Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 105

Kiểm chứng chương 105: Phanxicô Xaviê: mười một năm và nửa vòng trái đất

Đọc xong chương 105, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: lời thánh Phanxicô Xaviê nói trong cơn sốt cuối cùng ai nghe và ai chép lại, có đúng ngài đã xin lập Tòa Thẩm Tra ở Goa không, và chuyện người Nhật khóc cho tổ tiên đáng tin đến đâu. Những trang này lần từng chuyện về nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào là lời truyền lại, chuyện nào còn để ngỏ.

Nguồn chính là chính những lá thư của ngài. Khoảng một trăm ba mươi bảy lá còn giữ được, gửi thánh Inhaxiô, gửi anh em Dòng Tên ở Rôma và ở Goa, gửi vua Bồ Đào Nha. Nhiều thư được chép lại và đọc to khắp châu Âu khi ngài còn sống. Bản tiếng Anh là cuốn The Letters and Instructions of Francis Xavier do M. Joseph Costelloe dịch (1992).

Tiểu sử đầy đủ nhất là bộ bốn tập Francis Xavier: His Life, His Times của cha Georg Schurhammer, Dòng Tên, in bằng tiếng Anh từ năm 1973 đến 1982. Ông dành cả đời để kiểm từng chi tiết. Về cái chết của thánh Xaviê, nguồn chính là lời kể của Antônio, chàng thanh niên người Hoa ở bên cạnh ngài.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Thượng Xuyên, tháng Mười Hai năm 1552

Người Bồ Đào Nha gọi đảo Thượng Xuyên là Sancian, ngoài khơi tỉnh Quảng Đông. Nhà Minh cấm người nước ngoài vào đất liền, nên thương nhân Bồ Đào Nha và Trung Hoa gặp nhau buôn bán lén ở đây.

Thánh Xaviê sinh ngày 7 tháng Tư năm 1506 tại lâu đài Javier ở Navarra, nên lúc mất ngài bốn mươi sáu tuổi.

Chuyện người thương nhân không đến có trong lá thư cuối cùng của ngài (tháng Mười Một năm 1552) và trong lời kể của Antônio.

Antônio de Santa Fé là người Hoa, từng học ở học viện Thánh Phaolô tại Goa. Lời kể của anh về cơn sốt ngày 21 tháng Mười Một, về việc ngài nói thứ tiếng thuở nhỏ, về các lời cầu nguyện và cây nến, được Schurhammer công bố. Hai lời cầu trong chương, “Lạy Chúa Giêsu, Con vua Đavít, xin thương xót con” và “Lạy Mẹ Thiên Chúa, xin nhớ đến con”, là lời Antônio nhớ lại. Antônio chỉ biết đó là thứ tiếng thuở nhỏ của ngài và anh không hiểu. Chương viết “có lẽ là tiếng Basque” vì ngài sinh ở xứ Basque; đó là điều người đời sau suy ra. Ngài mất trước rạng đông ngày 3 tháng Mười Hai năm 1552, theo Antônio. Có nguồn ghi ngày 2 tháng Mười Hai. Hội Thánh mừng lễ ngài ngày 3 tháng Mười Hai.

Câu “đã đi xa hơn cả chu vi trái đất” là cách nói thận trọng. Các tính toán thường nêu khoảng một trăm ngàn cây số cho mười một năm, tức hơn hai vòng trái đất.

“Vâng, con đây”

Những năm sinh viên ở Paris và câu trả lời của ngài năm 1540 được kể ở chương 96. Xaviê sinh ở lâu đài Javier năm 1506, và cùng khấn hứa với Inhaxiô và những người bạn trên đồi Montmartre ngày 15 tháng Tám năm 1534. Tập đầu của Schurhammer có những chi tiết này.

Câu Inhaxiô được kể là cứ nhắc đi nhắc lại với ngài là lời trong Tin Mừng Máccô, chương 8, câu 36, chương viết gọn lại theo ý. Chuyện Inhaxiô cứ nhắc câu ấy với Xaviê là một truyền thống xưa trong các tiểu sử, không phải một văn bản.

Mười ba tháng trên biển

Ngài rời Lisboa ngày 7 tháng Tư năm 1541 trên tàu Santiago, đúng sinh nhật thứ ba mươi lăm. Hạm đội đi cùng tân tổng đốc Martim Afonso de Sousa. Theo văn thư của Đức Phaolô III, ngài là sứ thần của giáo hoàng (nuntius) cho các miền phương Đông. Chuyện ngài nhường khoang riêng cho người bệnh có trong lời kể của các bạn đồng hành.

Chuyến đi có sáu tháng nằm chờ ở Mozambique. Ngài đến Goa ngày 6 tháng Năm năm 1542.

Tiếng chuông ở Goa

Những gì chương kể về đời sống ở Goa khớp với thư của chính ngài. Bồ Đào Nha chiếm Goa năm 1510, và học viện Thánh Phaolô nằm ở đó.

Chuyện chiếc chuông có trong lời khai ở hồ sơ phong thánh và trong thư của các bạn ngài. Những lời ngài gọi trẻ con được truyền lại. Bản giáo lý có vần do ngài soạn đến nay vẫn còn.

Chuyện bữa tối với người sống bê tha, khi ngài hỏi chủ nhà bao giờ làm đám cưới, là một giai thoại được truyền lại trong các tiểu sử. Chương kể nó như truyền thống.

Những người mò ngọc trai

Khoảng năm 1535 đến 1537, chừng hai chục ngàn người Parava chịu phép rửa để được người Bồ Đào Nha che chở. Chương viết “vài năm trước”, đúng, vì chừng sáu bảy năm trước khi ngài đến.

Chuyện ngài học thuộc các kinh bằng tiếng Tamil đến mỏi tay khản giọng có trong thư ngài gửi anh em ở Rôma ngày 15 tháng Giêng năm 1544. Lá thư ấy cũng nói ngài bị cám dỗ chạy khắp các đại học châu Âu, nhất là Sorbonne, để kêu gọi người ta đến. Đoạn chương kể là bản tóm ý, không phải câu trích nguyên văn.

Việc chọn một người dạy kinh cho mỗi làng có trong thư của ngài. Về sau nhiều nhà truyền giáo dùng cách ấy ở nhiều nơi, cả ở Việt Nam, nơi các thầy giảng xuất hiện ở chương 110 và 111.

Ngày nay người Parava vẫn là một cộng đoàn Công giáo lớn ở Tamil Nadu, quanh Tuticorin (Thoothukudi). Tên họ gọi ngài là một danh xưng tôn kính trong tiếng Tamil.

Một lá thư đọc không xuôi tai

Những lời khinh miệt các thầy tư tế Bà-la-môn và chuyện đập tượng có trong chính thư ngài năm 1544. Roberto de Nobili được kể ở chương 107.

Lá thư xin lập Tòa Thẩm Tra được gửi vua Gioan III từ Ambon, đề ngày 16 tháng Năm năm 1546. Tòa Thẩm Tra Goa được lập năm 1560 và kéo dài, có lúc gián đoạn, đến năm 1812. Các nghiên cứu ước tính khoảng mười sáu ngàn vụ xét xử. Vài chục người bị thiêu sống, nhiều người hơn bị thiêu hình nộm, bị tù, bị đày hay bị tịch thu tài sản. Đối tượng chính là người Hindu, Hồi giáo và Do Thái đã đổi đạo mà bị nghi giữ lại tập tục cũ. Chương nói thẳng rằng chính ngài là người đã xin, và đó là cách kể công bằng.

Quần đảo Hương liệu

Ngài rời Ấn Độ năm 1545 đi Malacca, rồi đến quần đảo Maluku trong những năm 1545 đến 1547: Ambon, Ternate và các đảo “Moro”, nay là Morotai và Halmahera. Lời ngài sẵn lòng chết vì những người ở đó có trong thư năm 1546.

Người đàn ông từ Nhật Bản

Tháng Mười Hai năm 1547, ở Malacca, Anjirō, người đã giết một người rồi trốn đi, gặp ngài. Câu trả lời của anh về người Nhật có trong thư của thánh Xaviê ngày 20 tháng Giêng năm 1548.

Ngài đặt chân lên Kagoshima ngày 15 tháng Tám năm 1549, cùng cha Cosme de Torres, thầy Juan Fernández và Anjirō, khi ấy đã mang tên Phaolô. Mẹ và vợ Anjirō chịu phép rửa ở đó. Khoảng một trăm người ở Kagoshima chịu phép rửa trước khi vị lãnh chúa cấm đổi đạo. Một vị thiền sư cũng xuất hiện trong câu chuyện ở đây. Những chi tiết ấy có trong Schurhammer và trong bản thư của Costelloe.

Những người tốt nhất ông từng gặp

Câu “dân tộc rất biết điều” của ngài nằm trong thư ngày 20 tháng Giêng năm 1548, viết từ Cochin. Lời khen dài hơn, rằng họ là những người tốt nhất ngài từng gặp, nằm trong thư ngày 5 tháng Mười Một năm 1549 gửi anh em ở Goa, một trong những lá thư được đọc nhiều nhất ở châu Âu thời ấy. Vì thư gửi anh em ở Goa nên chương viết như vậy.

Anjirō dùng chữ Dainichi, tên vị Phật vũ trụ lớn của tông Chân Ngôn, để nói về Thiên Chúa. Khi Xaviê nhận ra sai lầm, ngài dùng chữ Deus. Các nhà sư chơi chữ theo âm, gọi là Daiuso, “lời nói dối lớn”. Bài học dịch thuật ấy được các thừa sai đến sau mang theo, như chương 108 kể.

Chuyến lên Kyoto diễn ra vào tháng Giêng năm 1551, và ngài ở lại mười một ngày.

Ở Yamaguchi, lãnh chúa là Ōuchi Yoshitaka. Các món quà (đồng hồ, nhạc cụ, kính, súng) có trong các nguồn. Lãnh chúa cho ngài ở ngôi chùa bỏ hoang tên Daidōji. Khoảng năm trăm người chịu phép rửa. Lôrensô Ryōsai, người hát rong mù, về sau là một nhà giảng thuyết Dòng Tên nổi tiếng. Ōuchi Yoshitaka bị giết trong cuộc nổi loạn vào mùa thu năm 1551.

Những câu hỏi của người Nhật về điều ác và về chuyện vì sao Thiên Chúa đợi lâu mới gửi Tin Mừng sang Nhật có trong thư của ngài từ năm 1549 đến 1552. Câu hỏi về tổ tiên nằm trong thư ngày 29 tháng Giêng năm 1552, và câu thấy họ khóc nên chính ngài cũng khóc cũng ở trong thư ấy. Câu hỏi này người Việt hiểu rất rõ, và nó dẫn đến cuộc tranh luận về lễ nghi ở chương 108.

Hướng về Trung Hoa

Lý lẽ rằng người Nhật coi Trung Hoa là thầy mình, nên phải đến Trung Hoa trước, có trong thư năm 1552. Ngài rời Nhật tháng Mười Một năm 1551, để lại khoảng một ngàn tín hữu. Viên thuyền trưởng ở Malacca không chịu hậu thuẫn sứ đoàn đi Trung Hoa. Ngài rời Goa tháng Tư năm 1552 và đến Thượng Xuyên tháng Tám.

Hạt giống

Thi hài ngài được rải vôi sống, ba tháng sau đào lên thấy còn nguyên. Rồi thi hài đưa về Malacca, năm 1554 về Goa. Nay ngài nằm trong quan tài bạc ở đền thờ Bom Jesus, mà UNESCO xếp vào Di sản Thế giới năm 1986, và cứ khoảng mười năm lại được trưng ra một lần. Cánh tay phải của ngài về Rôma năm 1614 và được giữ ở nhà thờ Gesù.

Ngài được phong thánh ngày 12 tháng Ba năm 1622, do Đức Grêgôriô XV, cùng ngày với Inhaxiô (chương 96), Têrêsa Ávila (chương 99), Philipphê Nêri và Isiđôrô. Năm 1927, Đức Piô XI đặt ngài, cùng thánh nữ Têrêsa Hài Đồng Giêsu, làm quan thầy các xứ truyền giáo. Thánh nữ Têrêsa được kể ở chương 124.

Matteo Ricci vào Triệu Khánh năm 1583, ba mươi mốt năm sau khi Xaviê qua đời (chương 108). Các tu sĩ Dòng Tên đến Hội An vào đầu năm 1615, sáu mươi ba năm sau.

Nhà thờ thánh Phanxicô Xaviê ở Chợ Lớn được xây năm 1900 đến 1902 dưới thời một cha xứ người Hoa mà giáo dân gọi là cha Tam.

Những người trong chương

Phanxicô Xaviê (1506 đến 1552) là linh mục Dòng Tên và là một vị thánh.

Antônio de Santa Fé là thanh niên người Hoa ở bên ngài lúc ngài qua đời.

Inhaxiô Loyola là người sáng lập Dòng Tên.

Gioan III là vua Bồ Đào Nha.

Phaolô III là giáo hoàng.

Roberto de Nobili là linh mục Dòng Tên ở Ấn Độ.

Anjirō (Phaolô de Santa Fé) là người Nhật đầu tiên Xaviê gặp và rửa tội.

Cosme de Torres và Juan Fernández là hai tu sĩ Dòng Tên cùng sang Nhật với ngài.

Ōuchi Yoshitaka là lãnh chúa Yamaguchi.

Lôrensô Ryōsai là tu sĩ Dòng Tên người Nhật.

Piô XI là giáo hoàng.

Têrêsa Hài Đồng Giêsu là thánh nữ cùng được đặt làm quan thầy các xứ truyền giáo với Xaviê.

Những nơi trong chương

Đảo Thượng Xuyên ngoài khơi Quảng Đông là nơi ngài qua đời. Lisboa, Mozambique và Goa đánh dấu chuyến đi. Bờ biển Ngư Phủ nằm ở Tamil Nadu. Kế đó là Malacca và quần đảo Maluku (Ambon, Ternate, Morotai). Ở Nhật Bản có Kagoshima, Kyoto và Yamaguchi. Rôma có nhà thờ Gesù. Hội An và Chợ Lớn nằm ở Việt Nam.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một lá thư, hãy đọc lá thư ngài viết ngày 15 tháng Giêng năm 1544 từ bờ biển Ngư Phủ, nơi ngài muốn chạy khắp các đại học châu Âu để kêu gọi người ta đến. Rồi đọc thư năm 1552 về những người Nhật khóc cho tổ tiên. Cả hai đều có trong bản dịch của Costelloe.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 96 (Dòng Tên), chương 106 (Nhật Bản), chương 107 (các bờ biển châu Á và Nobili), chương 108 (Ricci, Đắc Lộ và cuộc tranh cãi Lễ nghi), chương 110 và 111 (các thầy giảng ở Việt Nam), và chương 124 (thánh Têrêsa Hài Đồng).

Trở lại chương 105