Tư liệu chương 106
Kiểm chứng chương 106: Nhật Bản: hai trăm năm giữ đạo trong bóng tối
Đọc xong chương 106, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: mấy người dân quê thì thầm gì với một linh mục Pháp năm 1865 mà người đời sau biết được từng lời, viên hoa tiêu Tây Ban Nha có thật sự khoe khoang như thế không, và phần nào trong câu chuyện các Kitô hữu ẩn mình dựa trên văn bản. Những trang này lần từng chuyện về nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào là lời truyền lại, chuyện nào còn được bàn.
Chương kể gần bốn thế kỷ Kitô giáo ở Nhật Bản. Câu chuyện đi từ “thế kỷ Kitô giáo” sau thánh Phanxicô Xaviê, qua các cuộc bách hại và hơn hai trăm năm giữ đạo âm thầm, đến ngày các Kitô hữu ẩn mình lộ diện năm 1865 và quả bom nguyên tử ở Urakami năm 1945.
Nguồn chính gồm năm thứ. Thứ nhất là thư hằng năm của các thừa sai Dòng Tên gửi về châu Âu (Cartas). Thứ hai là tường thuật của Luís Fróis về các vị tử đạo năm 1597. Thứ ba là hồ sơ của nhà cầm quyền Tokugawa về việc tra xét Kitô hữu. Thứ tư là các thư của cha Bernard Petitjean năm 1865, nay còn ở văn khố Hội Thừa sai Paris. Cuối cùng là ký ức của chính các Kitô hữu ẩn mình: các bản kinh, các cuốn lịch, và cuốn Tenchi Hajimari no Koto, chương gọi là Khởi nguyên của Trời và Đất.
Cuốn The Christian Century in Japan (1951) của Charles Boxer là sách nền. Cuốn The Kakure Kirishitan of Japan (1998) của Stephen Turnbull nghiên cứu các cộng đoàn ẩn mình. Bảo tàng Hai mươi sáu Vị Tử đạo ở Nagasaki, cùng các bảo tàng ở Gotō và Ikitsuki, giữ nhiều hiện vật.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Ngày 17 tháng Ba năm 1865
Nguồn là lá thư của cha Bernard Petitjean, Hội Thừa sai Paris, viết ngay sau đó. Chương bám sát thư ấy. Khoảng mười lăm người đứng ở cổng. Họ nói: “Lòng của tất cả chúng tôi cũng giống như lòng của cha.” Họ hỏi về tượng Đức Mẹ, và nói rằng họ đang giữ “mùa buồn thương”, tức mùa Chay. Cảnh dân địa phương gọi nhà thờ là “chùa của người Pháp” thì chúng tôi không tìm được nguồn riêng; bạn cứ hiểu đó là cách người kể đặt bối cảnh.
Người đàn bà nói câu ấy thường được ghi tên là Isabelina Sugimoto Yuri. Những câu hỏi về chuyện linh mục có sống độc thân không và có vâng phục “vị vua lớn ở Rôma” không thì được hỏi ở những lần gặp sau đó vài tuần. Chương gộp lại thành một cảnh cho gọn. Hội Thánh Nhật Bản nay giữ ngày 17 tháng Ba là ngày các Kitô hữu ẩn mình được tìm thấy.
Nhà thờ Ōura được cung hiến vào tháng Hai năm 1865, kính Hai mươi sáu Vị Tử đạo. UNESCO công nhận nhà thờ là Di sản Thế giới năm 2018. Đây là công trình kiến trúc kiểu phương Tây đầu tiên được Nhật Bản xếp hạng bảo vật quốc gia.
Thế kỷ Kitô giáo
Ōmura Sumitada chịu phép rửa năm 1563, là lãnh chúa Kitô hữu đầu tiên. Năm 1580 ông giao cảng Nagasaki cho Dòng Tên. Nagasaki mở cửa đón thương nhân Bồ Đào Nha từ năm 1571 (theo Boxer).
Takayama Ukon bị đày sang Manila năm 1614 và mất ở đó năm 1615. Ông được phong chân phước năm 2017. Chi tiết này có trong Boxer.
Alessandro Valignano là vị phụ trách Dòng Tên ở châu Á. Chủ trương thích nghi với văn hóa Nhật của ngài có trong cuốn quy tắc dành cho các thừa sai ở Nhật mà ngài soạn năm 1581.
Bốn thiếu niên của sứ đoàn Tenshō rời Nhật năm 1582: Mancio, Miguel, Martinho và Julião. Họ gặp vua Philip II của Tây Ban Nha và Đức Grêgôriô XIII năm 1585, và về nước năm 1590 mang theo một chiếc máy in chữ rời. Một trong bốn người, Julião Nakaura, về sau làm linh mục, tử đạo năm 1633 và được phong chân phước năm 2008.
Con số khoảng ba trăm ngàn Kitô hữu vào lúc thịnh nhất là ước tính cho những năm khoảng 1600 đến 1614, và các nhà nghiên cứu đưa ra mức từ ba trăm ngàn đến nửa triệu.
Hai mươi sáu cây thập giá
Năm 1587, Hideyoshi ra lệnh cho các thừa sai rời đi. Các lý do chương nêu là suy đoán của các sử gia, chương nói bằng chữ “có lẽ”. Riêng chuyện người Bồ Đào Nha mua người Nhật bán làm nô lệ thì chính Hideyoshi có nêu trong một văn bản.
Vụ tàu San Felipe năm 1596, với lời khoe của viên hoa tiêu, có trong nhiều nguồn, dù các chi tiết vẫn còn được bàn. Chương viết “chuyện kể rằng”, và đó là cách nói đúng mức.
Ngày 5 tháng Hai năm 1597, hai mươi sáu người chết. Có sáu tu sĩ Phanxicô (bốn người Tây Ban Nha, một người Mêhicô là thánh Philipphê Chúa Giêsu, và một người Ấn Độ là thánh Gonsalo Garcia), ba tu sĩ Dòng Tên người Nhật, và mười bảy giáo dân Nhật, trong đó có ba cậu bé. Quãng đường đi bộ từ Kyoto đến Nagasaki chừng sáu trăm dặm Anh, gần một ngàn cây số (con số thường nêu là 966 cây số, lấy từ Fróis). Hai người nhỏ nhất là Antôn mười ba tuổi và Tôma mười bốn tuổi.
Bài giảng cuối của thầy Phaolô Miki và chuyện cậu bé Luy Ibaraki mười hai tuổi chạy đến ôm thập giá của mình đều có trong tường thuật của Fróis. Thầy Phaolô Miki là con một samurai. Lời thầy nói với đám đông được chương thuật lại bằng ý, không phải câu trích: thầy nói thầy không phạm tội gì. Các ngài được phong thánh năm 1862 và lễ kính vào ngày 6 tháng Hai.
Tấm ảnh dưới chân
Sắc lệnh của Tokugawa Ieyasu cấm đạo Kitô ban ra năm 1614.
Ngày 10 tháng Chín năm 1622, ở Nagasaki, năm mươi lăm người bị thiêu và bị chém đầu, biến cố gọi là Đại Tử đạo Genna. Các ngài nằm trong số hai trăm lẻ năm vị tử đạo Nhật được phong chân phước năm 1867.
Những hình phạt ở núi Unzen và cách treo ngược trong hố có trong các nguồn Dòng Tên và Hà Lan thời ấy.
Cha Cristóvão Ferreira bỏ đạo năm 1633 sau năm giờ bị treo trong hố, lấy tên Nhật là Sawano Chūan và mất năm 1650, nên chương nói “mười bảy năm”. Ông viết cuốn Deception Revealed (1636) chống Kitô giáo. Có truyền thuyết kể ông đã trở lại đạo rồi chết vì đạo trước khi mất, nhưng điều đó không chắc. Tiểu thuyết Im lặng của Endō Shūsaku xuất bản năm 1966, và Martin Scorsese dựng thành phim năm 2016.
Việc giẫm lên fumie hằng năm bắt đầu khoảng năm 1629 và kéo dài đến năm 1858. Nhiều tấm còn được giữ ở Bảo tàng Quốc gia Tokyo. Chuyện từng nhóm năm nhà chịu trách nhiệm về nhau và kẻ tố giác được thưởng bạc có trong Boxer và Turnbull. Sau thời bách hại, mọi gia đình còn phải đăng ký vào một ngôi chùa Phật giáo (terauke), điều nổi tiếng trong sử thời Edo.
Cuộc nổi dậy Shimabara kéo dài từ tháng Mười Hai năm 1637 đến tháng Tư năm 1638, tại lâu đài Hara. Amakusa Shirō khoảng mười sáu tuổi. Lá cờ vẽ chén thánh, Mình Thánh và dòng chữ Bồ Đào Nha Louvado seja o Santíssimo Sacramento, lời ngợi khen Bí tích Chí Thánh. Lá cờ nay ở bảo tàng Amakusa. Khoảng ba mươi bảy ngàn người bị giết. Các sử gia lưu ý rằng nguyên nhân cuộc nổi dậy còn có phần kinh tế, thuế nặng và nạn đói, bên cạnh phần tôn giáo, và chương cũng nói như vậy.
Người Hà Lan bị dời ra đảo Dejima năm 1641. Con tàu Hà Lan De Ryp đã bắn đại bác vào lâu đài Hara theo yêu cầu của nhà cầm quyền. Chuyện thương nhân Hà Lan giúp nhà cầm quyền, chương nói bằng chữ “người ta nói”.
Năm 1644, vị linh mục cuối cùng còn sống ở Nhật, cha Konishi Mancio, bị bắt và chết. Cũng năm ấy, thầy giảng Anrê Phú Yên bị giết vì đức tin, ngày 26 tháng Bảy năm 1644, ở xứ Đàng Trong mà nay là miền nam nước ta (chương 110).
Những người ở lại
Các vùng chương nêu (Sotome, Urakami, Gotō, Ikitsuki, Amakusa) đều đúng. Những người từ Sotome sang Gotō lập nghiệp năm 1797. Các Kitô hữu ẩn mình ở Amakusa bị phát hiện năm 1805. Urakami bị lùng sục vào các năm 1790, 1842 và 1856 (theo Turnbull).
Cách tổ chức cộng đoàn, với người giữ lịch (chōkata), người rửa tội (mizukata) và người lo đám tang, đúng như các nghiên cứu mô tả.
Kinh ăn năn học thuộc, lấy từ chữ Bồ Đào Nha contrição, có trong cuốn Konchirisan no Ryaku (1603) mà các Kitô hữu ẩn mình chép lại. Cuốn Tenchi Hajimari no Koto là sách của riêng họ, kể chuyện sáng tạo và Tin Mừng.
Những lời kinh giữ kín
Các bản kinh biến dạng, gọi là orashio (từ chữ Latinh oratio), được các học giả ghi lại ở Ikitsuki. Câu “Ave Maria, gratia plena” thành những âm gần như tiếng Nhật. Nhiều tượng Maria Kannon còn được giữ trong các bảo tàng.
Chuyện rửa chân rồi uống nước ấy sau khi giẫm lên fumie được một số cộng đoàn kể lại, và chương kể nó như truyền thống của họ.
Bastian là một thầy giảng ở Sotome, bị xử tử khoảng năm 1657. Lời tiên báo “bảy đời nữa” và cuốn lịch Bastian được truyền lại ở Sotome và Urakami. Ba dấu chỉ để nhận ra linh mục thật (sống độc thân, sùng kính Đức Mẹ, vâng phục giáo hoàng) cũng là điều truyền lại. Nên bạn hiểu lời tiên báo là lời truyền, không phải một văn bản đương thời.
Đường về Urakami
Năm 1867 xảy ra vụ gọi là “Urakami Yonban Kuzure”, khi dân Urakami từ chối để sư Phật giáo lo đám tang. Rồi từ năm 1868 đến 1873, khoảng ba ngàn bốn trăm người bị đưa đi đày ở hai mươi nơi, và khoảng sáu trăm sáu mươi người chết. Dân Urakami gọi thời kỳ ấy là Tabi, nghĩa là “chuyến đi”, chương dịch là Cuộc Hành trình.
Phái đoàn Iwakura đi châu Âu và châu Mỹ trong những năm 1871 đến 1873 và bị chất vấn khắp nơi. Ngày 24 tháng Hai năm 1873, các tấm bảng cấm đạo Kitô được gỡ xuống.
Nhà thờ Urakami được khởi công năm 1895 và hoàn thành năm 1925, tức khoảng ba mươi năm. Nhà thờ được xây trên nền nhà viên trưởng làng, nơi hằng năm dân chúng giẫm lên fumie.
Ngày 9 tháng Tám năm 1945, lúc 11 giờ 02 phút, quả bom nổ cách nhà thờ chừng năm trăm mét. Cha Nishida Saburō, cha Tamaya Fusakichi và các tín hữu đang xưng tội chuẩn bị lễ Đức Mẹ Lên Trời đều chết. Khoảng tám ngàn năm trăm người trong mười hai ngàn tín hữu Urakami thiệt mạng. Cái đầu tượng Đức Mẹ cháy xém, gọi là Hibaku no Maria, nay ở một nhà nguyện trong ngôi nhà thờ xây lại năm 1959. Bác sĩ Công giáo Nagai Takashi, tự mình là nạn nhân của quả bom, đã viết cuốn Tiếng chuông Nagasaki.
Những người không trở về
Những cộng đoàn không trở về với Hội Thánh Công giáo gọi là Hanare Kirishitan. Các lý do chương nêu khớp với các nghiên cứu. Ngày nay trong các cộng đoàn ấy chỉ còn rất ít người.
Năm 2018, UNESCO công nhận mười hai địa điểm, trong đó có lâu đài Hara và làng chài Sakitsu, là Di sản Thế giới. Ngày 24 tháng Mười Một năm 2008, một trăm tám mươi tám vị tử đạo Nhật được phong chân phước ở Nagasaki, trong đó có Julião Nakaura. Ngày 24 tháng Mười Một năm 2019, Đức Giáo hoàng Phanxicô cầu nguyện dưới mưa ở Công viên Tâm Bom tại Nagasaki rồi đến đồi Nishizaka.
Những người trong chương
Bernard Petitjean là linh mục Hội Thừa sai Paris.
Isabelina Sugimoto Yuri là người đàn bà thường được ghi tên là người nói trước tiên.
Phanxicô Xaviê đem Tin Mừng đến Nhật năm 1549.
Ōmura Sumitada là lãnh chúa Kitô hữu đầu tiên.
Alessandro Valignano là linh mục Dòng Tên phụ trách các nơi truyền giáo ở châu Á.
Grêgôriô XIII là giáo hoàng.
Toyotomi Hideyoshi là người ra lệnh trục xuất các thừa sai.
Phaolô Miki là tu sĩ Dòng Tên và là thánh. Luy Ibaraki là cậu bé tử đạo và là thánh.
Tokugawa Ieyasu là người cấm đạo Kitô năm 1614.
Cristóvão Ferreira (Sawano Chūan) là linh mục đã chối đạo.
Endō Shūsaku là tác giả cuốn Im lặng.
Amakusa Shirō là người cầm đầu cuộc nổi dậy ở Shimabara.
Anrê Phú Yên là thầy giảng và là chân phước.
Bastian là thầy giảng của các Kitô hữu ẩn mình.
Nishida Saburō và Tamaya Fusakichi là hai linh mục chết năm 1945.
Phanxicô là giáo hoàng đến Nagasaki năm 2019.
Những nơi trong chương
Nagasaki có đồi Ōura, Urakami và đồi Nishizaka. Kagoshima và Kyoto là những chặng của Xaviê. Núi Unzen, bán đảo Shimabara và lâu đài Hara thuộc cuộc nổi dậy. Dejima là đảo của người Hà Lan. Quần đảo Gotō, đảo Ikitsuki, Sotome và Amakusa là nơi các Kitô hữu ẩn mình sống. Quảng Nam nằm ở miền trung Việt Nam.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một trang, hãy đọc lá thư của cha Petitjean kể ngày 17 tháng Ba năm 1865: vài đoạn thôi, và bạn sẽ hiểu vì sao nhiều người coi đó là một trong những trang đẹp nhất của lịch sử truyền giáo. Nếu muốn một cuốn tiểu thuyết, hãy đọc Im lặng của Endō Shūsaku, rồi tự hỏi mình sẽ làm gì trước tấm fumie.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 105 (thánh Phanxicô Xaviê), chương 107 (Dọc những bờ biển châu Á), chương 109 (Hội Thừa sai Paris), chương 110 (thầy giảng Anrê Phú Yên) và chương 125 (Những người giữ lửa thời cấm đạo).