Bỏ qua, tới nội dung
1549–1945 · Nagasaki và miền tây nam Nhật Bản

Chương 106

Nhật Bản: hai trăm năm giữ đạo trong bóng tối

1549–1945 · Nagasaki và miền tây nam Nhật Bản

Giáo hoàng Nhiều đờiHoàng đế Nhiều đời

“Thưa cha, lòng của tất cả chúng con đây cũng cùng một niềm tin như lòng của cha vậy”.

Năm ấy, nơi ấy

1549–1945

  1. Nagasaki
  2. Urakami
  3. Kyoto
  4. Shimabara
  5. Unzen
  6. quần đảo Gotō
  7. Ōura
Quanh cảng Nagasaki, các Kitô hữu ẩn mình giữ đạo hơn hai trăm năm không linh mục.
Bắt đầu đọc

Chương 106

1549–1945 · Nagasaki và miền tây nam Nhật Bản

Nơi chốn
Nagasaki, Urakami, Kyoto, Shimabara, Unzen, quần đảo Gotō, Ōura
Giáo hoàng
Nhiều đời
Hoàng đế
Nhiều đời

“Thưa cha, lòng của tất cả chúng con đây cũng cùng một niềm tin như lòng của cha vậy”.

Người phụ nữ cất lên câu nói thì thầm ấy chừng năm mươi tuổi. Bà cung kính đặt bàn tay lên ngực mình, khẽ nghiêng mình thưa chuyện với một vị linh mục trẻ người Pháp đang quỳ cầu nguyện một mình trước Nhà Tạm, bên trong ngôi nguyện đường nhỏ trên sườn đồi Ōura nhìn xuống vịnh cảng Nagasaki. Hôm ấy là ngày 17 tháng Ba năm 1865. Vị mục tử trẻ tuổi ấy là Cha Bernard Petitjean, thuộc Hội Thừa sai Hải ngoại Paris.

Ngôi nhà thờ bằng gỗ sơn trắng ấy vừa mới khánh thành còn thơm mùi sơn mới. Triều đình Mạc phủ lúc bấy giờ chỉ cho phép xây dựng ngôi nhà thờ này để phục vụ riêng cho các thương nhân Tây phương lui tới buôn bán nơi thương cảng, bởi vì luật pháp nước Nhật suốt hơn hai thế kỷ qua vẫn nghiêm ngặt cấm tiệt người bản xứ theo đạo Kitô. Dân chúng quanh vùng hiếu kỳ rủ nhau đến đứng ngoài cổng ngắm nhìn tòa nhà có kiến trúc lạ lẫm, và họ gọi đó là “ngôi chùa của người Pháp”.

Trưa hôm ấy, có một đoàn người chừng mười lăm người Nhật, cả đàn ông, phụ nữ và vài đứa trẻ bế trên tay, đứng ngập ngừng trước cổng rào. Cha Petitjean liền bước ra, mỉm cười mở rộng cánh cửa mời họ vào thăm. Vừa bước vào bên trong, ba người phụ nữ lớn tuổi đã rón rén tiến lại gần, quỳ sát bên cạnh vị linh mục.

Sau lời chào thổ lộ tâm can ban đầu, một người phụ nữ khẽ thì thầm hỏi cha một câu khiến ngài sững sờ: “Thưa cha, tòa tượng Đức Mẹ Maria ở chỗ nào ạ?”

Vị linh mục xúc động dẫn họ đến bàn thờ Đức Mẹ. Thấy pho tượng Đức Maria ẵm Chúa Hài Nhi, những người phụ nữ nghèo sụp lạy, nghẹn ngào reo lên trong nước mắt: “Đúng là Đức Mẹ rồi! Nhìn kìa, Mẹ đang bế Con Chí Thánh của Mẹ là Chúa Giêsu!”

Họ kể họ đến từ làng Urakami khuất sau rặng núi bên kia, và ở làng ấy hầu như nhà nào cũng âm thầm giữ cùng một niềm tin. Để biết vị linh mục trước mặt có phải là chủ chăn thật của Hội Thánh không, họ hỏi ngài ba điều: cha có sống đời độc thân thanh khiết không, cha có vâng phục “Đức Vua Lớn của Hội Thánh ngự tại Rôma”, tức Đức Giáo hoàng, không, và cha có tôn kính Đức Mẹ Maria không. Họ còn cho cha biết cộng đoàn của họ đang bước vào những ngày chay tịnh ngặt nghèo mà họ gọi bằng cái tên thân thương: “Mùa Buồn Thương”, tức Mùa Chay Thánh!

Gặp lại tại Ōura
Gặp lại tại Ōura

Vị thừa sai quỳ đó mà bật khóc. Đã hơn hai trăm năm, khắp nước Nhật không còn một linh mục, không một Thánh lễ, không Mình Thánh Chúa. Vậy mà giữa đêm dài bách hại, đoàn chiên nhỏ bé này vẫn sống, giữ trọn đức tin qua bao thế hệ cha truyền con nối!

Thế kỷ vàng son của Giáo hội Nhật Bản

Để hiểu được sức sống nhiệm mầu của cộng đoàn làng Urakami, chúng ta cần quay ngược thời gian về ba thế kỷ trước đó.

Sau khi Thánh Phanxicô Xaviê rời đất Nhật vào năm 1551, các tu sĩ Dòng Tên thế hệ tiếp nối đã kiên trì ở lại để gieo vãi hạt giống Tin Mừng. Xứ sở Phù Tang thời bấy giờ đang chìm trong thời Chiến Quốc, các lãnh chúa phong kiến giao tranh xâu xé lẫn nhau. Nhiều lãnh chúa đã mở rộng cửa đón nhận các nhà truyền giáo: một phần vì cảm phục đời sống thánh thiện và giáo lý sâu sắc của đạo, phần khác vì muốn thu hút các tàu buôn Bồ Đào Nha chở theo tơ lụa và súng hỏa mai cập cảng mình.

Năm 1563, lãnh chúa Ōmura Sumitada đã bước vào giếng nước Rửa Tội, trở thành vị lãnh chúa Kitô hữu tiên khởi của Nhật Bản. Đến năm 1580, ngài đã dâng tặng toàn bộ vùng lãnh địa quanh vịnh cảng Nagasaki cho Dòng Tên quản lý. Từ một làng chài nghèo nàn, hẻo lánh, Nagasaki nhanh chóng vươn mình trở thành một thương cảng sầm uất, một đô thị Công giáo rực rỡ với các thánh đường, bệnh viện từ thiện và trường cao đẳng thần học.

Giữa hàng ngũ các samurai danh giá thời bấy giờ tỏa sáng gương mặt của Chân phước Justo Takayama Ukon, một võ sĩ đạo dũng cảm và là một bậc thầy trà đạo lừng danh. Năm 1587, khi Hideyoshi ra lệnh ép buộc ông phải bỏ đạo, người dũng sĩ ấy đã khẳng khái từ bỏ mọi tước vị, đất đai và bổng lộc giàu sang chứ nhất định không chịu chối bỏ Chúa Kitô. Đến khi Mạc phủ Tokugawa cấm đạo, ông chấp nhận cảnh lưu đày sang Manila bên Philippines vào năm 1614 và thanh thản về với Chúa một năm sau đó. Đến năm 2017, Hội Thánh đã long trọng tôn phong Hiển Phúc cho ngài ngay tại thành phố Osaka.

Linh hồn định hình phương pháp truyền giáo tại Nhật Bản thời kỳ này chính là Cha Alessandro Valignano, vị Kinh lược Dòng Tên vùng Đông Á. Với tầm nhìn mục vụ sáng suốt, ngài truyền dạy các thừa sai phương Tây khi đến Nhật phải học nói tiếng Nhật lưu loát, tuân giữ nghiêm ngặt các quy tắc lễ nghi lịch thiệp của người bản địa, ăn uống thanh đạm theo phong tục địa phương, và đặc biệt là phải chú trọng đào tạo hàng giáo sĩ người bản xứ.

Năm 1582, ngài đã tổ chức cho một phái đoàn gồm bốn thiếu niên quý tộc Công giáo Nhật Bản là Mancio Itō, Miguel Chijiwa, Martinho Hara và Julião Nakaura, khi lên đường không em nào quá mười bốn tuổi, làm cuộc hải trình vượt đại dương sang châu Âu. Bốn chú bé đã được Vua Tây Ban Nha và Đức Giáo hoàng Grêgôriô XIII ân cần tiếp đón trong sự thán phục của toàn thể giáo triều Rôma. Tám năm sau, các em trở về quê hương, mang theo chiếc máy in chữ rời kim loại đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản để in ấn sách giáo lý và tự điển.

Vào thời kỳ cực thịnh vào cuối thế kỷ XVI, vườn nho Giáo hội Nhật Bản đã trổ sinh hoa trái dồi dào với hơn ba trăm ngàn tín hữu sốt sắng.

Hai mươi sáu cây thập giá trên đồi Nishizaka năm 1597

Thế nhưng, giông bão bách hại đã bất ngờ ập đến khi vị tướng quân thống nhất đất nước là Toyotomi Hideyoshi thay đổi thái độ. Năm 1587, ông bất ngờ ban bố sắc chỉ trục xuất các thừa sai. Hideyoshi lo sợ rằng lòng trung thành tuyệt đối của các giáo dân và lãnh chúa Công giáo đối với Thiên Chúa và Đức Giáo hoàng ở Rôma sẽ làm suy yếu quyền lực tối cao của triều đình, đồng thời ông vô cùng phẫn nộ trước những tin tức về việc một số tàu buôn phương Tây lén lút bắt cóc người Nhật đem bán làm nô lệ.

Mồi lửa hận thù bùng cháy dữ dội vào năm 1596 qua sự kiện con tàu buôn San Felipe của Tây Ban Nha bị bão đánh dạt vào bờ biển Nhật. Để dọa nạt các quan chức Mạc phủ đến tịch thu hàng hóa, viên hoa tiêu Tây Ban Nha đã dại dột khoe khoang rằng hoàng đế nước ông mở rộng bờ cõi bằng cách sai các linh mục thừa sai đi trước để thu phục lòng dân, rồi sau đó xua quân đội sang thôn tính. Lời nói dại dột ấy đã khiến Hideyoshi nổi trận lôi đình.

Ngày 5 tháng Hai năm 1597, một cuộc hành quyết đức tin rùng rợn đã diễn ra trên ngọn đồi Nishizaka nhìn xuống vịnh cảng Nagasaki: hai mươi sáu vị tử đạo bị đóng đinh trên hai mươi sáu cây thập giá gỗ dựng thành hàng ngang sừng sững.

Đoàn người thánh thiện ấy gồm sáu tu sĩ dòng Phanxicô đến từ Tây Ban Nha, Mexico và Ấn Độ, ba tu sĩ Dòng Tên người Nhật, và mười bảy giáo dân bản xứ. Họ bị lính bắt đi bộ suốt chặng đường dài gần một ngàn cây số từ Kyoto về Nagasaki giữa mùa đông băng tuyết buốt giá, tai mỗi người bị xẻo đứt một phần để làm nhục.

Trong số các vị tử đạo có những em bé giúp lễ thơ ngây: em Antôn mới mười ba tuổi và em Tôma mười bốn tuổi. Nhỏ tuổi nhất là cậu bé Luy Ibaraki mười hai tuổi; khi đến chân đồi, em tươi cười hỏi quân lính cây thập giá nào là của em, rồi hớn hở chạy đến ôm chầm lấy cây gỗ ấy như ôm lấy một người bạn thân!

Treo mình trên cây thập tự, Thầy Phaolô Miki, một tu sĩ Dòng Tên trẻ tuổi xuất thân từ dòng dõi võ sĩ samurai, đã dõng dạc cất tiếng giảng thuyết lần cuối cùng cho đám đông dân chúng đang đứng lặng bên dưới. Thầy khẳng khái tuyên xưng rằng mình không hề phạm bất cứ tội ác phản quốc nào, thầy bước lên thập giá chỉ vì đã trung kiên loan báo Tin Mừng cứu độ của Chúa Kitô. Người tu sĩ trẻ cất cao giọng tuyên bố tha thứ trọn vẹn cho tướng quân Hideyoshi và tất cả những người lính đang thi hành án tử.

Từng mũi giáo sắt sắc nhọn đâm xuyên qua lồng ngực của hai mươi sáu vị chứng nhân, tưới đẫm máu đào lên ngọn đồi Nishizaka. Năm 1862, Đức Giáo hoàng Piô IX đã long trọng tôn phong Hiển Thánh cho các ngài; phụng vụ Hội Thánh mừng kính trọng thể Các Thánh Tử Đạo Nagasaki vào ngày 6 tháng Hai hằng năm.

Tấm ảnh đồng dưới gót chân và đêm dài thanh trừng

Năm 1614, Mạc phủ Tokugawa mở một cuộc bách hại toàn diện, có hệ thống, thuộc loại tàn khốc nhất lịch sử. Đạo Công giáo bị cấm, nhà thờ bị phá, thừa sai bị trục xuất hoặc săn lùng.

Những cực hình dùng để bẻ gãy đức tin khiến người sau nghe còn rùng mình. Năm 1622, tại Nagasaki, năm mươi lăm tín hữu, gồm cả các linh mục thừa sai, phụ nữ và những đứa trẻ ẵm ngửa, đã đồng loạt chịu thiêu sống và chém đầu trong biến cố tang thương mang tên Cuộc Đại Tử Đạo Genna. Các tín hữu bị điệu lên miệng núi lửa Unzen, bị thả xuống những mạch nước khoáng sôi sùng sục để luộc chín da thịt.

Tàn độc hơn cả là nhục hình treo hố: người tín hữu bị trói gập người, treo ngược đầu chúc xuống một chiếc hố sâu chứa đầy phân rác hôi thối, sau màng tai bị rạch một vết dao nhỏ để máu rỉ ra từng giọt từ từ. Nạn nhân không chết ngay vì ngạt máu mà phải chịu đựng cơn đau đầu buốt óc và nghẹt thở kéo dài suốt nhiều ngày đêm trong bóng tối, cho đến khi không chịu nổi phải ra dấu chối đạo.

Chính dưới nhục hình man rợ này, vào năm 1633, Cha Cristóvão Ferreira, Bề trên Dòng Tên tại Nhật Bản, sau năm giờ đồng hồ bị treo ngược đã kiệt sức buông lời chối đạo. Vị linh mục sa ngã sau đó phải đổi sang tên họ người Nhật, lấy vợ bản địa và bị ép làm tay sai tra khảo những anh em đồng đạo bị bắt giữ suốt mười bảy năm cuối đời. Nỗi đau đớn xé ruột của sự bội giáo ấy sau này đã trở thành nguồn cảm hứng cho kiệt tác tiểu thuyết Im lặng của văn hào Công giáo Shūsaku Endō.

Để nhổ tận gốc rễ đức tin Công giáo trong quần chúng, từ năm 1629, Mạc phủ đã nghĩ ra một nghi thức cưỡng bách quái gở: tục Giẫm ảnh, tiếng Nhật gọi là fumie.

Cứ vào dịp đầu năm mới, quan quân bắt toàn bộ cư dân trong các làng xã từng có đạo phải tập trung lại chốn đình làng. Từng người một, từ cụ già râu tóc bạc phơ cho đến những đứa trẻ thơ vừa chập chững biết đi, bắt buộc phải bước chân giẫm đạp lên một tấm bảng bằng đồng hoặc gỗ có khắc nổi hình Chúa Giêsu chịu đóng đinh hoặc hình Đức Mẹ Maria bồng Chúa Hài Đồng. Ai chần chừ do dự, ai rụt rè rơi nước mắt, hay ai run rẩy đầu ngón chân lập tức bị bắt giữ và khép vào tội chết!

Trước cuộc thử thách
Trước cuộc thử thách

Triều đình lập ra hệ thống kiểm soát liên gia năm nhà buộc hàng xóm phải theo dõi lẫn nhau, và treo những món tiền thưởng bạc khổng lồ cho những kẻ chỉ điểm. Nghi thức giẫm ảnh nhục nhã ấy kéo dài đằng đẵng suốt hơn hai trăm năm, mãi đến năm 1858 mới chính thức chấm dứt. Những tấm ảnh đồng fumie mòn vẹt vì gót chân người đời ngày nay vẫn được trưng bày tại Bảo tàng Quốc gia Tokyo như một chứng tích đầy nước mắt.

Mùa đông năm 1637, trên bán đảo Shimabara nghèo đói, trước ách áp bức sưu cao thuế nặng tàn nhẫn kết hợp với sự đàn áp tôn giáo khắc nghiệt, hàng vạn nông dân Công giáo đã nhất tề vùng lên khởi nghĩa. Dưới sự chỉ huy của một thiếu niên mười sáu tuổi mang phong thái thiên thần tên là Amakusa Shirō, ba vạn bảy ngàn con người, cả phụ nữ và trẻ em, đã cùng nhau cố thủ bên trong tòa lâu đài hoang Hara. Họ chiến đấu kiên cường dưới ngọn cờ thêu hình Chén Thánh Mình Máu Chúa Kitô và dòng chữ Bồ Đào Nha ca ngợi Bí tích Cực Thánh.

Sau ba tháng bị đại quân triều đình bao vây nghẹt thở, lâu đài thất thủ vì cạn kiệt lương thảo; gần bốn vạn con người bên trong đã bị tàn sát không còn sót lại một ai.

Sau thảm họa Shimabara, năm 1639, Mạc phủ Tokugawa chính thức ban hành chính sách bế quan tỏa cảng, tuyệt đối cấm người Nhật ra nước ngoài và cấm tàu thuyền ngoại quốc bén mảng đến bờ cõi. Duy nhất chỉ có một thương điếm nhỏ của người Hà Lan, vốn theo đạo Tin Lành và cam kết không bao giờ truyền đạo, được phép hoạt động biệt lập trên hòn đảo nhân tạo Dejima ngoài khơi Nagasaki.

Đến năm 1644, vị linh mục Công giáo cuối cùng còn lén lút hoạt động trên đất Nhật là Cha Mansho Konishi bị bắt và chịu phúc tử đạo.

Thật là một sự trùng hợp xúc động: đúng năm 1644 ấy, khi ngọn đèn ở xứ Phù Tang như đã tắt hẳn, thì ở Quảng Nam, xứ Đàng Trong quê ta, một thanh niên trẻ đã lấy máu mình làm chứng cho Chúa Kitô: Chân phước Thầy giảng Anrê Phú Yên, vị tử đạo tiên khởi của Giáo hội Việt Nam! Ngọn đuốc đức tin vừa lụi tàn nơi hải đảo phía đông bỗng bừng sáng rực rỡ nơi dải đất phương Nam.

Kakure Kirishitan: hai thế kỷ giữ đạo trong bóng tối

Những kẻ cầm quyền Mạc phủ đinh ninh rằng với việc tiêu diệt vị linh mục cuối cùng, đạo Công giáo đã hoàn toàn bị xóa sổ vĩnh viễn khỏi đất nước này.

Thế nhưng, họ đã lầm to! Dưới đáy sâu của xã hội, nơi những làng chài nghèo nàn ven biển quanh Nagasaki, trên các hòn đảo hẻo lánh ngoài khơi như quần đảo Gotō, đảo Ikitsuki, hay nơi thung lũng Urakami và vùng núi Sotome, ngọn lửa đức tin vẫn âm thầm sống sót qua một phương thức kỳ diệu chưa từng có trong lịch sử nhân loại.

Họ chính là những Kakure Kirishitan, những Kitô hữu ẩn mình trong bóng tối.

Suốt hơn hai trăm năm, không linh mục, không nhà thờ, không sách kinh in, họ tổ chức cộng đoàn thành một mạng lưới tinh vi và chặt chẽ:

  • Mỗi làng xóm đều có một người nắm giữ vai trò Chōkata, tức Trùm Lịch: người này cẩn thận cất giấu cuốn lịch phụng vụ cổ truyền do các cha thừa sai để lại, hằng năm tính toán chính xác các mùa phụng vụ, ngày Lễ Phục Sinh, Mùa Chay, các ngày lễ trọng và ngày kiêng việc xác để bí mật báo tin cho từng gia đình trong họ đạo.
  • Lại có người nắm giữ tác vụ Mizukata, tức Thầy Ban Phép Rửa: chỉ duy nhất người này được cộng đoàn tin cậy trao quyền cử hành Bí tích Rửa Tội cho các hài nhi mới sinh. Thầy phải học thuộc nằm lòng công thức rửa tội bằng tiếng Latinh và cử hành thật chính xác để bảo đảm tính thành sự của bí tích.
  • Các chức việc thiêng liêng ấy được truyền nối âm thầm từ đời cha sang đời con.

Để che mắt quan quân và hệ thống dò xét, bề ngoài mọi gia đình Công giáo đều ngoan ngoãn ghi danh là Phật tử tại một ngôi chùa địa phương, và để các nhà sư lo liệu việc chôn cất người qua đời theo luật buộc. Thế nhưng, khi các nhà sư vừa quay lưng đi, gia đình lại đóng chặt cửa, quỳ quanh thi hài người thân để thầm thì cất lên những lời kinh nguyện Kitô giáo tiễn đưa linh hồn về cùng Chúa.

Không có các linh mục giải tội, mỗi khi lỡ phạm tội lỗi hoặc sau mỗi lần bị quan quân ép buộc bước chân lên tấm đồng fumie, người giáo dân lại trở về quỳ sụp trong góc nhà tối, nghẹn ngào đọc thuộc lòng bản Kinh Ăn Năn Tội cổ xưa mà họ gọi theo gốc tiếng Bồ Đào Nha là kinh Konchirisan, tha thiết nài xin Lòng Thương Xót Chúa thứ tha. Họ lưu truyền cho nhau qua đường truyền khẩu tập thánh sử mang tên Khởi nguyên của Trời và Đất, tóm lược toàn bộ lịch sử cứu độ từ thuở Sáng Thế cho đến Cuộc Khổ Nạn và Phục Sinh của Chúa Cứu Thế.

Tượng Maria Kannon và những lời kinh thì thầm

Mỗi đêm, khi xóm làng đã ngủ, các gia đình Công giáo cài then cửa, che kín khe vách để đọc kinh tối.

Họ đọc thì thầm như hơi thở. Qua hơn mười thế hệ truyền miệng không sách vở, những câu kinh Latinh và Bồ Đào Nha mòn dần như sỏi dưới suối. Lời “Ave Maria, gratia plena” lâu dần thành những chuỗi âm mang giọng Nhật; con cháu về sau hầu như không còn hiểu từng chữ. Nhưng họ vẫn đọc đúng từng âm, đúng giờ, đúng ngày, với tất cả lòng thành kính.

Lời kinh giữ kín
Lời kinh giữ kín

Để tôn kính Mẹ Thiên Chúa ngay trước mắt quan quân, họ dùng những pho tượng Maria Kannon: bề ngoài là tượng Quan Âm bằng sứ trắng dịu dàng bồng một đứa trẻ, hình ảnh quen thuộc trên bàn thờ Phật; nhưng sau lưng hay dưới đáy tượng có khắc chìm một dấu Thánh Giá nhỏ xíu! Đối với người ngoài, đó là pho tượng Quan Âm Tống Tử; nhưng đối với con mắt đức tin của người tín hữu ẩn mình, đó chính là Mẹ Maria đang ẵm bồng Chúa Hài Đồng Giêsu!

Phụng vụ thầm lặng, hai trăm năm không linh mục
Phụng vụ thầm lặng, hai trăm năm không linh mục

Tràng chuỗi, ảnh thánh nhỏ, mẩu vải áo Đức Mẹ được giấu trong những chiếc tráp gỗ hai đáy sau vách buồng, chỉ rón rén lấy ra lúc cầu nguyện.

Và mỗi năm, đến ngày giẫm ảnh, người tín hữu lại phải cắn răng đặt chân lên hình Đấng Cứu Thế, lòng quặn thắt. Về nhà, họ quỳ khóc trước bàn thờ, đọc kinh Konchirisan xin Chúa thương xót phận người yếu đuối. Ở vài vùng ven biển, bà con còn giữ một tục đền tội cảm động: lấy nước rửa đôi chân vừa giẫm ảnh thánh, rồi uống chính chén nước ấy để tự phạt mình và xin được chia nỗi đau của Chúa Kitô!

Ở Urakami, người ta truyền cho nhau lời tiên báo của Thầy giảng Bastian, bị chém đầu năm 1657. Trước khi chết, thầy để lại lời này:

“Hỡi anh chị em, xin hãy vững lòng cậy trông! Đúng bảy thế hệ nữa, những con tàu lớn từ phương Tây sẽ rẽ sóng quay trở lại bờ cõi này, mang theo các vị linh mục giải tội cho chúng ta. Khi ấy, anh chị em sẽ lại được sốt sắng xưng tội hằng tuần, được cất cao giọng hát vang lời kinh ngợi khen Chúa ở khắp mọi nơi; và khi đi ngoài đường gặp những người không có đạo, anh chị em sẽ không còn phải sợ hãi nép mình sang một bên nữa!”

Thầy dặn dò đoàn chiên ba dấu hiệu nhận biết vị linh mục thật của Chúa Kitô: Người ấy sống đời độc thân thanh khiết, hết lòng tôn kính Đức Mẹ Maria, và vâng phục Đấng kế vị Thánh Phêrô ngự tại kinh thành Rôma.

Chính vì lời trăn trối khắc sâu vào tâm khảm suốt hai thế kỷ ấy, mà vào buổi trưa ngày 17 tháng Ba năm 1865 định mệnh, ba người phụ nữ làng Urakami đã tiến đến bên Cha Petitjean để hỏi đúng ba dấu chỉ của người mục tử đích thực!

Cuộc lưu đày Urakami và ngôi Thánh đường nở hoa trên nền đá cũ

Biến cố tìm lại được đoàn chiên ẩn mình năm 1865 đã làm chấn động toàn thể thế giới Công giáo. Đức Thánh Cha Piô IX khi nhận được mật thư báo tin từ Nagasaki đã xúc động gọi đây là “một phép lạ vĩ đại của lịch sử truyền giáo hoàn vũ”!

Tin vui lan khắp các thung lũng, hàng ngàn tín hữu ẩn mình lần ra khỏi bóng tối, lén tìm về nhà thờ Ōura xin xưng tội và học lại giáo lý. Năm 1867, bà con Urakami đồng lòng không nhờ nhà sư lo tang lễ cho người chết trong làng như luật buộc nữa.

Những người ở lại
Những người ở lại

Việc tuyên xưng công khai ấy chuốc lấy cơn thịnh nộ của chính quyền. Năm 1868, dù triều Minh Trị đang hối hả canh tân theo phương Tây, triều đình mới vẫn mở cuộc đàn áp gọi là Cuộc bách hại Urakami lần thứ tư.

Hơn ba ngàn giáo dân Urakami, già trẻ gái trai, bị bắt, chia thành từng toán, đày đi hơn hai mươi nơi xa xôi khắp nước Nhật. Họ bị giam trong phòng lạnh, bị bỏ đói, tra tấn, bắt làm khổ sai để ép bỏ đạo. Hơn sáu trăm người chết trong những năm lưu đày ấy. Người Urakami gọi những ngày ấy là Cuộc Lữ Hành, tiếng Nhật là Tabi.

Sự kiên cường của đoàn chiên cùng lời phản đối của các sứ quán phương Tây, nhất là khi Phái đoàn Iwakura của Nhật Bản sang châu Âu và Hoa Kỳ bị chất vấn gay gắt về tự do tôn giáo, buộc chính quyền Minh Trị phải nhượng bộ. Mùa xuân năm 1873, triều đình cho gỡ mọi bảng cấm đạo Kitô trên toàn quốc. Đêm dài gần ba thế kỷ đã khép lại!

Đường về Urakami
Đường về Urakami

Những người sống sót dắt díu nhau về làng cũ. Nhà cửa ruộng vườn đã bị người khác chiếm hoặc đổ nát. Với hai bàn tay trắng và niềm tin son sắt, họ làm lại từ đầu.

Và họ bắt tay xây một ngôi nhà thờ tạ ơn Chúa! Giáo dân nghèo chắt chiu từng đồng, đàn ông lên núi đục đá, phụ nữ và trẻ em chuyền tay nhau từng viên gạch. Ròng rã ba mươi năm, đến năm 1925, Nhà thờ Chính tòa Urakami hoàn thành, ngôi thánh đường Công giáo lớn nhất Đông Á thời ấy!

Và điều lạ lùng nhất: nhà thờ được dựng ngay trên nền nhà viên trưởng làng năm xưa, nơi bao đời cha ông họ từng phải nuốt nước mắt giẫm lên tấm fumie! Nơi từng mang nỗi nhục nay mọc lên tòa tôn vinh Lòng Thương Xót Chúa.

Tiếng chuông Nagasaki và mảnh đầu tượng Đức Mẹ cháy xém

Thế nhưng, chén đắng thử thách của đồi Canvê dường như vẫn chưa buông tha giáo đoàn kiên trung này.

Sáng ngày 9 tháng Tám năm 1945, lúc 11 giờ 02 phút, quả bom nguyên tử thứ hai của loài người, tên “Fat Man”, nổ trên trời Nagasaki. Tâm vụ nổ cách Nhà thờ Chính tòa Urakami chừng năm trăm mét!

Đúng lúc ấy, trong nhà thờ, hai linh mục và đông đảo giáo dân đang xếp hàng xưng tội chuẩn bị mừng lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời. Tất cả chết trong nháy mắt dưới sức nóng hàng ngàn độ! Trong khoảng mười hai ngàn tín hữu ở thung lũng Urakami, tám ngàn năm trăm người chết trong buổi sáng ấy! Ngôi nhà thờ đồ sộ sụp thành đống gạch vụn.

Giữa đống đổ nát, người ta tìm thấy đầu một pho tượng Đức Mẹ bằng gỗ. Thân tượng đã cháy rụi, chỉ còn khuôn mặt Mẹ cháy xém một bên má, đôi mắt thủy tinh tan chảy để lại hai hốc trống sâu hoắm, nhưng nét mặt dịu hiền của Mẹ vẫn còn! Pho tượng Đức Mẹ Bị Bom Nguyên Tử nay được đặt trong nhà nguyện của nhà thờ Urakami xây lại, thành biểu tượng kêu gọi hòa bình, chấm dứt chiến tranh hạt nhân trên khắp thế giới.

Một vị bác sĩ Công giáo đạo đức tại Urakami là Bác sĩ Takashi Nagai, dù bản thân bị thương nặng và đang mắc bệnh ung thư máu, đã sống sót qua vụ nổ và dành trọn những ngày tháng cuối đời trong căn chòi gỗ nhỏ mang tên Như Kỷ Đường, nghĩa là “Yêu người như mình”, để an ủi các nạn nhân và những trẻ mồ côi. Ông đã viết nên cuốn sách lay động lòng người mang tựa đề Tiếng chuông Nagasaki. Dưới góc nhìn đức tin sâu sắc, ông nhìn nhận sự hy sinh của cộng đoàn Urakami như một của lễ toàn thiêu thanh khiết trên bàn thờ hòa bình, để cầu xin Thiên Chúa chấm dứt vĩnh viễn thảm họa chiến tranh cho toàn nhân loại.

Di sản trường tồn của một niềm tin sắt son

Bên cạnh những người hân hoan trở về với Mẹ Hội Thánh sau năm 1865, lịch sử cũng ghi nhận một nhánh rẽ đầy trăn trở: một bộ phận các Kitô hữu ẩn mình, người ta gọi là các Hanare Kirishitan, “những Kitô hữu tách biệt”, nhất là ở các đảo hẻo lánh như Ikitsuki hay Gotō, đã chọn tiếp tục giữ đạo theo lối cha ông truyền lại. Họ nói: những lời kinh, tập tục mà tổ tiên đã đổi bằng máu suốt hơn hai thế kỷ để giữ, họ không thể bỏ để theo nghi thức Latinh mới của các cha Tây phương. Những cộng đoàn ấy nay đang dần mai một, nhưng lòng thành với tiền nhân của họ vẫn được người đời trân trọng.

Ký ức được trao lại
Ký ức được trao lại

Năm 2018, Tổ chức UNESCO đã long trọng công nhận mười hai địa điểm liên quan đến các Kitô hữu ẩn mình tại Nagasaki và vùng Amakusa là Di sản Văn hóa Thế giới, tôn vinh một chứng từ đức tin và văn hóa độc nhất vô nhị trong lịch sử văn minh nhân loại. Giáo hội Công giáo Nhật Bản hằng năm mừng trọng thể ngày 17 tháng Ba làm Ngày Kỷ Niệm Tìm Thấy Các Tín Hữu Ẩn Mình. Năm 2008, một trăm tám mươi tám vị thánh tử đạo Nhật Bản tiếp theo đã được tôn phong Chân Phước.

Và vào mùa thu năm 2019, trong chuyến tông du lịch sử, Đức Thánh Cha Phanxicô đã đích thân đặt chân đến ngọn đồi Nishizaka ở Nagasaki. Đứng lặng lẽ dưới cơn mưa phùn lạnh giá bên cạnh tượng đài Hai Mươi Sáu Thánh Tử Đạo, vị Cha chung đã xúc động dâng lời tạ ơn Thiên Chúa vì ngọn lửa đức tin kiên cường của đoàn con cái xứ Phù Tang.

Nhìn lại trang sử dài hai trăm năm giữ đạo trong bóng tối của Giáo hội Nhật Bản, người tín hữu Công giáo hôm nay nhận ra một bài học thiêng liêng vô giá về bản chất của Hội Thánh:

Suốt hơn hai thế kỷ đằng đẵng, những người nông dân và dân chài nghèo khổ nơi xứ Phù Tang hoàn toàn không có lấy một vị linh mục bên cạnh, không có Thánh lễ mỗi ngày, không được rước Mình Thánh Chúa, không có các cơ cấu phẩm trật chở che. Thế nhưng, đạo Chúa không hề bị dập tắt!

Họ chỉ có duy nhất Bí tích Rửa Tội để trao ban sự sống thần linh, một bản Kinh Ăn Năn Tội khắc cốt ghi tâm để nài xin lòng Chúa xót thương, những lời kinh thì thầm truyền khẩu trong đêm vắng, và một niềm hy vọng son sắt vào lời hứa của ngày Chúa viếng thăm!

Chừng ấy thôi là đã quá đủ để đức tin bén rễ sâu thẳm vào lòng đất mẹ, vượt qua mọi gươm đao, hầm phân và giàn hỏa thiêu của bạo quyền. Tấm gương của những Kitô hữu ẩn mình nơi xứ Phù Tang mãi mãi là một khúc hoan ca hùng tráng minh chứng cho sức mạnh bất diệt của Chúa Thánh Thần, Đấng hằng gìn giữ Mẹ Hội Thánh qua muôn ngàn giông bão của thời gian.

Tấm gương của những Kitô hữu ẩn mình nơi xứ Phù Tang mãi mãi là một khúc hoan ca hùng tráng minh chứng cho sức mạnh bất diệt của Chúa Thánh Thần, Đấng hằng gìn giữ Mẹ Hội Thánh qua muôn ngàn giông bão của thời gian.

Chương 106 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Thưa cha, lòng của tất cả chúng con đây cũng cùng một niềm tin như lòng của cha vậy”

Người đàn bà Urakami nói với cha Petitjean, ngày 17 tháng Ba năm 1865
Quanh cảng Nagasaki, các Kitô hữu ẩn mình giữ đạo hơn hai trăm năm không linh mục.

Những người trong chương

  • Phaolô Miki · Cùng hai mươi lăm bạn bị đóng đinh trên đồi Nishizaka năm 1597. Nay đồi là nơi tưởng niệm, có bảo tàng bên cạnh.
  • Takayama Ukon · Võ sĩ samurai, bậc thầy trà đạo, bỏ đất đai chứ không bỏ đạo. Năm 2017 được phong chân phước ở Osaka.
  • Cristóvão Ferreira · Chuyện cha chối đạo gợi cảm hứng tiểu thuyết Im lặng của Endō Shūsaku, Martin Scorsese dựng thành phim năm 2016.

Nơi ấy hôm nay

  • Nhà thờ Urakami xây lại giữ trong một nhà nguyện cái đầu pho tượng “Đức Mẹ bị bom”, má cháy xém, hai hốc mắt trống.
  • Ōura là nhà thờ cha Petitjean, nay là bảo vật quốc gia Nhật Bản.
  • Lâu đài Hara và làng chài Sakitsu nằm trong mười hai địa điểm UNESCO công nhận năm 2018.

Muốn đọc thêm

Endō Shūsaku, Im lặng · Nagai Takashi, Tiếng chuông Nagasaki · Luís Fróis, thuật lại cuộc tử đạo năm 1597

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 107

Dọc những bờ biển châu Á

Vì sao một linh mục quý tộc Rôma lại sống như một người Bà-la-môn ở Madurai?

Khoảng 28 phút đọc