Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 107

Kiểm chứng chương 107: Dọc những bờ biển châu Á

Đọc xong chương 107, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện xảy ra trên một bãi biển ở Guam năm 1672 thì ai kể lại, người thủy thủ Bồ Đào Nha có thật đã nói họ đến tìm “Kitô hữu và gia vị” không, và chuyện đạo sĩ Roberto de Nobili ở Madurai dựa trên bao nhiêu giấy tờ. Những trang này lần từng chuyện về nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào là lời truyền lại, chuyện nào còn được bàn.

Chương kể nhiều câu chuyện của Kitô giáo ở châu Á trong hai thế kỷ, từ Vasco da Gama đến thánh Giuse Vaz. Đó là các Kitô hữu của thánh Tôma ở Ấn Độ, Roberto de Nobili ở Madurai, thánh Giuse Vaz ở Tích Lan, Philippines, và cái chết của thánh Pedro Calungsod ở Guam.

Nguồn chính gồm sáu thứ. Thứ nhất là các biên niên sử Bồ Đào Nha. Thứ hai là biên bản Công đồng Diamper (1599). Thứ ba là các tác phẩm của Nobili và những bài ông viết tự bào chữa. Thứ tư là thư của các thừa sai Dòng Tên. Thứ năm là tiểu sử thánh Giuse Vaz do các linh mục Hội Nguyện đường ở Goa viết. Cuối cùng là hồ sơ phong thánh của Pedro Calungsod.

Cuốn A History of Christianity in India (hai tập, 1984 và 1985) của Stephen Neill và cuốn A History of Christianity in Asia của Samuel Moffett là hai tổng quan đáng tin.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Ngày 2 tháng Tư năm 1672

Nguồn là lời kể của các tu sĩ Dòng Tên trên đảo, được gom trong hồ sơ phong chân phước cha San Vitores (1985) và hồ sơ phong thánh Pedro Calungsod (2012). Chương giữ các chi tiết sau: làng Tumon, thủ lãnh Mata’pang, lời đồn rằng nước rửa tội là thuốc độc, người mẹ bằng lòng cho con chịu phép rửa, Pedro không mang vũ khí và không bỏ chạy, cha San Vitores kịp ban lời xá giải trước khi bị giết, và hai xác bị ném xuống biển.

Các nguồn Dòng Tên nói người tung lời đồn là một người Hoa tên Choco. Người cùng Mata’pang ra tay tên là Hirao. Ngày 2 tháng Tư năm 1672 là một thứ Bảy trong mùa Chay; năm ấy lễ Phục sinh rơi vào ngày 17 tháng Tư. Còn những nét nhỏ như chuyện Pedro nhanh nhẹn tránh được nhiều ngọn giáo, hay chuyện Mata’pang từng là Kitô hữu rồi bỏ đạo, là cách người kể dựng cảnh theo truyền thống về cuộc tử đạo này; bạn cứ hiểu như thế.

Cha San Vitores sinh năm 1627 nên khi ấy bốn mươi bốn hoặc bốn mươi lăm tuổi. Pedro Calungsod sinh khoảng năm 1654 nên chừng mười bảy, mười tám tuổi. Hồ sơ phong thánh mô tả Pedro là một giáo dân giúp việc, dạy đức tin cho dân đảo. Giới trẻ Philippines nhận ngài làm thánh bổn mạng, và lễ nhớ ngài là ngày 2 tháng Tư.

Cha San Vitores được phong chân phước năm 1985. Pedro Calungsod được Đức Bênêđictô XVI phong thánh ngày 21 tháng Mười năm 2012. Chân phước Anrê Phú Yên, thầy giảng người Việt bị giết hai mươi tám năm trước Pedro, được phong chân phước ngày 5 tháng Ba năm 2000 (chương 110). Đây là chỗ chương đặt hai người cạnh nhau để người Việt thấy gần gũi.

Từ năm 1565, các thuyền buồm Tây Ban Nha chạy giữa Manila và Acapulco, sau khi Andrés de Urdaneta tìm ra đường về qua Thái Bình Dương, và chúng ghé Guam. Cha San Vitores lập sứ mạng năm 1668 và đặt tên Marianas cho quần đảo để tôn vinh hoàng thái hậu Mariana xứ Áo. Magellan đi qua năm 1521 và gọi đó là Quần đảo Kẻ Trộm, như Pigafetta kể lại. Người Chamorro đã sống ở đấy chừng ba ngàn năm, theo khảo cổ học vùng Mariana. Ngày nay vịnh Tumon san sát khách sạn.

Những Kitô hữu đã ở đó từ trước

Vasco da Gama đến Calicut tháng Năm năm 1498. Câu “Kitô hữu và gia vị” có trong Roteiro, bản tường thuật chuyến đi đầu tiên của ông, do một người trong đoàn viết. Ông rời Lisboa năm trước với bốn chiếc tàu. Tiêu là thứ gia vị châu Âu quý hơn hầu hết các thứ khác. Cũng cuốn Roteiro kể chuyện người Bồ Đào Nha quỳ trong một ngôi đền Ấn giáo, tưởng đó là một nhà thờ lạ.

Truyền thống nói thánh Tôma đến Kerala năm 52. Bằng chứng chắc chắn về cộng đoàn này bắt đầu từ khoảng thế kỷ IV đến VI. Những tấm đồng ban đặc quyền cho họ thuộc thế kỷ IX. Về thánh Tôma và Hội Thánh phương Đông, xin xem tư liệu các chương 20 và 57. Chương nói cộng đoàn đã ở đó từ rất lâu; con số tính theo truyền thống năm 52, còn bằng chứng văn bản thì muộn hơn như vừa nói. Con số ba mươi ngàn gia đình là ước tính của người Bồ Đào Nha thời ấy. Họ tự gọi là Kitô hữu của thánh Tôma, trong tiếng Malayalam là Nasrani. Họ thuộc Hội Thánh phương Đông, mà người Bồ Đào Nha gọi là Nestôriô, một cái nhãn Hội Thánh ấy bác bỏ.

Công đồng Diamper họp từ ngày 20 đến 26 tháng Sáu năm 1599 ở Udayamperur (Diamper), gần Kochi, dưới quyền tổng giám mục Aleixo de Menezes, một tu sĩ Augustinô từng mất nhiều tháng đi khắp Malabar. Các quyết định chương nêu đều có trong biên bản: cắt quan hệ với giáo chủ ở Lưỡng Hà, sửa phụng vụ, linh mục sống độc thân, thu và đốt sách Syria. Nhiều học giả về sau coi việc đốt sách là một mất mát lớn.

Lời thề Thập Giá Nghiêng được thề ngày 3 tháng Giêng năm 1653 ở Mattancherry, gần Kochi. Chuyện buộc dây thừng vào cây thập giá và chuyện cây thập giá bị nghiêng là truyền thống, như chương đã nói “theo truyền thống”. Chữ Coonan trong tiếng Malayalam nghĩa là “cong”. Chuyện giám mục Syria Ahatallah bị người Bồ Đào Nha bắt, và tin đồn ông bị dìm chết, có trong Neill và Moffett. Mười hai linh mục đặt tay trên tổng phó tế Tôma năm 1653, và về sau một sứ giả dòng Cát Minh chinh phục lại được một phần cộng đoàn (theo Neill).

Ngày nay Hội Thánh Công giáo Syro-Malabar có hơn bốn triệu tín hữu và rất nhiều ơn gọi. Hội Thánh Syro-Malankara cũng hiệp thông với Rôma. Còn có các Hội Thánh Chính Thống và Mar Thoma.

Vị Bà-la-môn từ Rôma

Nobili sinh năm 1577 nên đến Madurai năm 1606 là hai mươi chín tuổi. Ông là cháu của một hồng y và có họ với hồng y Bellarmine. Madurai là quê hương của đền lớn Meenakshi.

Cha Gonçalo Fernandes làm việc ở Madurai từ năm 1595. Thư của Nobili nói qua cha Fernandes không có người bản xứ nào được rửa tội. Parangi là tiếng chỉ người châu Âu, mang ý khinh.

Lối sống của đạo sĩ sannyasi, với áo màu nghệ, chòm tóc, sợi chỉ thiêng có cây thập giá nhỏ và bữa ăn chay, có trong thư của chính ông và thư của các bạn ông. Còn những chi tiết như vệt bột gỗ đàn hương trên trán, chuyện học tiếng Tamil với một học giả và các tác phẩm văn xuôi Tamil của ông thì được mô tả trong cuốn A Pearl to India của Cronin, nhưng không phải điều nào cũng chắc.

Người ta thường gọi Nobili là người châu Âu đầu tiên học sâu tiếng Phạn và đọc kinh Veda. Có người đi trước ông trong việc học tiếng địa phương, như Thomas Stephens, một tu sĩ Dòng Tên người Anh ở Goa, viết sử thi Kitô giáo bằng tiếng Marathi-Konkani, nhưng không phải bằng tiếng Phạn. Nobili mất năm 1656, già và mù, ở Mylapore, gần ngôi mộ mà truyền thống nói là của thánh Tôma.

Năm 1623, văn thư Romanae sedis antistes của Đức Grêgôriô XV cho phép tạm thời các cách làm của ông. Năm 1744, văn thư Omnium sollicitudinum của Đức Bênêđictô XIV cấm các “nghi lễ Malabar”. Năm 1742, Đức Bênêđictô XIV đã cấm hẳn các lễ nghi Trung Hoa (chương 108).

Chuyện ngăn nhà thờ bằng một bức tường và hai loại thừa sai, một cho đẳng cấp cao, một cho đẳng cấp thấp, khớp với các nghiên cứu. Chương nói thẳng mặt tối của cách làm ấy. Vấn đề đẳng cấp trong các cộng đoàn Kitô hữu Ấn Độ đến nay vẫn chưa giải quyết trọn vẹn. Năm 2016, các giám mục Công giáo Ấn Độ ban hành văn kiện chính sách chống kỳ thị đẳng cấp, nhất là với người Dalit.

Thánh Gioan de Britto bị chém đầu ngày 4 tháng Hai năm 1693 ở Oriyur. Ngài đã rửa tội cho hoàng tử Thadiya Thevar, và vị hoàng tử bỏ các bà vợ. Một bà là cháu của vua Marava, nên nhà vua nổi giận. Britto sống như một đạo sĩ ở xứ Marava và được phong thánh năm 1947.

Người mặc áo phu khuân vác

Người Hà Lan chiếm Colombo năm 1656 và Jaffna năm 1658. Việc họ cấm đạo Công giáo và phạt linh mục có trong các nguồn.

Giuse Vaz sinh ngày 21 tháng Tư năm 1651 ở Benaulim, Goa, trong một gia đình Bà-la-môn theo Công giáo. Năm 1685, ông cùng các linh mục Goa khác lập một Hội Nguyện đường thánh Philipphê Nêri ở Goa. Hội này nổi tiếng vì sự hiền hòa và óc hài hước.

Năm 1687 ông cải trang làm phu khuân vác để vào Jaffna. Chuyện các tín hữu nhận ra nhau qua chuỗi mân côi có trong các tiểu sử của ngài. Những nét như chân trần, áo rách hay cơn kiết lỵ là cách các tiểu sử vẽ lại chuyến đi; bạn cứ hiểu như thế.

Ở Kandy, vua Vimaladharmasuriya II giam ngài khoảng hai năm (1692 đến 1694). Năm 1697 đậu mùa quét qua Kandy; ngài chăm sóc người bệnh, và nhà vua cho phép xây một nhà thờ.

Ngài mất ở Kandy ngày 16 tháng Giêng năm 1711. Đức Giáo hoàng Phanxicô phong thánh cho ngài ngày 14 tháng Giêng năm 2015 ở Colombo, trên bãi cỏ ven biển Galle Face Green.

Những trang in ở Manila

Tượng Santo Niño ở Cebu được quân của Legazpi tìm thấy năm 1565 trong một ngôi nhà bị cháy. Magellan đã tặng tượng năm 1521, khi hoàng hậu và hàng trăm người của bà chịu phép rửa (theo Pigafetta). Nay tượng ở đền thờ ở thành phố Cebu. Lễ hội Sinulog diễn ra vào Chúa nhật thứ ba của tháng Giêng.

Manila được lập năm 1571. Các dòng tu đến trong khoảng từ 1565 đến 1606 là Augustinô (1565), Phanxicô (1578), Dòng Tên (1581), Đa Minh (1587) và Augustinô Chân đất (1606).

Domingo de Salazar là tu sĩ Đa Minh từng sống ở Mêhicô, làm giám mục đầu tiên của Manila năm 1581. Thượng hội đồng Manila năm 1582 bàn về việc thu thuế cho công bằng và về quyền của người bản xứ. Biệt hiệu “Las Casas của Philippines” là đúng như chương viết.

Cuốn Doctrina Christiana năm 1593 được in từ ván gỗ khắc ở Manila, với thợ người Hoa. Sách có tiếng Tây Ban Nha và tiếng Tagalog, phần Tagalog in cả chữ Latinh lẫn chữ cổ baybayin. Cùng năm ấy có một bản tiếng Hoa. Tomás Pinpin ở Abucay là một trong những thợ in Philippines đầu tiên. Bản duy nhất còn lại của cuốn sách tiếng Tagalog nay ở Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ.

Năm 1603 xảy ra vụ tàn sát người Hoa ở Manila. Khoảng hai mươi ngàn người bị giết. Đó là cuộc đầu tiên trong một chuỗi những vụ tàn sát như thế dưới thời Tây Ban Nha. Thương nhân Hoa gọi là Sangley, khu của họ là Parián. Khoảng tám phần mười người Philippines ngày nay là Công giáo (điều tra dân số 2020).

Dưới chế độ bảo trợ của các vương triều (Padroado của Bồ Đào Nha, Patronato của Tây Ban Nha), các vua trả tiền cho việc truyền giáo và chọn giám mục.

Sau vụ giết người ở Tumon

Các cuộc chiến Tây Ban Nha và Chamorro kéo dài từ năm 1672 đến khoảng năm 1695. Dân Chamorro giảm từ vài chục ngàn, có ước tính lên đến bốn mươi ngàn hay hơn, xuống còn chừng năm ngàn đầu thế kỷ XVIII, vì chiến tranh và bệnh tật. Ngày nay phần lớn người Chamorro ở Guam là Công giáo. Tiếng nói của họ đầy chữ Tây Ban Nha, và bổn mạng của họ là Đức Mẹ Camarin, mừng ngày 8 tháng Mười Hai.

Đức tin cần một mái nhà

Lời nhận định cuối chương là của người kể.

Chương 109 kể về Bộ Truyền bá Đức tin. Chỉ thị năm 1659 của bộ ấy, xin đào tạo linh mục bản xứ và tôn trọng văn hóa địa phương, là văn bản nền của chương đó.

Những người trong chương

Diego Luis de San Vitores là linh mục Dòng Tên người Tây Ban Nha và là chân phước.

Pedro Calungsod là thầy giảng trẻ người Philippines và là thánh.

Mata’pang và Hirao là hai người đã giết các ngài.

Anrê Phú Yên là thầy giảng người Việt và là chân phước.

Vasco da Gama là người đi biển đến Ấn Độ.

Aleixo de Menezes là tổng giám mục Goa.

Roberto de Nobili là linh mục Dòng Tên ở Madurai.

Gonçalo Fernandes là linh mục Dòng Tên ở Madurai trước ông.

Grêgôriô XV và Bênêđictô XIV là hai giáo hoàng.

Gioan de Britto là tu sĩ Dòng Tên và là thánh.

Giuse Vaz là linh mục Hội Nguyện đường Goa và là thánh.

Vimaladharmasuriya II là vua Kandy.

Domingo de Salazar là giám mục Manila.

Phanxicô là giáo hoàng đã phong thánh cho Giuse Vaz.

Những nơi trong chương

Guam và làng Tumon nằm trong quần đảo Mariana. Visayas ở Philippines. Calicut, bờ biển Malabar và Kerala ở Ấn Độ, cũng như Udayamperur (Diamper) và Mattancherry. Madurai, xứ Marava và Oriyur ở Tamil Nadu. Sri Lanka có Jaffna, Kandy và Colombo. Goa có Benaulim. Cebu và Manila ở Philippines.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một câu chuyện, hãy tìm đọc về thánh Giuse Vaz: một linh mục Ấn Độ, bị chính người Bồ Đào Nha coi là hạng hai, đã lén sang một hòn đảo bị cấm đạo để giữ đức tin cho một dân tộc khác. Rồi đặt cạnh câu chuyện Anrê Phú Yên ở chương 110.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 20 và 57 (thánh Tôma và Hội Thánh phương Đông), chương 105 (thánh Phanxicô Xaviê), chương 106 (Nhật Bản), chương 108 (Ricci, Đắc Lộ và cuộc tranh cãi Lễ nghi), chương 109 (Propaganda Fide và Hội Thừa sai Paris) và chương 110 (Anrê Phú Yên).

Trở lại chương 107