Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 108

Kiểm chứng chương 108: Ricci, Đắc Lộ và cuộc tranh cãi Lễ nghi

Đọc xong chương 108, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện một cậu bé người Việt dạy tiếng cho một linh mục người Pháp cách đây bốn trăm năm thì ai kể lại, có đúng cha Đắc Lộ “sáng tạo” ra chữ Quốc ngữ không, và vị hoàng đế Trung Hoa đã phê gì bên lề một sắc lệnh của Đức Giáo hoàng. Những trang này lần từng chuyện về nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào là lời truyền lại, chuyện nào các sử gia còn bàn.

Chương kể ba câu chuyện nối nhau. Câu chuyện thứ nhất là Matteo Ricci ở Trung Hoa. Câu chuyện thứ hai là các thừa sai Dòng Tên ở Đàng Trong và Đàng Ngoài, và việc hình thành chữ Quốc ngữ. Câu chuyện thứ ba là cuộc tranh cãi về các lễ nghi, kéo dài hơn ba thế kỷ và còn chạm đến đời sống người Công giáo Việt Nam hôm nay. Đây là chương gần người Việt nhất của thời đại này, nên tư liệu đi kỹ hơn ở những chỗ liên quan đến Việt Nam.

Nguồn chính gồm ba nhóm. Về Ricci có nhật ký và thư của ông. Bản Latinh do Nicolas Trigault biên tập, in năm 1615 (De Christiana expeditione apud Sinas); bản gốc tiếng Ý do Pasquale D’Elia xuất bản năm 1942 đến 1949 (Fonti Ricciane). Về Việt Nam có các sách của cha Đắc Lộ: Lịch sử vương quốc Đàng Ngoài (1651), Những cuộc hành trình và truyền giáo (Divers voyages et missions, 1653; có bản tiếng Việt của Hồng Nhuệ), Từ điển Việt-Bồ-La và Phép giảng tám ngày (cả hai in năm 1651), cùng thư của các thừa sai đi trước như Francisco de Pina. Về cuộc tranh cãi lễ nghi có các văn kiện của Tòa Thánh, trong đó có tuyển tập Chinese Rites Controversy: A Hundred Roman Documents (1992).

Về nguồn gốc chữ Quốc ngữ, các nghiên cứu của linh mục Roland Jacques là quan trọng nhất, nhất là cuốn về những người Bồ Đào Nha tiên phong trong ngữ học Việt Nam (2002, có bản tiếng Việt). Cuốn The Memory Palace of Matteo Ricci của Jonathan Spence là một bản hướng dẫn tiếng Anh dễ đọc về cuộc đời Ricci, và cuốn The Chinese Rites Controversy của David Mungello là tổng quan tiếng Anh về cuộc tranh cãi.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Thanh Chiêm, đầu năm 1625

Thanh Chiêm là nơi đặt dinh trấn thủ Quảng Nam, gần Hội An, nay thuộc thị xã Điện Bàn. Các thừa sai Dòng Tên có một nhà ở đó từ khoảng năm 1617. Năm 2015, nhân dịp bốn trăm năm Tin Mừng đến Việt Nam, nhiều hội thảo gọi Thanh Chiêm là cái nôi của chữ Quốc ngữ.

Đất nước khi ấy chia đôi. Các chúa Nguyễn cai trị miền nam gần Huế, các chúa Trịnh cai trị miền bắc từ Hà Nội. Chúa Trịnh mới là người nắm quyền thật ở miền bắc, còn vua Lê chỉ là hình thức. Người Bồ Đào Nha gọi miền nam là Cochinchina (Đàng Trong) và miền bắc là Tonkin (Đàng Ngoài).

Cha Đắc Lộ đến Đàng Trong tháng Mười Hai năm 1624. Ngài sinh năm 1593 nên khi ấy hơn ba mươi tuổi. Chuyện tiếng chim hót và cậu bé có trong Những cuộc hành trình và truyền giáo. Chương bám sát lời kể ấy: ba tuần để học các thanh, học đọc, học viết và học giúp lễ; bốn tháng sau thì ngồi nghe xưng tội; sáu tháng sau thì giảng được. Tên cậu bé không được ghi lại.

Ví dụ âm “ma” là của người kể, để bạn đọc dễ hình dung. Chính cha Đắc Lộ dùng âm “ba” để giải thích các thanh, trong phần ngữ pháp ngắn ở đầu cuốn Từ điển. Tiếng Việt có sáu thanh, và lời tựa của ngài trình bày đủ sáu thanh ấy. Còn Hội An với những mái ngói thâm nâu và chiếc cầu gỗ có mái thì du khách ngày nay đều biết.

Matteo Ricci

Lệnh của cha Valignano bắt các tu sĩ học tiếng Hoa có trong các văn bản của ngài năm 1579. Ricci đến Macao tháng Tám năm 1582. Ông sinh ngày 6 tháng Mười năm 1552 ở Macerata nên khi ấy gần ba mươi tuổi. Tên Hán của ông là Lợi Mã Đậu. Người Bồ Đào Nha giữ Macao từ thập niên 1550. Trường Dòng Tên thánh Phaolô đứng ở đó, và mặt tiền nhà thờ một phần do các Kitô hữu Nhật chạm khắc.

Chuyện trí nhớ, đọc ngược danh sách chữ, có trong nhật ký của ông và lời kể của các sĩ phu. Ông dạy phương pháp ấy trong cuốn sách chữ Hán năm 1596, Tây quốc ký pháp (Phép nhớ của phương Tây). Khoảng năm 1594 ông dịch Tứ Thư sang tiếng Latinh để dạy các thừa sai mới. Bản dịch này đã mất.

Ông ở Triệu Khánh từ năm 1583 cùng cha Michele Ruggieri. Chuyện mặc áo nhà sư, rồi năm 1595 đổi sang áo nho sĩ, có trong nhật ký. Đường đi tiếp của ông qua Thiều Châu, đến Nam Xương năm 1595, Nam Kinh năm 1599, và lần thử vào Bắc Kinh năm 1598 không thành (theo Trigault và Spence).

Tấm bản đồ đầu tiên được vẽ ở Triệu Khánh đầu năm 1584. Bản đồ thế giới lớn gồm sáu tấm được in ở Bắc Kinh năm 1602. Một số bản còn lại đến nay, trong đó có bản ở Thư viện James Ford Bell ở Minnesota và bản ở Thư viện Vatican.

Ricci đến Bắc Kinh ngày 24 tháng Giêng năm 1601. Các lễ vật dâng hoàng đế Vạn Lịch (một bức tranh Chúa, một bức tranh Đức Mẹ, một cây đàn có phím, hai đồng hồ chuông) có trong danh sách ông gửi kèm đơn xin. Ông không bao giờ được gặp hoàng đế. Còn chuyện hai chiếc đồng hồ hỏng, các cha được triệu vào cung chữa rồi được ở lại, và tòa tháp gỗ dựng cho đồng hồ lớn, là cách người kể nối thêm quanh danh sách quà ấy; những nguồn chúng tôi dùng không bàn riêng đến, bạn cứ đọc như một hình ảnh minh họa cho việc Ricci được triều đình biết đến.

Từ Quang Khải chịu phép rửa năm 1603, tên thánh Phaolô. Về sau ông làm đến Lễ bộ thượng thư và đại học sĩ. Năm 1607, ông cùng Ricci dịch sáu quyển đầu bộ Cơ sở của Euclid, tên Hán là Kỷ hà nguyên bản, và chữ kỷ hà chỉ môn hình học được dùng từ đó đến nay. Về sau ông giúp cải cách lịch và viết một bộ sách lớn về nghề nông, Nông chính toàn thư. Khu Từ Gia Hối ở Thượng Hải mang tên dòng họ ông, và ở đó có một nhà thờ chính tòa.

Giao hữu luận (1595) là một trăm câu châm ngôn. Câu đầu nói người bạn là một cái tôi thứ hai. Cuốn Thiên Chúa thực nghĩa in năm 1603. Lập luận rằng Thiên Chúa của người Kitô hữu chính là Thượng Đế của kinh điển cổ đúng như chương tóm. Bản tiếng Anh ra đời năm 1985. Chương tóm đúng lập trường của Ricci về các lễ nghi.

Ricci mất ngày 11 tháng Năm năm 1610. Sau khi cha Diego de Pantoja dâng thỉnh nguyện, hoàng đế ban đất chôn ở Trạch Lan (Zhalan) ngoài tường thành. Mộ ông vẫn còn, nay nằm trong khuôn viên một trường Đảng ở Bắc Kinh.

Hội An

Các cha Francesco Buzomi và Diogo Carvalho đến Hội An ngày 18 tháng Giêng năm 1615. Phần lớn những người đến sau là các thừa sai bị đuổi khỏi Nhật năm 1614. Hội Thánh Việt Nam coi năm 1615 là năm khởi đầu của công cuộc truyền giáo có tổ chức, dù trước đó đã có vài người đến lẻ tẻ. Chuyện một người phương Tây được sử nhà Lê nhắc đến năm 1533 được kể ở chương 110.

Chúa Nguyễn muốn buôn bán với người Bồ Đào Nha và cần đại bác của họ (theo Borri và Li Tana, Nguyễn Cochinchina). Đó là cách nhìn có cơ sở của các sử gia, không phải một văn kiện.

Cha Francisco de Pina sinh năm 1585 ở Guarda, Bồ Đào Nha, đến Đàng Trong năm 1617. Ông là người đầu tiên giảng bằng tiếng Việt mà không cần thông ngôn, và soạn một cuốn ngữ pháp. Một bản thảo ngữ pháp có lẽ là của ông, Manuductio ad linguam Tunkinensem, do Roland Jacques tìm thấy và nghiên cứu. Ông chết đuối ở cửa biển Hội An tháng Mười Hai năm 1625.

Đàng Ngoài

Cha Đắc Lộ sinh ngày 15 tháng Ba năm 1593 ở Avignon, lúc ấy thuộc lãnh thổ Giáo hoàng. Về nguồn gốc Do Thái, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng gia đình ngài là người Do Thái cải đạo, gốc Calatayud ở Aragon. Chương viết “theo nhiều nhà nghiên cứu”, đúng mức chắc chắn của chuyện này. Ngài vào Dòng Tên ở Rôma năm 1612 và đến Macao năm 1623.

Tại Cửa Bạng, ngày 19 tháng Ba năm 1627, đúng lễ thánh Giuse, ngài đi cùng cha Pedro Marques. Hai cha gặp chúa Trịnh Tráng đang đem quân đánh chúa Nguyễn. Chiếc đồng hồ và cuốn sách toán bìa mạ vàng là quà dâng chúa. Tất cả có trong Lịch sử vương quốc Đàng Ngoài. Cửa Bạng nay thuộc Thanh Hóa.

Cách gọi Đức Chúa Blời có trong Phép giảng tám ngày và Từ điển. Về phương pháp của Phép giảng tám ngày, xin xem tư liệu chương 33.

Con số khoảng sáu ngàn bảy trăm người chịu phép rửa trong ba năm, từ 1627 đến 1630, là con số chính cha Đắc Lộ ghi. Trong số ấy có người trong họ nhà chúa, như bà Catarina, em gái chúa, người về sau soạn thơ đạo bằng tiếng Việt.

Từ năm 1630, ngài lập một nhóm thầy giảng có lời hứa, gọi là “Hội Thầy giảng”. Họ sống độc thân và theo các cha. Nhóm này về sau là nguồn của hàng giáo sĩ Việt Nam.

Năm 1630 ngài bị chúa Trịnh đuổi và ở Macao mười năm. Ngài trở lại Đàng Trong năm 1640, nhiều lần bị đuổi và nhiều lần lén trở lại. Ngài chứng kiến cái chết của Anrê Phú Yên năm 1644. Rồi ngài bị kết án, được tha chết nhưng bị trục xuất vĩnh viễn, và rời Đàng Trong ngày 3 tháng Bảy năm 1645. Lời nói thân xác ra đi còn trái tim ở lại có trong Những cuộc hành trình và truyền giáo. Ngài mất năm 1660 ở Isfahan.

Thứ chữ của nhiều người

Kết luận rằng chữ Quốc ngữ là công của nhiều người là kết luận của các nhà nghiên cứu ngày nay, nhất là Roland Jacques, Đỗ Quang Chính và Nguyễn Khắc Xuyên. Trong lời tựa Từ điển, chính cha Đắc Lộ viết rằng ngài đã dùng công trình của cha Gaspar do Amaral (một cuốn từ điển Việt-Bồ) và cha António Barbosa (một cuốn Bồ-Việt). Cả hai cuốn đều đã mất.

Trước Quốc ngữ, người Việt dùng chữ Hán và chữ Nôm.

Thư của các thừa sai những năm 1620 có những chữ ghi tiếng Việt còn vụng, chưa có dấu thanh, như những chữ chương nêu. Ông Đỗ Quang Chính đã gom chúng trong cuốn Lịch sử chữ Quốc ngữ 1620 đến 1659 (1972).

Các cách viết “nh”, “ch”, “x”, “gi” đến từ chính tả Bồ Đào Nha. Những chữ có cái móc nhỏ, chữ đ có gạch ngang và các dấu thanh là phần được thêm riêng cho tiếng Việt.

Năm 1651, cuốn Dictionarium Annamiticum, Lusitanum et Latinum và cuốn Cathechismus được in bằng nhà in của Bộ Truyền bá Đức tin ở Rôma (chương 87). Các dạng “blời”, “mlẽ” và chữ s dài có trong sách. Bản chụp Từ điển xem được trên trang của Thư viện Quốc gia Pháp và ở nhiều thư viện khác.

Philiphê Bỉnh là linh mục Đàng Ngoài, sang Lisboa năm 1796 và mất ở đó khoảng năm 1832. Ông để lại hơn hai mươi tập viết tay bằng Quốc ngữ, nay ở Thư viện Vatican. Tác phẩm nổi tiếng nhất là Sách sổ sang chép các việc (1822).

Về thời Pháp thuộc và sau đó, các mốc là thế này. Trường Đông Kinh Nghĩa Thục mở năm 1907. Khoa thi chữ Hán cuối cùng ở Huế năm 1919. Năm 1945, chính phủ lập Nha Bình dân học vụ và Quốc ngữ thành chữ viết chính thức. Nhận định về ý đồ của chính quyền thực dân là cách nhìn chung của các sử gia Việt Nam. Đoạn kết nói về cuốn sách này là lời của chính người kể.

Cây cầu sụp đổ

Các tu sĩ Đa Minh và Phanxicô ở Phúc Kiến từ những năm 1632 đến 1633 gồm có Juan Bautista Morales (Đa Minh) và Antonio de Santa María Caballero (Phanxicô). Mối lo của họ là thành thật. Ricci nói chuyện với các học giả, còn các tu sĩ này thì biết người nông dân (theo Mungello); đó là cách nhìn có cơ sở.

Năm 1645, Bộ Truyền bá Đức tin, được Đức Innôcentê X phê chuẩn, cấm các lễ nghi, theo bản trình của Morales. Năm 1656, Bộ Thánh Vụ, được Đức Alexanđê VII phê chuẩn, cho phép, theo bản trình của cha Martino Martini, Dòng Tên. Cả hai phán quyết đều có điều kiện “nếu sự việc đúng như đã thuật”.

Ở triều Thanh, cha Adam Schall và cha Ferdinand Verbiest coi đài thiên văn và làm lịch. Cha Verbiest đúc đại bác cho Khang Hy. Cha Jean-François Gerbillon và cha Tomás Pereira làm thông dịch khi ký hòa ước Nerchinsk năm 1689. Chiếu khoan dung ban năm 1692. Năm 1700, theo lời xin của các cha Dòng Tên, Khang Hy tuyên bố các lễ nghi là cách bày tỏ lòng kính, không phải để cầu phúc.

Giám mục Charles Maigrot, Hội Thừa sai Paris, là đại diện tông tòa Phúc Kiến. Ngài ra lệnh cấm ngày 26 tháng Ba năm 1693.

Sắc lệnh Cum Deus optimus của Bộ Thánh Vụ được Đức Clêmentê XI phê chuẩn ngày 20 tháng Mười Một năm 1704. Các điều cấm chương nêu đều có trong đó: chỉ dùng chữ Thiên Chúa; không treo biển “Kính Thiên”; không dự tế Khổng Tử; không giữ bài vị có chữ “thần vị”.

Charles-Thomas Maillard de Tournon đến Bắc Kinh năm 1705, bị Khang Hy trục xuất năm 1707, bị người Bồ Đào Nha giam ở Macao và mất ở đó ngày 8 tháng Sáu năm 1710. Ông được phong hồng y khi đang bị giam. Năm 1706, Khang Hy định rằng chỉ những thừa sai theo cách của Ricci mới được cấp giấy phép của triều đình.

Văn thư Ex illa die năm 1715 buộc các thừa sai thề. Những dòng Khang Hy phê bên lề là năm 1721, có trong hồ sơ triều Thanh và được dịch trong tuyển tập một trăm văn kiện Rôma. Chương thuật ý, không phải lời nguyên văn. Lời phê này rất nổi tiếng, được các nhà nghiên cứu Trung Hoa lẫn phương Tây trích nhiều lần.

Hoàng đế Ung Chính cấm đạo Kitô năm 1724. Năm 1742, văn thư Ex quo singulari của Đức Bênêđictô XIV khép lại cuộc tranh luận.

Chiếc bàn thờ tổ tiên

Lệnh cấm áp dụng cả ở Việt Nam, và các thừa sai ở đây phải thề giữ lệnh ấy. Lời buộc tội “bỏ ông bỏ bà” có trong các chiếu chỉ cấm đạo thời Minh Mạng và Tự Đức (chương 125).

Huấn thị Plane compertum est của Bộ Truyền bá Đức tin, đề ngày 8 tháng Mười Hai năm 1939 và được Đức Piô XII phê chuẩn, cho phép các nghi lễ kính Khổng Tử và tổ tiên, và bãi bỏ lời thề. Năm 1964, Bộ trả lời một thỉnh nguyện của các giám mục Việt Nam. Năm 1965, các giám mục Việt Nam công bố những điều người Công giáo được làm: lập bàn thờ tổ tiên trong nhà, thắp hương, cúi lạy trước di ảnh, dự giỗ, và dự các nghi lễ ở đình làng theo nghĩa tôn vinh những người có công với làng. Đây cũng là một trang trong lịch sử Hội Thánh Việt Nam.

Ngày 17 tháng Mười Hai năm 2022, Đức Phanxicô công nhận các nhân đức anh hùng của Matteo Ricci và tôn ông là Đấng Đáng Kính. Hồ sơ phong thánh của Từ Quang Khải được mở ở Thượng Hải năm 2011. Các vị tử đạo Việt Nam được phong thánh năm 1988, và lễ nhớ các ngài là ngày 24 tháng Mười Một. Câu “Ricci đã nói tất cả những điều này từ năm 1600” là lời nhận định của người kể.

Những người trong chương

Alexandre de Rhodes (cha Đắc Lộ) là linh mục Dòng Tên.

Matteo Ricci (Lợi Mã Đậu) là linh mục Dòng Tên.

Alessandro Valignano là vị phụ trách Dòng Tên ở châu Á.

Michele Ruggieri là linh mục Dòng Tên, bạn của Ricci.

Vạn Lịch là hoàng đế nhà Minh.

Từ Quang Khải (Phaolô) là người bạn thân nhất của Ricci.

Francesco Buzomi, Diogo Carvalho, Francisco de Pina, Pedro Marques, Gaspar do Amaral và António Barbosa là các linh mục Dòng Tên.

Trịnh Tráng là chúa Đàng Ngoài.

Anrê Phú Yên là thầy giảng.

Philiphê Bỉnh là linh mục.

Juan Bautista Morales là tu sĩ Đa Minh. Martino Martini là linh mục Dòng Tên.

Khang Hy và Ung Chính là các hoàng đế nhà Thanh.

Charles Maigrot là giám mục.

Clêmentê XI, Bênêđictô XIV, Piô XII và Phanxicô là các giáo hoàng.

Charles-Thomas Maillard de Tournon là sứ thần và hồng y.

Những nơi trong chương

Thanh Chiêm, Hội An và Quảng Nam ở miền trung Việt Nam. Macao và Triệu Khánh ở Quảng Đông. Bắc Kinh và Thượng Hải ở Trung Hoa. Cửa Bạng ở Thanh Hóa. Kẻ Chợ là Thăng Long, nay là Hà Nội. Avignon, Rôma và Lisboa ở châu Âu. Phúc Kiến là tỉnh của cuộc tranh cãi đầu tiên.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một trang, hãy đọc đoạn cha Đắc Lộ kể về cậu bé dạy ngài tiếng Việt trong Những cuộc hành trình và truyền giáo (có bản tiếng Việt của Hồng Nhuệ). Rồi mở một bản chụp cuốn Từ điển Việt-Bồ-La năm 1651 và tìm chữ “blời”: bạn sẽ thấy thứ chữ mình đang đọc đã ra đời như thế nào. Muốn tìm hiểu sâu, cuốn Lịch sử chữ Quốc ngữ 1620 đến 1659 của Đỗ Quang Chính là sách nên đọc. Về Ricci, có cuốn The Memory Palace of Matteo Ricci của Jonathan Spence; về cuộc tranh cãi lễ nghi, cuốn The Chinese Rites Controversy của David Mungello là chỗ bắt đầu tốt.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở các chương sau đây. Chương 33 nói về Phép giảng tám ngày, chương 58 về chữ “thờ” và “kính”. Chương 87 là máy in và năm 1651, chương 96 là Dòng Tên, chương 105 là thánh Phanxicô Xaviê. Chương 107 có Nobili và nghi lễ Malabar. Chương 109 kể về Bộ Truyền bá Đức tin (Propaganda Fide), chương 110 về Anrê Phú Yên, và chương 125 về thời cấm đạo.

Trở lại chương 108