Bỏ qua, tới nội dung
1498–1711 · Ấn Độ, Tích Lan, Philippines, quần đảo Mariana

Chương 107

Dọc những bờ biển châu Á

1498–1711 · Ấn Độ, Tích Lan, Philippines, quần đảo Mariana

Giáo hoàng Nhiều đờiHoàng đế Nhiều đời

Lời đồn quái ác đã đến làng Tumon trước cả bước chân hai vị thừa sai.

Năm ấy, nơi ấy

1498–1711

  1. Malabar
  2. Madurai
  3. Ceylon (Tích Lan)
  4. Cebu
  5. Manila
  6. Guam (quần đảo Mariana)
Từ bờ Malabar đến đảo Guam, các bờ biển châu Á nơi Tin Mừng theo cánh buồm đến.
Bắt đầu đọc

Chương 107

1498–1711 · Ấn Độ, Tích Lan, Philippines, quần đảo Mariana

Nơi chốn
Malabar, Madurai, Ceylon (Tích Lan), Cebu, Manila, Guam (quần đảo Mariana)
Giáo hoàng
Nhiều đời
Hoàng đế
Nhiều đời

Lời đồn quái ác đã đến làng Tumon trước cả bước chân hai vị thừa sai. Người ta rỉ tai nhau rằng thứ nước các giáo sĩ Tây Ban Nha rưới lên đầu trẻ nhỏ thật ra là thuốc độc.

Sáng thứ Bảy Mùa Chay, ngày 2 tháng Tư năm 1672, trên hòn đảo Guam lộng gió giữa Thái Bình Dương, hai người rảo bước vào làng. Người đi trước là Cha Diego Luis de San Vitores, linh mục Dòng Tên người Tây Ban Nha bốn mươi bốn tuổi, gầy gò vì bao năm truyền giáo. Người đi bên cạnh là một thanh niên người Philippines quê vùng Visayas tên là Pedro Calungsod, mới mười bảy tuổi. Pedro là một thầy giảng giáo dân tận tụy dạy giáo lý cho trẻ con và người lớn, tình nguyện theo vị linh mục sang tận quần đảo xa xôi này để rao Tin Mừng cho người Chamorro.

Nghe trong làng có một đứa bé vừa chào đời, hai người tìm đến lều của cha đứa bé, một thủ lĩnh tên là Mata’pang. Mata’pang từng chịu phép Rửa, nhưng rồi bỏ đạo và thù ghét các linh mục. Ông tin lời đồn đang lan khắp đảo rằng nước rửa tội làm trẻ con chết yểu, một ngộ nhận đau lòng, vì các linh mục thường được mời đến rửa tội gấp cho những em bé sắp chết. Tài liệu Dòng Tên ghi rằng lời đồn ấy do một lái buôn người Hoa tên Choco tung ra để kích động dân. Mata’pang giận dữ đuổi hai vị khách ra, rồi hầm hầm đi gọi thêm người có vũ khí để giết họ.

Lúc chồng vắng nhà, người mẹ có thiện cảm với đạo ẵm con ra, xin Cha San Vitores rửa tội cho đứa bé. Vừa xong thì Mata’pang cùng một người bạn tên Hirao xách giáo xông tới.

Họ phóng giáo về phía chàng thanh niên. Nhanh nhẹn như tuổi mười bảy, Pedro hoàn toàn có thể né và chạy vào rừng; nhưng người thầy giảng trẻ nhất định không bỏ vị linh mục một mình giữa bầy lang sói! Cậu không có vũ khí gì, vì Cha San Vitores cấm mọi người đi theo ngài mang gươm giáo. Một ngọn giáo đâm xuyên ngực Pedro, rồi một nhát gậy giáng xuống đầu quật ngã cậu trên bãi cát.

Pedro trên bờ Mariana
Pedro trên bờ Mariana

Trong giây phút sinh tử, Cha San Vitores chỉ kịp quỳ xuống, giơ cao cây Thánh Giá ban phép giải tội và đọc lời xá giải sau cùng cho người môn đệ trung kiên, trước khi chính ngài cũng bị lưỡi giáo của những kẻ cuồng tín hạ sát. Thi thể đẫm máu của hai vị tử đạo bị chúng cột đá nặng rồi ném chìm xuống đáy biển sâu.

Người thầy giảng Pedro Calungsod đã anh dũng ngã xuống khi mới mười bảy tuổi xuân, trẻ trung như người anh em Chân phước Thầy giảng Anrê Phú Yên của quê hương Việt Nam chúng ta, người từng đổ máu đào làm chứng cho Chúa Kitô ở tuổi mười chín, trước đó hai mươi tám năm, vào năm 1644. Cả hai vị đều là những chàng trai ưu tú của hai dân tộc Đông Nam Á, cùng chọn gắn bó mạng sống mình với các vị linh mục đã dẫn dắt mình vào con đường đức tin. Năm 2000, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã tôn phong Chân Phước cho Thầy giảng Anrê Phú Yên; và đến năm 2012, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI đã long trọng tôn phong Hiển Thánh cho Pedro Calungsod. Giới trẻ Công giáo Philippines hôm nay nhận Thánh Pedro làm đấng bổn mạng chở che cho đời sống đức tin của mình, và phụng vụ Hội Thánh mừng kính ngài vào ngày 2 tháng Tư hằng năm.

Làm sao một vị linh mục người Tây Ban Nha và một chàng thanh niên người Philippines lại có thể cùng nhau đặt chân lên một hòn đảo nhỏ bé nằm trơ trọi giữa đại dương mênh mông như thế? Câu trả lời nằm ở những đoàn thuyền buồm lịch sử. Kể từ năm 1565, những chiếc thuyền buồm khổng lồ của đế quốc Tây Ban Nha đã thiết lập nên tuyến hải hành vượt Thái Bình Dương nối liền thương cảng Manila với Acapulco bên Mexico, và đảo Guam chính là trạm dừng chân quen thuộc để các thủy thủ ghé lấy nước ngọt và lương thực.

Năm 1668, Cha San Vitores xin phép triều đình đến đây lập cơ sở truyền giáo và đặt tên cho quần đảo là Marianas để tri ân Hoàng Thái Hậu Mariana xứ Áo. Thuở trước, khi nhà thám hiểm Magellan đi ngang qua đây vào năm 1521, ông từng bực tức gọi nơi này là “Quần đảo Kẻ Trộm” vì bị dân đảo lấy mất một chiếc thuyền nhỏ. Nơi vịnh biển Tumon thơ mộng ngày nay san sát những khách sạn nghỉ dưỡng cao cấp của khách du lịch, nhưng ký ức về dòng máu tử đạo của người thiếu niên Visayas và vị linh mục Dòng Tên vẫn mãi mãi là trang sử bất tử trong trái tim người tín hữu xứ này.

Biến cố Tumon chỉ là một trong muôn ngàn câu chuyện hào hùng và bi tráng dọc theo những bờ biển châu Á thời bấy giờ, nơi hạt giống Tin Mừng theo những cánh buồm vượt đại dương đến gõ cửa những nền văn minh lâu đời, chạm trán với muôn vàn phong tục, định kiến, nỗi sợ hãi và cả những lòng trung kiên phi thường.

Những Kitô hữu của Thánh Tôma Tông đồ bên bờ biển Ấn Độ

Tháng Năm năm 1498, Vasco da Gama đưa hạm đội Bồ Đào Nha thả neo ngoài khơi Calicut, trên bờ biển Malabar ở tây nam Ấn Độ. Rời Lisboa từ năm trước, vòng qua mũi Hảo Vọng, băng qua Ấn Độ Dương nhờ một hoa tiêu thạo đường, người Bồ Đào Nha đã đến xứ hồ tiêu đen, thứ gia vị giới quý tộc châu Âu coi quý hơn vàng.

Khi dân bản xứ ra bãi biển hỏi những người khách da trắng đến tìm gì, một thủy thủ Bồ Đào Nha đáp một câu đi vào lịch sử: “Chúng tôi đến đây để tìm kiếm các Kitô hữu và các loại gia vị!”

Người Bồ Đào Nha tin chắc ở Ấn Độ phải có anh em cùng niềm tin, đến nỗi ngay ngày đầu lên bờ, thấy một ngôi đền Ấn giáo thâm u đầy tượng cổ, mấy thủy thủ đã quỳ xuống làm dấu Thánh Giá vì tưởng đó là một nhà thờ Kitô giáo lạ lùng!

Về ngôi đền thờ, họ đã nhầm to; nhưng về sự hiện diện của những người Kitô hữu, họ đã hoàn toàn đúng!

Trên bờ biển Malabar, nay là bang Kerala của Ấn Độ, từ lâu đời đã có một cộng đoàn Kitô hữu đông đảo, khoảng ba mươi ngàn gia đình theo ghi nhận của các thừa sai. Họ tự gọi mình là Các Kitô hữu của Thánh Tôma, còn dân địa phương gọi họ là Nasrani, chữ gốc tiếng Syria chỉ những người theo Chúa Giêsu thành Nadarét.

Theo truyền thống họ giữ suốt bao thế kỷ, chính Thánh Tôma Tông Đồ, người từng chạm vào vết đinh của Đấng Phục Sinh, đã vượt biển đến Ấn Độ năm 52 để rao Tin Mừng và chịu tử đạo tại đây. Sử học hiện đại không có giấy tờ để chứng minh hay bác bỏ truyền thuyết ấy, nhưng có một điều không ai chối được: cộng đoàn Nasrani đã bén rễ ở đây hơn một ngàn năm trước khi người Tây phương tới!

Họ cử hành phụng vụ bằng tiếng Syria cổ, một nhánh của tiếng Aram, thứ tiếng Chúa Giêsu và các Tông đồ nói ở Palestine xưa. Giám mục của họ theo truyền thống do Tòa Thượng Phụ Đông Phương ở Lưỡng Hà gửi sang.

Lời kinh trên bờ Malabar
Lời kinh trên bờ Malabar

Người Nasrani hòa vào lòng dân tộc Ấn: ăn mặc như người bản xứ, đứng hàng đẳng cấp cao được kính trọng, nắm nhiều mối buôn hồ tiêu, và được các tiểu vương Ấn giáo nể trọng, che chở.

Thoạt gặp, người Bồ Đào Nha mừng rỡ vì tìm thấy anh em cùng đức tin nơi đất lạ. Nhưng niềm vui chẳng được bao lâu, bất đồng và nghi kỵ nổ ra. Trong mắt người Công giáo La Mã thời ấy, các Kitô hữu Thánh Tôma có quá nhiều điều “lạ”: họ chưa từng biết đến quyền của Đức Giáo hoàng ở Rôma; linh mục của họ có vợ con theo truyền thống Đông Phương; phụng vụ đậm màu thần bí phương Đông; và nhất là giám mục của họ đến từ Giáo hội phương Đông, mà người Tây phương thời ấy vội gán cho cái nhãn lạc giáo Nestôriô.

Bi kịch áp đặt nổ ra năm 1599. Tổng Giám mục Aleixo de Menezes của Goa, một giáo phẩm dòng Augustinô cứng rắn và độc đoán, triệu tập Công đồng Diamper gần Kochi. Sau nhiều tháng dùng sức ép chính trị và quân sự lên các thủ lĩnh địa phương, ông đơn phương ban hành những sắc lệnh nghiệt ngã:

  • Ép buộc toàn thể cộng đoàn Kitô hữu Thánh Tôma phải cắt đứt hoàn toàn mối dây liên lạc lịch sử với Tòa Thượng Phụ Lưỡng Hà để quy phục tuyệt đối quyền bảo trợ của triều đình Bồ Đào Nha và Tòa Thánh Rôma.
  • Bắt buộc các linh mục bản địa phải từ bỏ đời sống gia đình để tuân giữ luật độc thân giáo sĩ theo khuôn mẫu phương Tây.
  • Cải tổ và “Latinh hóa” toàn bộ các nghi thức phụng vụ truyền thống bằng tiếng Syria cho rập khuôn theo Sách Lễ Rôma.
  • Đau lòng hơn cả, ông ra lệnh tịch thu và châm lửa thiêu rụi nhiều sách kinh nguyện, thủ bản thần học viết bằng tiếng Syria cổ bị ông nghi ngờ là mang mầm mống sai lạc, một hành vi thiêu hủy tàn nhẫn đã xóa sạch kho tàng ký ức lịch sử và văn hóa ngàn năm của cả một Giáo hội tông truyền!

Suốt hơn nửa thế kỷ oằn mình chịu đựng sự cai trị khắc nghiệt của các giám mục ngoại quốc Bồ Đào Nha, nỗi uất ức dồn nén đã vỡ òa thành một biến cố lịch sử hào hùng.

Ngày 3 tháng Giêng năm 1653, tại Mattancherry gần Kochi, đông đảo tín hữu Nasrani đã cùng nhau tề tựu đông đủ giữa trời quanh một cây Thập Tự Giá bằng đá cổ kính. Người tham dự đông nghẹt đến nỗi không thể nào chen chân lại gần để chạm tay vào Thập Giá, bà con bèn lấy những sợi dây thừng dài buộc chặt vào thân cây Thánh Giá, rồi chuyền tay nhau cho từng người nắm lấy một đầu dây. Giữa bầu khí linh thiêng nghẹn ngào, toàn thể cộng đoàn đã đồng thanh cất lên lời thề độc bất hủ: dứt khoát không bao giờ chấp nhận cúi đầu tùng phục quyền tài phán độc tài của các giám mục Bồ Đào Nha nữa!

Cơn phẫn nộ ấy bùng lên sau khi vị Giám mục người Syria là Đức cha Ahatallah được phái sang giúp họ đã bị hải quân Bồ Đào Nha bắt giữ, và trong dân chúng lan truyền tin dữ rằng ngài đã bị dìm chết ngoài biển khơi. Tương truyền, vì có quá nhiều cánh tay cùng lúc kéo căng những sợi dây thừng trong sự phẫn uất, cây Thập Tự Giá bằng đá đã bị kéo nghiêng hẳn sang một bên. Vì thế, lịch sử muôn đời gọi biến cố ấy bằng cái tên xúc động: Lời Thề Thập Giá Nghiêng.

Cũng trong năm ấy, mười hai linh mục bô lão của cộng đoàn đã cùng nhau đặt tay tấn phong cho vị Tổng Phó tế của họ là Thầy Tôma lên làm giám mục lãnh đạo. Về sau, nhờ sự can thiệp mềm mỏng và khôn ngoan của các thừa sai dòng Cát Minh do Tòa Thánh trực tiếp cử sang, phần lớn cộng đoàn đã được hòa giải và tái lập sự hiệp thông trọn vẹn với ngai tòa Thánh Phêrô.

Thế nhưng, vết rạn nứt năm xưa đã phân chia các Kitô hữu của Thánh Tôma thành nhiều nhánh rẽ đau buồn. Dẫu vậy, nhánh Công giáo Đông Phương hiệp thông với Rôma, mang danh xưng Giáo hội Công giáo Syro-Malabar, ngày nay đã vươn mình mạnh mẽ với hơn bốn triệu tín hữu sốt sắng. Mảnh đất Kerala xinh đẹp ấy chính là chiếc nôi ơn gọi kỳ diệu bậc nhất của Giáo hội hoàn vũ, nơi đã dâng tặng cho cánh đồng truyền giáo khắp năm châu bốn biển hàng vạn linh mục, tu sĩ nam nữ nhiệt thành và thánh thiện.

Roberto de Nobili: vị đạo sĩ Bà-la-môn đến từ Rôma

Năm 1606, Madurai, thành phố cổ, trung tâm văn hóa Tamil ở miền nam Ấn Độ, nơi có đền Meenakshi tráng lệ, đón một thừa sai Dòng Tên người Ý hai mươi chín tuổi: Cha Roberto de Nobili. Ngài xuất thân dòng dõi đại quý tộc Rôma, họ hàng với nhiều hồng y, trong đó có Thánh Robertô Bellarminô, một nhà thần học lừng danh bậc nhất thời ấy.

Đến nơi, Cha Nobili sững sờ thấy các thừa sai Bồ Đào Nha đi trước đã làm việc mười một năm mà không rửa tội được lấy một người bản xứ!

Ngài sớm nhìn ra cớ sự. Người Ấn khinh bỉ gọi người Bồ Đào Nha là lũ Parangi: bọn mọi rợ ngoại quốc ăn thịt bò, con vật thiêng của Ấn giáo, uống rượu say sưa, không tắm rửa theo lễ thanh tẩy, bị xếp ngang hàng với hạng bần cùng nhất. Xã hội Ấn chia đẳng cấp nghiêm ngặt, bất di bất dịch: Bà-la-môn, giới tư tế và học giả, đứng trên đỉnh, và không ai vượt được đẳng cấp của mình. Người Ấn nào theo đạo lũ Parangi thì coi như tự bôi nhọ mình, mất đẳng cấp, bị chính gia đình dòng họ ruồng bỏ như kẻ ô uế!

Trước bức tường văn hóa ấy, Cha Nobili làm một việc đảo lộn mọi lối truyền giáo cũ: ngài cởi bỏ thân phận người Tây phương để thành một đạo sĩ Ấn Độ, một bậc tu khổ hạnh từ bỏ mọi vinh hoa để tìm Đấng Tuyệt Đối!

Ngài cạo đầu, chỉ chừa một chỏm tóc nhỏ sau gáy như các bậc hiền triết; khoác áo vàng nghệ của nhà tu khổ hạnh; quàng sợi chỉ thiêng của giai cấp Bà-la-môn nhưng gắn thêm một cây Thánh Giá bạc nhỏ; và chấm lên trán một vệt bột gỗ đàn hương.

Ngài ăn chay nghiêm ngặt: mỗi ngày một bữa cơm trắng, rau luộc và sữa, không bao giờ đụng đến thịt cá hay rượu. Ngài dọn vào một túp lều tranh giữa khu phố Bà-la-môn, và không bao giờ tiếp người Bồ Đào Nha nào, để giữ mình thanh sạch trong mắt người bản xứ.

Ngài học tiếng Tamil với các học giả địa phương, rồi học cả tiếng Phạn, ngôn ngữ thiêng của kinh Veda mà chưa người phương Tây nào hiểu sâu đến thế. Ngài đọc kinh Veda, dùng chính các khái niệm triết học Ấn giáo để giải thích mầu nhiệm Ba Ngôi và ơn cứu chuộc của Chúa Kitô. Những sách giáo lý tiếng Tamil của ngài là những áng văn xuôi mẫu mực đầu tiên của văn học Kitô giáo Tamil.

Đến Madurai
Đến Madurai

Thấy một vị “đạo sĩ Bà-la-môn đến từ phương Tây” uyên bác và đạo hạnh, các học giả và tư tế Ấn giáo đã lũ lượt kéo đến túp lều tranh của ngài để đàm đạo, tranh luận triết học. Bị thuyết phục bởi chân lý Phúc Âm và gương sáng hy sinh, nhiều người Bà-la-môn quý tộc đã cúi đầu xin lãnh nhận phép Rửa Tội. Cha Nobili khôn khéo cho phép họ được gìn giữ những tập tục văn hóa truyền thống của giai cấp mình như đeo sợi chỉ thiêng, để chỏm tóc và các nghi thức tẩy trần xã hội, với điều kiện phải loại bỏ hoàn toàn mọi yếu tố mê tín dị đoan thờ ngẫu tượng.

Thế nhưng, con đường hội nhập văn hóa can đảm ấy đã khiến ngài phải hứng chịu một cơn bão táp chống đối dữ dội từ chính những anh em đồng đạo! Nhiều giáo sĩ Bồ Đào Nha và cả các tu sĩ Dòng Tên bảo thủ đã gửi đơn thư khiếu nại lên Tòa Tổng Giám mục Goa và Tòa Thánh Rôma, kịch liệt lên án Cha Nobili đã biến chất thành một kẻ ngoại giáo, làm ô uế đức tin tông truyền và dung túng cho sự phân biệt đẳng cấp bất công đi ngược lại tinh thần bình đẳng của Tin Mừng.

Vị linh mục kiên cường đã viết những bản tường trình thần học sâu sắc để bảo vệ đường hướng của mình. Năm 1623, Đức Giáo hoàng Grêgôriô XV đã ban hành Tông hiến Romanae Sedis Antistes, chuẩn nhận cho phép Cha Nobili được tiếp tục phương pháp truyền giáo thích nghi văn hóa mang tính đột phá này.

Thế nhưng, cuộc tranh cãi dai dẳng về “Nghi lễ Malabar” vẫn âm ỉ kéo dài suốt hơn một thế kỷ sau đó, cho đến khi Tòa Thánh ra sắc lệnh nghiêm cấm vào năm 1744, tương tự như cuộc tranh luận về Nghi lễ Trung Hoa. Bản thân Cha Nobili thanh thản về với Chúa vào năm 1656 trong cảnh già nua và mù lòa tại Mylapore, mảnh đất gắn với ngôi mộ linh thiêng của Thánh Tôma Tông Đồ.

Hành trình của Cha Nobili đã đặt ra một bài toán mục vụ vô cùng hóc búa cho Giáo hội: Để Tin Mừng có thể chạm đến tầng lớp tinh hoa Bà-la-môn, ngài buộc phải chấp nhận sự phân chia giai cấp nghiệt ngã của xã hội đương thời. Đã có những thời kỳ đau lòng nơi các họ đạo miền nam Ấn Độ, người ta phải dựng một bức tường ngăn đôi giữa lòng nhà thờ: giáo dân đẳng cấp cao ngồi một bên, giáo dân đẳng cấp thấp ngồi một bên! Các hội dòng thậm chí phải cắt cử hai nhóm linh mục riêng biệt: một nhóm chuyên trách cho giới quý tộc và một nhóm phục vụ giới bần cùng. Một trong những vị thừa sai thế hệ sau đi theo linh đạo đạo sĩ Ấn Độ ấy là Thánh Gioan de Britto, vị linh mục Dòng Tên người Bồ Đào Nha đã can đảm chịu chém đầu tử đạo vào năm 1693 tại xứ Marava vì đã rửa tội cho một hoàng tử bản địa; ngài được phong Hiển Thánh năm 1947.

Vết thương phân biệt đẳng cấp ấy vẫn là một nỗi trăn trở mục vụ lớn lao, để rồi mãi đến năm 2016, Hội đồng Giám mục Công giáo Ấn Độ mới chính thức ban hành bản chính sách mục vụ toàn diện nhằm kiên quyết xóa bỏ mọi tàn tích kỳ thị giai cấp trong đời sống Giáo hội, đặc biệt là nâng đỡ cộng đồng người Dalit, tầng lớp cùng đinh bị xã hội xua đuổi.

Giuse Vaz: vị mục tử mang manh áo phu khuân vác nơi đảo Tích Lan

Bên ngoài khơi mũi nam Ấn Độ, trên hòn đảo Tích Lan xinh đẹp, nay là quốc đảo Sri Lanka, lịch sử đức tin lại ghi dấu một thiên hùng ca cảm động khác.

Người Bồ Đào Nha đã hiện diện tại đây từ đầu thế kỷ XVI, và hạt giống Tin Mừng đã nảy mầm tươi tốt dọc khắp các miền duyên hải. Thế nhưng, vào năm 1658, quân đội thực dân Hà Lan, những người theo đạo Tin Lành Can-vinh, đã xua đuổi người Bồ Đào Nha để độc chiếm hòn đảo. Chính quyền thực dân mới lập tức ban hành đạo luật cấm đạo Công giáo sắt đá: tuyên án tử hình bất cứ linh mục nào dám bén mảng lên đảo, cưỡng bách các tín hữu Công giáo phải gia nhập giáo hội Tin Lành, và cấm người có đạo được nắm giữ bất kỳ chức vụ công quyền nào. Suốt ba mươi năm ròng rã, người Công giáo Tích Lan lâm vào cảnh mồ côi thiêng liêng, hoàn toàn vắng bóng các bí tích và linh mục.

Tại kinh thành Goa bên Ấn Độ, có một linh mục bản địa thánh thiện tên là Cha Giuse Vaz. Ngài sinh năm 1651 trong một gia đình Công giáo gốc Bà-la-môn đạo đức tại làng Benaulim. Thời bấy giờ, hàng giáo sĩ thực dân Bồ Đào Nha dẫu chấp nhận phong chức cho người bản xứ nhưng luôn nhìn các linh mục người Ấn bằng con mắt trịch thượng, coi họ như tầng lớp giáo sĩ hạng hai, không cho phép gia nhập các dòng tu lớn hay nắm giữ các trọng trách. Không nản lòng, Cha Vaz cùng một số linh mục bản xứ đạo đức đã cùng nhau liên kết thành lập một hội đoàn linh mục riêng mang tên Tu hội Oratorio Goa theo linh đạo khiêm hạ và vui tươi của Thánh Philipphê Nêri.

Thao thức trước nỗi thống khổ của đoàn chiên bơ vơ bên xứ Tích Lan, năm 1687, Cha Giuse Vaz đã bí mật lên đường vượt biển.

Để qua mặt mạng lưới mật thám dày đặc của người Hà Lan, ngài cải trang thành một người phu khuân vác nghèo hèn: đi chân đất, mặc bộ quần áo rách rưới tả tơi, lầm lũi tiến vào thành phố cảng Jaffna ở phía bắc hòn đảo. Ngài mắc bệnh kiết lỵ nặng dọc đường và suýt bỏ mạng nơi xứ lạ.

Đêm đêm, dưới ánh trăng mờ, ngài lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà tranh. Giữa chốn hiểm nguy, người mục tử và đàn chiên nhận ra nhau bằng một dấu hiệu mầu nhiệm duy nhất: tràng chuỗi Mân Côi mà họ âm thầm lần giở trên tay! Ngài dâng Thánh lễ trong những căn phòng đóng kín cửa, giải tội cho những tâm hồn khao khát ơn tha thứ suốt ba thập kỷ, và ban phép Rửa Tội cho những đứa trẻ đã lớn khôn mà cả đời chưa từng một lần được nhìn thấy dung nhan một vị linh mục của Chúa.

Joseph Vaz đến Ceylon
Joseph Vaz đến Ceylon

Để tránh sự truy lùng gắt gao của thực dân Hà Lan, ngài quyết định mạo hiểm tiến sâu vào Vương quốc Kandy nằm ẩn mình giữa rặng núi hiểm trở trung tâm hòn đảo, một vương quốc độc lập của người bản địa theo Phật giáo. Nghi ngờ ngài là gián điệp do Bồ Đào Nha cài cắm, Vua Vimaladharmasuriya II đã hạ lệnh tống giam ngài vào ngục thất suốt hai năm trời. Thế nhưng, qua năm tháng, tận mắt chứng kiến nếp sống thánh thiện, lời cầu nguyện liên lỉ và sự khiêm nhường khôn tả của người tù nhân, nhà vua đã hoàn toàn bị cảm phục và quyết định trả tự do cho ngài, thậm chí cho phép ngài được tự do đi lại giảng đạo khắp lãnh thổ.

Năm 1697, một trận đại dịch đậu mùa kinh hoàng quét qua kinh thành Kandy. Dân chúng hoảng loạn tháo chạy vào rừng sâu, bỏ mặc hàng ngàn người bệnh nằm quằn quại chờ chết giữa mùi xú uế tanh tưởi. Giữa cảnh ngộ tuyệt vọng ấy, Cha Giuse Vaz cùng các bạn đồng hành đã can đảm ở lại. Ngày đêm ngài tận tụy đi khắp các con phố, khiêng từng bệnh nhân về săn sóc, lau rửa vết thương lở loét, đút từng thìa nước và đích thân chôn cất người qua đời, bất kể họ là người Phật giáo hay người Công giáo! Cảm kích trước tình bác ái vị tha phi thường ấy, nhà vua và toàn thể triều đình đã nghiêng mình kính cẩn trao cho ngài toàn quyền được xây dựng thánh đường và tự do truyền giáo.

Người mục tử kiệt xuất ấy đã gắn bó trọn vẹn hai mươi tư năm cuộc đời nơi mảnh đất Tích Lan. Ngài tự mình học thông thạo cả tiếng Sinhala lẫn tiếng Tamil, biên soạn sách kinh nguyện và giáo lý bằng tiếng bản xứ, và một tay ngài đã làm sống lại một Giáo hội tưởng chừng như đã vĩnh viễn bị xóa sổ. Ngài thanh thản trút hơi thở cuối cùng tại Kandy vào ngày 16 tháng Giêng năm 1711.

Ngày 14 tháng Giêng năm 2015, trong chuyến tông du lịch sử đến Sri Lanka, Đức Thánh Cha Phanxicô đã long trọng tôn phong Cha Giuse Vaz lên bậc Hiển Thánh ngay bên bờ biển thủ đô Colombo. Thánh Giuse Vaz chính là vị thánh tiên khởi của đất nước Sri Lanka, một chứng từ ngời sáng về hình ảnh một vị linh mục người châu Á đã lấy trọn vẹn tình yêu thương để gìn giữ ngọn lửa đức tin cho một dân tộc châu Á anh em!

Những trang in tại Manila và chiếc nôi Công giáo Philippines

Tại quần đảo Philippines, dòng chảy Tin Mừng lại rẽ sang một hải trình hoàn toàn khác biệt.

Năm 1565, đoàn thuyền viễn chinh Tây Ban Nha do Miguel López de Legazpi chỉ huy cùng đạo sĩ dòng Augustinô Andrés de Urdaneta vượt Thái Bình Dương từ Mexico cập bến hòn đảo Cebu. Chính Cha Urdaneta là người đã phát hiện ra hải trình hồi quy giúp tàu thuyền vượt sóng gió Thái Bình Dương quay trở về châu Mỹ an toàn, khai sinh nên tuyến thương mại hàng hải lừng danh Manila Galleon.

Khi tiến vào một ngôi làng bị thiêu rụi vì hỏa hoạn tại Cebu, một người lính đã kinh ngạc tìm thấy bên trong chiếc hộp gỗ một pho tượng nhỏ bằng gỗ miêu tả Chúa Hài Đồng Giêsu vẫn còn nguyên vẹn kỳ diệu! Đó chính là pho tượng Santo Niño mà nhà hàng hải Magellan bốn mươi bốn năm trước, vào năm 1521, đã trao tặng cho Vương hậu Juana của Cebu trong ngày bà cùng hàng trăm thần dân lãnh nhận phép Rửa Tội đầu tiên. Trải qua gần nửa thế kỷ không bóng thừa sai, người dân Cebu đã gìn giữ và sùng kính pho tượng ấy theo tất cả tấm lòng mộc mạc của văn hóa bản địa. Pho tượng Santo Niño linh thiêng ấy cho đến hôm nay vẫn là biểu tượng đức tin được yêu mến và sùng kính bậc nhất tại Philippines; và cứ vào Chúa Nhật thứ ba của tháng Giêng hằng năm, hàng triệu người lại đổ ra các đường phố thành phố Cebu trong lễ hội Sinulog rực rỡ để nhảy múa tạ ơn Chúa Hài Đồng.

Năm 1571, người Tây Ban Nha chính thức thiết lập kinh thành Manila. Lần lượt các dòng tu truyền giáo lớn là Dòng Augustinô, Dòng Phanxicô, Dòng Đa Minh, Dòng Tên và Dòng Augustinô Chân Đất đã tề tựu đông đủ, chia nhau tỏa đi khắp các hòn đảo để gieo mầm đức tin.

Vị Giám mục tiên khởi của giáo phận Manila là Đức cha Domingo de Salazar, một vị tu sĩ dòng Đa Minh thánh thiện từng phục vụ tại Mexico, người được lịch sử trân trọng gọi bằng danh xưng “Đức cha Las Casas của quần đảo Philippines”. Noi gương người anh em Đa Minh vĩ đại bên bờ châu Mỹ, ngài đã dũng cảm đứng ra bênh vực nhân phẩm và quyền lợi của người dân bản địa trước sự áp bức của giới chức thực dân; vào năm 1582, ngài đã triệu tập một hội nghị giáo sĩ để ấn định những mức thuế khóa công bằng, nghiêm cấm bóc lột sức lao động của người nghèo.

Các vị thừa sai tại Philippines đã áp dụng một đường hướng mục vụ vô cùng đúng đắn: họ nhẫn nại học tiếng Tagalog, tiếng Visayas, tiếng Ilocano và dùng chính tiếng mẹ đẻ của người dân để giảng thuyết Tin Mừng.

Năm 1593, một dấu mốc văn hóa vĩ đại đã ra đời: cuốn sách giáo lý mang tên Doctrina Christiana được in ấn tại Manila bằng cả tiếng Tây Ban Nha và tiếng Tagalog. Điều độc đáo bậc nhất là phần tiếng Tagalog được in song song bằng cả mẫu tự Latinh lẫn chữ viết cổ truyền thống của người bản địa mang tên Baybayin! Đó chính là một trong những cuốn sách in đầu tiên trong lịch sử Philippines, được khắc mộc bản trên các bản gỗ tinh xảo nhờ sự cộng tác đắc lực của những người thợ khắc gỗ Trung Hoa. Cùng năm ấy, một ấn bản giáo lý bằng chữ Hán cũng được xuất bản phục vụ cho cộng đồng Hoa kiều. Ít thập niên sau, người thợ in bản xứ tài hoa Tomás Pinpin đã tự mình làm chủ kỹ thuật in ấn phương Tây để xuất bản sách cho dân tộc mình.

Trang in Manila
Trang in Manila

Cộng đồng người Hoa buôn bán tại Manila thời bấy giờ rất đông đúc, vượt xa số lượng người Tây Ban Nha cai trị, khiến chính quyền thực dân luôn mang tâm lý lo sợ bị lật đổ. Họ bắt người Hoa phải sống tập trung trong một khu phố biệt lập bên ngoài tường thành mang tên Parián. Mối nghi kỵ ấy đã bùng phát thành một trang sử đen tối đau lòng vào năm 1603: sau một cuộc bạo động, quân đội thực dân đã thẳng tay tàn sát khoảng hai vạn kiều dân người Hoa, một vết nhơ bi thương trong lịch sử thành phố.

Vượt qua những thăng trầm của lịch sử, Philippines đã vươn mình trở thành quốc gia Công giáo lớn nhất toàn cõi châu Á, nơi ngày nay hơn tám mươi phần trăm dân số vẫn kiên trung gìn giữ đức tin của Mẹ Hội Thánh. Và từ chiếc nôi đức tin ấy, họ đã hăng say mang Tin Mừng vượt đại dương đến với các vùng đất khác, như tấm gương của người thiếu niên tử đạo Pedro Calungsod trên hòn đảo Guam năm nào.

Dư âm đau thương tại đảo Guam và bài học mục vụ ngàn đời

Trang sử trên hòn đảo Guam sau cái chết của Cha San Vitores và Thánh Pedro Calungsod lại phải khép lại bằng một nốt trầm bi thảm.

Cái chết của hai vị tử đạo đã châm ngòi cho cuộc Chiến tranh Tây Ban Nha và người Chamorro kéo dài hơn hai mươi năm đẫm máu. Để bình định hòn đảo, quân đội viễn chinh đã thiêu rụi nhiều buôn làng. Cộng thêm những trận đại dịch tàn khốc, dân số bản địa Chamorro đã sụt giảm thê thảm từ hàng chục ngàn người xuống chỉ còn vỏn vẹn khoảng năm ngàn người sống sót! Những người còn lại được quy tụ vào các ngôi làng quanh nhà thờ, dần dần đón nhận đức tin Công giáo và gắn bó cho đến tận ngày nay. Ngôn ngữ của người Chamorro hiện đại thấm đượm những từ ngữ Công giáo Tây Ban Nha, và hòn đảo vẫn sốt sắng mừng kính Đại lễ Đức Mẹ Camarin vào ngày 8 tháng Mười Hai hằng năm; thế nhưng, vết thương lịch sử về cái giá quá đắt của sự va chạm thực dân vẫn còn in sâu trong tâm thức người dân đảo.

Dõi mắt nhìn lại những bờ cõi đại dương châu Á trải dài từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII, người tín hữu hôm nay nhận ra một quy luật mục vụ sâu sắc của Lịch sử Cứu Độ:

Nơi nào mà hạt giống Tin Mừng bị cột chặt vào lá cờ quyền lực của các đế quốc thực dân châu Âu, phụ thuộc vào cơ chế Bảo trợ Hoàng gia kiêu ngạo, nơi các bậc vua chúa trần thế tự cho mình quyền điều động thừa sai và bổ nhiệm giám mục, thì nơi ấy đức tin rất dễ bị người bản xứ nhìn nhận như một thứ tôn giáo ngoại lai của kẻ xâm lược, và sớm muộn cũng sẽ bị cuốn vào những cơn bão táp bài ngoại đẫm máu.

Đức tin cần một quê nhà
Đức tin cần một quê nhà

Ngược lại, nơi nào mà Lời Chúa được cất lên bằng chính tiếng mẹ đẻ ruột thịt của người dân bản địa, được hòa quyện vào tâm hồn văn hóa dân tộc, và được che chở gìn giữ bởi chính những người con ưu tú của mảnh đất ấy, dù là các thế hệ Kitô hữu Thánh Tôma kiên cường hơn một ngàn năm, người mục tử Giuse Vaz mang manh áo phu khuân vác bên đảo Tích Lan, hay những thầy giảng trẻ tuổi như Pedro Calungsod và Anrê Phú Yên, thì nơi ấy, ngọn lửa đức tin sẽ đứng vững vàng trước mọi giông bão của bách hại!

Tại kinh thành Rôma, Thánh bộ Truyền bá Đức Tin thành lập năm 1622 đã bắt đầu thức tỉnh để tìm cách thoát khỏi gông cùm bảo trợ của các triều đình thực dân phương Tây, xác định rằng nhiệm vụ tiên quyết sống còn của mọi cuộc truyền giáo là phải đào tạo hàng giáo sĩ bản xứ và tôn trọng văn hóa địa phương.

Và con đường hội nhập văn hóa đích thực ấy sẽ tiếp tục được thắp sáng rực rỡ nơi hai mảnh đất kỳ vĩ tiếp theo của phương Đông: đất nước Trung Hoa của Cha Matteo Ricci và dải đất quê hương Đại Việt thân thương của Cha Alexandre de Rhodes và các bậc tiền nhân tử đạo…

Và con đường hội nhập văn hóa đích thực ấy sẽ tiếp tục được thắp sáng rực rỡ nơi hai mảnh đất kỳ vĩ tiếp theo của phương Đông: đất nước Trung Hoa của Cha Matteo Ricci và dải đất quê hương Đại Việt thân thương của Cha Alexandre de Rhodes và các bậc tiền nhân tử đạo…

Chương 107 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Chúng tôi đến đây để tìm kiếm các Kitô hữu và các loại gia vị!”

Một thủy thủ của Vasco da Gama, ngoài khơi Calicut, năm 1498
Từ bờ Malabar đến đảo Guam, các bờ biển châu Á nơi Tin Mừng theo cánh buồm đến.

Những người trong chương

  • Pedro Calungsod · Thầy giảng Philippines chừng mười bảy tuổi, bị giết ở Tumon năm 1672. Thánh năm 2012, bổn mạng giới trẻ Philippines, lễ ngày 2 tháng Tư.
  • Giuse Vaz · Linh mục Goa cải trang phu khuân vác vào Tích Lan. Thánh năm 2015 ở Colombo, thánh đầu tiên của Sri Lanka.
  • Kitô hữu của thánh Tôma · Hội Thánh Syro-Malabar ngày nay có hơn bốn triệu tín hữu, giữ phụng vụ và truyền thống riêng.

Nơi ấy hôm nay

  • Cebu giữ tượng Santo Niño trong đền thờ riêng. Chúa nhật thứ ba tháng Giêng, đám đông nhảy múa ngoài phố trong lễ hội Sinulog.
  • Vịnh Tumon ở Guam nay san sát khách sạn. Đảo vẫn mừng lễ bổn mạng Đức Mẹ Camarin ngày 8 tháng Mười Hai.
  • Mylapore, gần nơi truyền thống xưa đặt mộ Tông đồ Tôma, là nơi cha Nobili qua đời.

Muốn đọc thêm

Ga 20,24-29 · Giáo lý Kitô giáo, in ở Manila năm 1593 · Coonan Cross, lời thề năm 1653

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Hết cuốn 3Lời khép sáchGấp cuốn 3 lại trước khi xuôi dòng tiếp