phẩm khoe khoang, còn chiếc vương miện hoàng gia của ngài bị gửi về trưng bày tại Lisboa. Thật là một cảnh tượng đau xót đến thấu trời: những người lính cầm súng nhân danh một ông vua Công giáo châu Âu lại nhẫn tâm tàn sát một vị vua Công giáo anh em nơi lục địa đen!
Sau thất bại thảm khốc tại Mbwila, vương quốc Kongo rơi vào thảm cảnh nội chiến huynh đệ tương tàn kéo dài suốt mấy mươi năm. Các phe phái quý tộc tranh giành quyền bính, kinh đô São Salvador hoa lệ bị cướp phá tan hoang rồi bị bỏ mặc cho cỏ dại và rừng cây xâm lấn quanh ngôi đại thánh đường. Cứ sau mỗi trận nội chiến, hàng ngàn tù binh bị bắt lại bị xích tay lùa xuống các con tàu nô lệ để chở sang châu Mỹ.
Người thiếu nữ Kimpa Vita giữa ngọn lửa đức tin
Năm 1704, giữa lúc đất nước đang chìm trong cảnh tang tóc và chia rẽ điêu tàn, một thiếu nữ quý tộc khoảng hai mươi tuổi tên là Kimpa Vita, tên thánh là Beatriz, lâm một cơn bạo bệnh thập tử nhất sinh.
Sau khi bình phục, cô gái trẻ xác tín rằng linh hồn mình đã được Thánh Antôn thành Padova, vị thánh hay làm phép lạ rất được bà con nơi đây sùng kính, nhập vào để trao ban một sứ mạng đặc biệt. Cô bắt đầu cuộc hành trình đi khắp các nẻo đường rao giảng. Bằng ngôn ngữ nhiệt huyết và hình tượng bình dân, cô nói rằng Chúa Giêsu thực chất đã sinh ra ngay tại mảnh đất São Salvador thân thương này, Đức Mẹ Maria và các thánh Tông Đồ đều là những người mang dòng máu Kongo da đen, và Thiên Chúa đang nổi giận trước cảnh con cái một nhà đâm chém lẫn nhau! Cô kêu gọi các thủ lĩnh phải mau chóng đoàn kết, đưa dân chúng trở về tái thiết lại kinh thành cổ xưa.
Cô sáng tác bài thánh thi Salve Antoniana thay cho kinh Lạy Nữ Vương để bà con cùng hát, và cay đắng chỉ trích một số giáo sĩ da trắng thời bấy giờ đã cố tình che giấu không cho người châu Phi biết rằng trên thiên đàng cũng có biết bao vị đại thánh da màu.
Hàng vạn người tị nạn nghèo khổ, đói khát và kiệt sức vì nội chiến đã nô nức đi theo lời kêu gọi của cô trở về kinh đô hoang phế để gầy dựng lại cuộc sống.

Thế nhưng, phong trào của Kimpa Vita lại khiến triều đình của Vua Pedro IV hoang mang lo sợ. Các tu sĩ dòng Capuxinô nơi triều đình nhìn nhận những lời giảng dạy mang đậm màu sắc thần bí dân gian của cô như một tà thuyết lệch lạc nguy hiểm. Năm 1706, Kimpa Vita bị bắt giữ cùng người bạn đời João Barro và đứa con thơ vừa mới chào đời. Dưới sức ép của các quan chức và sự đồng thuận của các tu sĩ, tòa án triều đình đã kết án tử hình cô.

Ngày 2 tháng Bảy năm 1706, người thiếu nữ trẻ tuổi ấy đã bị thiêu sống trên giàn hỏa. Đứa con thơ của cô được tha vào phút chót.
Ba năm sau ngày cô ngã xuống, năm 1709, Vua Pedro IV đã chính thức kéo quân về thu phục lại kinh thành São Salvador, và dân chúng lại tấp nập kéo về an cư lạc nghiệp. Rất nhiều người trong phong trào của Kimpa Vita sau đó bị bắt và bị bán làm nô lệ sang bờ bên kia Đại Tây Dương.
Tháng Chín năm 1739, tại Nam Carolina bên Bắc Mỹ, một cuộc khởi nghĩa nô lệ vĩ đại đã bùng nổ bên dòng sông Stono: đoàn người nô lệ da đen vừa gióng trống vừa hô vang khẩu hiệu “Tự do!”, rầm rộ kéo nhau chạy về miền nam hướng sang vùng đất Florida thuộc quyền Tây Ban Nha, nơi họ nghe tin triều đình Công giáo cam kết ban quyền tự do cho bất cứ người nô lệ bỏ trốn nào theo đạo Chúa. Giới sử gia ngày nay tin rằng đại đa số những người lính quật cường trong cuộc khởi nghĩa Stono năm ấy chính là những người con của đất nước Kongo, những Kitô hữu kiên trung đã mang trong tim ngọn lửa đức tin và bài ca tôn vinh Thánh Antôn từ trước khi bị lùa xuống khoang tàu nô lệ! Tại đất nước Angola và Cộng hòa Dân chủ Congo hôm nay, người dân vẫn đời đời nhắc nhớ người trinh nữ Kimpa Vita như một nữ anh thư biểu tượng cho lòng yêu nước của dân tộc.
Ngã rẽ Ethiopia và bài học về sự tôn trọng văn hóa
Nhìn sang bờ bên kia của lục địa châu Phi, lịch sử lại mở ra một ngã rẽ hoàn toàn khác: vương quốc Ethiopia cổ kính bên bờ biển Đỏ.
Đây là một quốc gia Kitô giáo lâu đời bậc nhất thế giới, đón nhận đức tin từ tận thế kỷ thứ IV qua sự rao giảng của Thánh Frumentiô và sắc chỉ của Thánh Cả Athanasiô thành Alexandria. Người Kitô hữu Ethiopia sở hữu một kho tàng Kinh Thánh riêng, cử hành phụng vụ thánh bằng ngôn ngữ Ge’ez cổ kính, giữ ngày thứ Bảy, ngày Sabát, làm ngày nghỉ thánh bên cạnh ngày Chúa Nhật, và đục đẽo cả những ngôi thánh đường nguy nga từ những khối đá núi nguyên khối kỳ vĩ nơi thung lũng Lalibela.
Đầu thế kỷ XVII, vào năm 1603, một vị thừa sai Dòng Tên người Tây Ban Nha là Cha Pedro Páez đã đặt chân đến Ethiopia. Ngài nhẫn nại học thông thạo tiếng Ge’ez, hòa mình vào đời sống đạm bạc của người dân bản địa, và được hoàng gia hết lòng kính trọng. Ngài vẽ kiểu và cùng thợ nề khuân từng viên đá xây dựng cung điện và thánh đường cho nhà vua, đồng thời là người châu Âu đầu tiên ghi chép cẩn thận về cội nguồn của dòng sông Nin Xanh huyền thoại. Nhờ đức ái mục tử và sự khiêm nhường ấy, năm 1622, Hoàng đế Susenyos đã chính thức tuyên xưng đức tin hiệp thông với Tòa Thánh Công giáo.
Thế nhưng, chiếc cầu hiệp nhất vừa mới xây đắp bỗng chốc gãy đổ tan tành vì sự xuất hiện của vị Thượng phụ mới: Đức cha Afonso Mendes, đến nơi năm 1625.
Trái ngược với sự uyển chuyển của Cha Páez, Thượng phụ Mendes là một con người vô cùng cứng nhắc, mang nặng đầu óc bảo thủ và tinh thần thực dân. Ngài kiên quyết bắt toàn thể người Kitô hữu Ethiopia phải từ bỏ lịch phụng vụ cổ truyền của cha ông, cấm giữ ngày Sabát, bắt giáo dân phải chịu phép Rửa Tội lại từ đầu, bắt các linh mục bản hạt phải chịu phong chức lại, và ép buộc toàn thể Giáo hội phải chuyển sang cử hành phụng vụ theo nghi lễ Latinh của phương Tây!
Hành vi xúc phạm nặng nề đến truyền thống đức tin ngàn đời ấy đã làm bùng nổ làn sóng phẫn nộ kinh hoàng. Nội chiến đẫm máu bùng phát khiến hàng ngàn tín hữu ngã xuống. Năm 1632, Hoàng đế Susenyos đau đớn thoái vị; và sang năm 1633, người con trai nối ngôi là Hoàng đế Fasilides đã hạ lệnh trục xuất toàn bộ các tu sĩ Dòng Tên ra khỏi bờ cõi, chính thức khép chặt cánh cửa giao lưu với thế giới phương Tây suốt hơn hai trăm năm ròng rã!
Hai vương quốc châu Phi, hai số phận đức tin:
- Nơi xứ sở Kongo, hạt giống Tin Mừng được đâm chồi nảy lộc và hội nhập sâu sắc vào lòng văn hóa bản địa, đến mức người dân xem đức tin ấy là máu thịt của chính mình và kiên cường gìn giữ nó ngay cả khi vương triều sụp đổ.
- Ngược lại, nơi xứ sở Ethiopia, một truyền thống đức tin Kitô giáo cổ kính đã bị những người thừa sai thiếu khôn ngoan đối xử như thể nó chưa đủ tư cách Kitô giáo, để rồi đẩy một dân tộc vào sự tự vệ cực đoan và cắt đứt mối dây hiệp thông.
Vương quốc Kongo tồn tại lay lắt như một xứ chư hầu cho đến năm 1914 khi thực dân Bồ Đào Nha chính thức xóa sổ nó trên bản đồ chính trị. Ngày hôm nay, tại thành phố Mbanza Kongo bên đất nước Angola, ngôi Đại Thánh Đường Cứu Thế thuở nào chỉ còn trơ trọi lại vài bức tường đá rêu phong đổ nát. Thế nhưng, người dân địa phương vẫn kính cẩn gọi phế tích linh thiêng ấy bằng một cái tên chan chứa niềm tự hào: “Ngôi thánh đường do các thiên thần xây cất”.

Nhìn lại trang sử dài hơn hai thế kỷ nơi lục địa đen, người tín hữu hôm nay nhận ra một sự thật nghẹn ngào nhưng ngời sáng: Chính những người con châu Phi đã mở rộng con tim đón nhận Chúa Kitô bằng tất cả sự chân thành, và họ đã sống đức tin ấy bằng chính tiếng mẹ đẻ và tâm hồn mộc mạc của dân tộc mình.
Thế nhưng, hạt giống đức tin ấy lại được gieo vãi từ chính những con tàu đã chở con cái họ đi đày! Và những người mang danh Kitô hữu phương Tây năm xưa đã nhẫn tâm ngoảnh mặt làm ngơ trước tiếng kêu cứu của người anh em cùng chung một lời Kinh Tin Kính bên dòng sông Congo, chỉ vì những đồng tiền bạc bẽo của chốn trần gian. Dẫu vậy, ngọn lửa đức tin mà vua Afonso và các thầy giảng bình dân thắp lên năm nào vẫn âm thầm sưởi ấm tâm hồn bao thế hệ, để minh chứng rằng: Lời Hằng Sống của Thiên Chúa khi đã gieo vào lòng đất tốt thì không một thứ xiềng xích hay bạo quyền nào của trần thế có thể dập tắt nổi.
Dẫu vậy, ngọn lửa đức tin mà vua Afonso và các thầy giảng bình dân thắp lên năm nào vẫn âm thầm sưởi ấm tâm hồn bao thế hệ, để minh chứng rằng: Lời Hằng Sống của Thiên Chúa khi đã gieo vào lòng đất tốt thì không một thứ xiềng xích hay bạo quyền nào của trần thế có thể dập tắt nổi.
Chương 104 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“… bất lương ấy đã lan tràn đến mức khiến cho bờ cõi đất nước chúng tôi gần như trở nên trống vắng, điêu tàn”
Những người trong chương
- Afonso I · Khoảng hai mươi lá thư ông viết cho các vua Bồ Đào Nha còn giữ ở Văn khố Quốc gia Lisboa.
- Henrique · Giám mục châu Phi đầu tiên ở phía nam Sahara. Đến năm 1939 mới có giám mục da đen kế tiếp coi sóc một giáo phận.
- Kimpa Vita · Ở Angola và Congo ngày nay, nhiều người nhớ cô như nữ anh hùng dân tộc.
Nơi ấy hôm nay
- Mbanza Kongo ở Angola còn vài bức tường của thánh đường lớn. UNESCO công nhận năm 2017.
- Lalibela có nhà thờ đục từ nguyên khối đá. Gondar còn các lâu đài đá của Fasilides.
- Tervuren (Bỉ) và Bảo tàng Metropolitan (New York) giữ thánh giá đồng Kongo, Chúa mang nét mặt châu Phi.
Muốn đọc thêm
Thư vua Afonso I ngày 6 tháng Bảy năm 1526 · John Thornton, The Kongolese Saint Anthony · Thornton và Heywood, Central Africans, Atlantic Creoles, and the Foundation of the Americas · Cavazzi, Istorica descrizione (1687)
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Afonso I
- Gioan III
- Manuel I
- Diogo Cão
- João I
- Mpanzu a Kitima
- Rui de Aguiar
- Henrique
- Lêô X
- Nzinga Mbande
- António I
- Kimpa Vita
- Pedro IV
- Bernardo da Gallo
- Pedro Páez
- Susenyos
- Fasilides
- Afonso Mendes
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 105
Phanxicô Xaviê: mười một năm và nửa vòng trái đất
Vì sao Phanxicô Xaviê tin rằng muốn đưa Nhật Bản về với đức tin thì phải đến Trung Hoa trước?
Khoảng 24 phút đọc













