Bỏ qua, tới nội dung
1582–1965 · Trung Hoa, Đàng Trong, Đàng Ngoài, Rôma

Chương 108

Ricci, Đắc Lộ và cuộc tranh cãi Lễ nghi

1582–1965 · Trung Hoa, Đàng Trong, Đàng Ngoài, Rôma

Giáo hoàng Grêgôriô XIII … Clêmentê XIHoàng đế Vạn Lịch … Khang Hy

Lúc ban đầu mới đặt chân đến xứ sở này, vị linh mục Dòng Tên người Pháp ngậm ngùi viết lại trong hồi ký rằng: mỗi lần lắng nghe người Việt trò chuyện, ngài có cảm giác như đang nghe tiếng chim hót líu lo ngoài vòm lá.

Năm ấy, nơi ấy

1582–1965

  1. Macao
  2. Triệu Khánh
  3. Bắc Kinh
  4. Hội An
  5. Thanh Chiêm
  6. Kẻ Chợ (Thăng Long)
  7. Rôma
Ricci đi từ Macao lên Bắc Kinh. Đắc Lộ học tiếng Việt ở Hội An rồi ra Kẻ Chợ.
Bắt đầu đọc

Chương 108

1582–1965 · Trung Hoa, Đàng Trong, Đàng Ngoài, Rôma

Nơi chốn
Macao, Triệu Khánh, Bắc Kinh, Hội An, Thanh Chiêm, Kẻ Chợ (Thăng Long), Rôma
Giáo hoàng
Grêgôriô XIII … Clêmentê XI
Hoàng đế
Vạn Lịch … Khang Hy

Lúc ban đầu mới đặt chân đến xứ sở này, vị linh mục Dòng Tên người Pháp ngậm ngùi viết lại trong hồi ký rằng: mỗi lần lắng nghe người Việt trò chuyện, ngài có cảm giác như đang nghe tiếng chim hót líu lo ngoài vòm lá. Ngài từng rơi vào nỗi thất vọng ê chề, ngỡ rằng suốt cuộc đời mình sẽ chẳng bao giờ có thể học nổi một thứ ngôn ngữ kỳ lạ đến thế.

Vị thừa sai ấy tên là Alexandre de Rhodes, người dân xứ đạo Việt Nam vẫn trìu mến gọi là Cha Đắc Lộ. Vào đầu năm 1625, khi vừa bước qua tuổi ba mươi, ngài đang ngồi tại dinh trấn Thanh Chiêm để ngày đêm vật lộn với từng thanh âm tiếng Việt. Thanh Chiêm thuở ấy là thủ phủ quân chính của quan trấn thủ Quảng Nam, nằm nép mình cách thương cảng Hội An sầm uất không xa.

Bấy giờ, giang sơn Đại Việt đang chìm trong cảnh phân tranh chia cắt: các chúa Nguyễn hùng cứ phương nam cai trị từ kinh đô gần xứ Huế, gọi là Đàng Trong, còn các chúa Trịnh nắm thực quyền phía bắc cai quản từ kinh thành Thăng Long, gọi là Đàng Ngoài. Cha Đắc Lộ đang phục vụ tại Đàng Trong.

Vốn là một học giả uyên bác, ngài đã thông thạo tiếng Latinh, Hy Lạp, Bồ Đào Nha, Ý và một chút tiếng Nhật Bản. Thế nhưng, tiếng nói của người Việt lại là một chân trời hoàn toàn khác biệt. Cùng một âm tiết “ma”, nếu cất giọng bằng phẳng là con ma, lên giọng sắc sảo là cái má, hạ giọng trầm nặng là cây mạ, và uốn giọng ngã nghiêng lại hóa thành con ngựa! Tiếng Việt có sáu thanh trầm bổng, chỉ chênh giọng một chút là nghĩa đã thành một vật khác hẳn.

Rồi Chúa gửi đến cho ngài một người thầy nhỏ: một cậu bé người Việt thông minh. Cha Đắc Lộ kinh ngạc kể rằng chỉ trong ba tuần, cậu bé đã dạy ngài nắm vững sáu thanh và cách phát âm từng chữ. Thuở đầu hai thầy trò không ai hiểu tiếng ai, vậy mà cậu lanh lợi đến nỗi ngài muốn nói gì cậu hiểu ngay. Cũng trong ba tuần ấy, cậu học đọc, học viết mẫu tự của các cha, và học giúp lễ. Nhờ người thầy nhỏ vô danh ấy, bốn tháng sau Cha Đắc Lộ đã ngồi tòa giải tội, và sáu tháng sau đã đứng giảng Tin Mừng bằng tiếng Việt!

Hội An cách đó vài cây số nay vẫn êm đềm bên sông Thu Bồn với những mái ngói rêu phong và Chùa Cầu cổ kính. Thanh Chiêm nay là một làng quê yên bình. Hai mảnh đất ấy là cái nôi đầu tiên, nơi những nét phác thảo của thứ chữ viết dân tộc mai sau bắt đầu thành hình.

Hình ảnh một thừa sai phương Tây ngồi học từng tiếng nói bên một đứa trẻ bản xứ thật ra đã có người đi trước bốn mươi năm. Ở Macao, một linh mục Dòng Tên người Ý tên là Matteo Ricci cũng từng ngồi học từng nét chữ Hán như một cậu học trò nhỏ.

Mái trường Macao và phương pháp “Cung điện ký ức”

Thánh Phanxicô Xaviê đã trút hơi thở cuối cùng vào mùa đông năm 1552 trên hòn đảo Thượng Xuyên cô quạnh ngay sát cửa ngõ Trung Hoa mà chưa một lần được đặt chân vào đất liền. Gần ba mươi năm sau biến cố bi tráng ấy, vị Kinh lược Dòng Tên vùng Đông Á là Cha Alessandro Valignano đã triệu tập các tu sĩ trẻ đến Macao, thương điếm nhỏ bé của người Bồ Đào Nha thuê lại bên bờ biển Quảng Đông.

Tại đây, ngài đã ban hành một huấn thị mục vụ mang tính cách mạng: trước khi bắt tay vào bất cứ công việc tông đồ nào, mọi thừa sai phải học tiếng Hoa, đọc thông viết thạo sách vở văn hóa Trung Hoa, và sống trọn vẹn theo phong tục của người bản xứ! Ngài nhấn mạnh rằng: người thừa sai của Chúa Kitô phải biến mình thành người bản xứ để dẫn đưa tâm hồn người bản xứ về với Chúa.

Năm 1582, vâng theo lời mời gọi ấy, một linh mục Dòng Tên trẻ tuổi người Ý gần ba mươi tuổi đã đặt chân đến Macao: Cha Matteo Ricci, sinh tại Macerata, miền trung nước Ý. Người Trung Hoa sau này kính cẩn gọi ngài bằng danh xưng: Lợi Mã Đậu.

Tại nhà Dòng Tên ở Macao, Cha Ricci ngày đêm miệt mài thọ giáo với một vị thầy đồ bản địa. Ngài sở hữu một trí nhớ siêu phàm lạ lùng: chỉ cần đọc lướt qua một lần bản danh sách hàng trăm chữ Hán phức tạp không hề liên quan nhau, ngài có thể đọc lại trôi chảy từ đầu đến cuối, rồi đọc ngược lại từ dưới lên trên mà không sai một nét! Giới sĩ phu Nho học kinh ngạc khôn xiết.

Học chữ ở Ma Cao
Học chữ ở Ma Cao

Năm 1596, ngài viết cách nhớ ấy thành cuốn sách chữ Hán Tây Quốc Ký Pháp: hãy dựng trong trí một “cung điện ký ức” với muôn vàn gian phòng, rồi đặt mỗi điều cần nhớ vào một góc phòng riêng. Ngài học chữ Hán đến nơi đến chốn, thấu Tứ Thư, Ngũ Kinh, nền tảng của Nho gia, và dịch Tứ Thư sang tiếng Latinh cho các thừa sai đời sau.

Từ tấm áo cà sa đến phẩm phục Nho sĩ

Năm 1583, Cha Ricci cùng Cha Michele Ruggieri được phép vào ở thành Triệu Khánh, tỉnh Quảng Đông. Lúc đầu, hai linh mục cạo đầu, mặc áo cà sa vải thô như nhà sư, vì ngỡ ở phương Đông người tu hành phải như thế.

Nhưng sau mười hai năm, Cha Ricci mới nhận ra: ở Trung Hoa thời ấy, người được cả xã hội kính trọng nhất là Nho sĩ, còn giới tăng ni lại ít được giới trí thức coi trọng. Năm 1595, ngài quyết định để tóc, nuôi râu dài, mặc áo lụa như các bậc đại Nho, và đi kiệu như các bậc hiền triết.

Vào giới sĩ phu, ngài không vội giảng giáo lý. Ngài bắt đầu bằng khoa học, khơi lòng ham hiểu biết của các học giả. Trong phòng khách ở Triệu Khánh, ngài treo tấm bản đồ thế giới mang từ Tây phương sang. Khách nhìn vào mà choáng váng: bấy lâu họ vẫn tin Trung Hoa là cả “thiên hạ”, nay mới biết quê mình chỉ là một phần nhỏ trong một thế giới bao la!

Cha Ricci vẽ lại tấm bản đồ ấy bằng chữ Hán, tức Khôn Dư Vạn Quốc Toàn Đồ in năm 1602 tại Bắc Kinh, khéo xoay cho Trung Hoa nằm gần chính giữa để người bản xứ khỏi phật lòng. Lần đầu tiên, người Trung Hoa đọc tên châu Âu, châu Phi, châu Mỹ bằng chính chữ của cha ông mình.

Tấm bản đồ năm 1602
Tấm bản đồ năm 1602

Đường lên kinh đô không dễ. Ngài nhẫn nại đi lên phía bắc từng chặng: từ Triệu Khánh qua Thiều Châu, đến Nam Xương năm 1595, Nam Kinh năm 1599, đến đâu cũng kết bạn với quan lại nhân sĩ. Sau một lần vào Bắc Kinh không thành năm 1598, ngài kiên trì chuẩn bị lần thứ hai.

Tiếng chuông đồng hồ nơi Tử Cấm Thành và tình bạn tri kỷ

Năm 1601, sau gần hai mươi năm sống giữa người Trung Hoa, Cha Matteo Ricci đàng hoàng vào kinh thành Bắc Kinh. Ngài dâng Hoàng đế Vạn Lịch nhà Minh những lễ vật: một bức ảnh Chúa Kitô, một bức tranh Đức Mẹ, một cây đàn phím, và nhất là hai chiếc đồng hồ cơ khí tự gõ chuông báo giờ.

Vạn Lịch thích nhất những chiếc đồng hồ. Khi đồng hồ chết máy, cả Tử Cấm Thành không thợ nào biết sửa. Cha Ricci và các bạn được mời vào cung sửa, nhờ đó được vua cho ở lại lâu dài nơi kinh đô. Hoàng đế còn cho dựng một tòa tháp gỗ quý trong cung để đặt chiếc đồng hồ lớn. Dù chưa một lần được gặp thiên tử, ngài sống chín năm cuối đời ở Bắc Kinh, làm bạn tâm giao với những bộ óc lỗi lạc nhất triều đình.

Bên chiếc đồng hồ
Bên chiếc đồng hồ

Người bạn tri kỷ gắn bó sâu sắc nhất với ngài chính là Từ Quang Khải, một bậc đại khoa bảng danh tiếng người Thượng Hải, đỗ đạt những kỳ thi cao nhất của triều đình, người mà sau này được thăng tiến lên chức Đại học sĩ, tương đương Tể tướng.

Năm 1603, sau những lần đàm đạo về đức tin, Từ Quang Khải xin chịu phép Rửa, lấy tên thánh Phaolô. Ngày ngày hai học giả ngồi bên nhau: Cha Ricci giảng giải khoa học và triết học phương Tây, còn Phaolô Từ Quang Khải chuốt từng câu chữ Hán. Năm 1607, hai ngài dịch xong sáu quyển đầu bộ Cơ Sở hình học của nhà toán học Hy Lạp Euclid sang chữ Hán. Nhiều thuật ngữ toán học người Hoa, người Nhật và cả người Việt mình dùng đến hôm nay, như chính chữ Kỷ Hà để gọi môn hình học, bắt nguồn từ ngòi bút của hai người ấy! Khu Từ Gia Hối, nghĩa là “Làng của dòng họ Từ”, ở Thượng Hải nay vẫn mang tên dòng họ ông, nơi có Nhà thờ Chính tòa uy nghiêm.

Những người bạn học thuật
Những người bạn học thuật

Cha Ricci viết tập tiểu luận chữ Hán nổi tiếng mang tên Giao Hữu Luận, bàn về đạo làm bạn, đúc kết một trăm danh ngôn của các hiền triết Hy-La và các Thánh Phụ, mở đầu bằng câu tuyệt đẹp: “Bạn tôi không phải người khác, mà là một nửa của chính tôi”. Giới sĩ phu chuyền tay nhau đọc mà thán phục.

Nhất là cuốn sách hộ giáo Thiên Chúa Thực Nghĩa, viết như cuộc đối thoại giữa một học giả phương Tây và một nhà Nho. Ngài lập luận: Thiên Chúa của Kitô giáo không phải vị thần xa lạ từ Tây dương tới, mà chính là Đấng Tạo Hóa tối cao các bậc thánh hiền Trung Hoa xưa trong Kinh Thi, Kinh Thư đã tôn kính dưới tên Thượng Đế và Thiên!

Ngài thấy Nho sĩ bái lạy trước bài vị Khổng Tử, và nhà nào cũng lập bàn thờ, thắp hương, dâng cỗ giỗ, lạy bài vị tổ tiên. Ngài kết luận: những nghi lễ ấy là tôn sư trọng đạo và lòng hiếu thảo với cội nguồn, chứ người ta không coi Khổng Tử hay tổ tiên là thần linh ban phúc giáng họa! Vì thế, ngài cho tín hữu Trung Hoa tiếp tục giữ lễ gia tiên, chỉ bỏ những điều mê tín như đốt vàng mã.

Cha Matteo Ricci qua đời ngày 11 tháng Năm năm 1610 tại Bắc Kinh. Nhờ Cha Diego de Pantoja tha thiết xin, Hoàng đế Vạn Lịch ban một ân huệ chưa từng có: một khu đất ngoài tường thành để an táng ngài. Đó là lần đầu một người ngoại quốc được chôn ở kinh đô theo chiếu chỉ thiên tử, và mộ ngài vẫn còn đến hôm nay.

Hội An và người thầy Francisco de Pina

Năm 1615, vài linh mục Dòng Tên theo thuyền buôn Bồ Đào Nha từ Macao đến Hội An, thương cảng sầm uất nhất Đàng Trong. Họ là những thừa sai vừa bị đuổi khỏi Nhật Bản năm 1614. Thay vì ngồi chờ ở Macao, họ giương buồm sang đất mới. Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên muốn mở mang buôn bán và cần đúc đại bác phương Tây, nên cho các cha ở lại.

Thừa sai châu Âu đầu tiên thật sự thạo tiếng Việt là Cha Francisco de Pina, một linh mục Dòng Tên người Bồ Đào Nha. Ngài là người đầu tiên đứng giảng Lời Chúa bằng tiếng Việt không cần thông ngôn! Ngài ghi chép các âm, sáu thanh, soạn cuốn ngữ pháp tiếng Việt đầu tiên bằng tiếng Bồ Đào Nha, rồi dạy lại cho các linh mục đến sau, trong đó có người học trò xuất sắc Alexandre de Rhodes.

Nhưng tháng Mười Hai năm 1625, khi chèo thuyền nhỏ ra chiếc tàu Bồ Đào Nha neo ngoài cửa Hàn, sóng lớn bất ngờ lật thuyền, ngài chết đuối ở tuổi bốn mươi. Ngài nằm lại lòng biển miền Trung, nhưng hạt giống ngài gieo đã được người học trò Đắc Lộ tiếp nối.

Alexandre de Rhodes và những hạt giống đức tin đầu tiên
Alexandre de Rhodes và những hạt giống đức tin đầu tiên

Cha Đắc Lộ và hạt mầm đức tin nơi đất Bắc

Cha Alexandre de Rhodes sinh năm 1593 tại thành phố Avignon miền nam nước Pháp, thuở ấy thuộc quyền Tòa Thánh, mang trong mình dòng máu tổ tiên gốc Do Thái đã trở lại đạo Công giáo. Ngài gia nhập Dòng Tên tại Rôma và từng tha thiết xin đi truyền giáo tại Nhật Bản. Khi ngài đặt chân đến Macao vào năm 1623 thì cánh cửa nước Nhật đã đóng chặt hoàn toàn, nên bề trên quyết định gửi ngài sang Đàng Trong.

Mùa xuân năm 1627, ngài nhận sứ mạng mới: lên đường ra Đàng Ngoài, vùng đất thuộc quyền cai trị của các chúa Trịnh.

Ngày 19 tháng Ba năm 1627, đúng ngày Lễ kính Thánh Cả Giuse, con thuyền chở ngài cùng Cha Pedro Marquez cập bến Cửa Bạng ở Thanh Hóa. Đúng lúc ấy, chúa Thanh Đô Vương Trịnh Tráng đang thân chinh đem quân vào nam đánh chúa Nguyễn. Gặp hai linh mục, chúa vui vẻ cho các ngài theo đoàn quân về Thăng Long. Cha Đắc Lộ dâng chúa một chiếc đồng hồ báo giờ và một cuốn sách toán học bìa mạ vàng. Chúa Trịnh rất hài lòng, cho các cha ở Kẻ Chợ, tức Hà Nội ngày nay, và cho dựng một nhà thờ.

Cha Đắc Lộ hăng say giảng đạo, có ngày giảng bốn, năm lần. Ngài khen người Đàng Ngoài thông minh, hiếu học, ưa bàn lẽ phải và tranh biện sắc sảo.

Theo cách của Cha Ricci, ngài không nói ngay về Chúa Giêsu chịu đóng đinh. Ngài bắt đầu từ trời đất: Ai đã dựng nên trời đất, mưa gió, mùa màng? Người Việt từ ngàn đời vẫn kính “Trời”, nên ngài gọi Thiên Chúa bằng tên mộc mạc: Đức Chúa Blời, theo lối đọc cổ của chữ “Trời”. Rồi từ đó ngài dẫn người nghe từng bước đến Tin Mừng của Đức Kitô.

Chỉ trong ba năm, từ 1627 đến 1630, khoảng sáu ngàn bảy trăm người chịu phép Rửa: có người trong tôn thất nhà chúa, có nhà sư, có thầy đồ nơi thôn quê. Tiêu biểu là bà Catarina, em gái chúa Trịnh Tráng, theo đạo rồi làm nhiều vần thơ đạo bằng tiếng mẹ đẻ để ca tụng Chúa.

Một sáng kiến sống còn của Cha Đắc Lộ là lập Hội Thầy Giảng: ngài chọn những thanh niên tân tòng có học, đạo đức, khấn sống độc thân, ở chung với các linh mục để được đào tạo kỹ. Rồi các thầy tỏa về các làng quê hẻo lánh dạy kinh, gieo đức tin.

Năm 1630, nghe lời gièm pha, chúa Trịnh trục xuất các thừa sai. Trước khi đi, Cha Đắc Lộ giao các họ đạo lại cho các Thầy Giảng trông nom. Và kết quả thật kỳ diệu: mấy năm sau khi thừa sai trở lại, giáo dân không hao hụt mà còn tăng vượt bậc! Bài học sâu sắc nhất mà ngài mang theo suốt cuộc đời chính là: Đức tin Công giáo chỉ có thể thực sự đứng vững trên mảnh đất Việt Nam khi chính những người con đất Việt can đảm gánh vác sứ mạng ấy!

Những thầy giảng đầu tiên nơi đất Bắc
Những thầy giảng đầu tiên nơi đất Bắc

Sau mười năm dạy thần học tại Macao, từ 1630 đến 1640, ngài được sai trở lại Đàng Trong. Năm năm tiếp theo là chuỗi ngày gian nan vừa làm việc mục vụ vừa lẩn trốn sự truy lùng của quan quân: bốn lần bị trục xuất, bốn lần ngài lại lén lút quay trở lại. Năm 1644, ngài đau đớn chứng kiến người học trò yêu quý của mình là Chân phước Thầy giảng Anrê Phú Yên đổ máu đào tử đạo.

Năm 1645, ngài bị bắt giam và bị kết án tử hình, sau đó được chúa Nguyễn giảm án trục xuất vĩnh viễn khỏi bờ cõi. Ngày 3 tháng Bảy năm 1645, chiếc thuyền nhổ neo đưa ngài rời khỏi vùng biển Việt Nam. Trong hồi ký, ngài nghẹn ngào viết: thân xác ngài buộc phải rời đi, nhưng trái tim ngài thì vĩnh viễn ở lại với đất nước và con người nơi này! Ngài không bao giờ còn cơ hội quay trở lại Việt Nam, và ngài thanh thản an nghỉ trong Chúa vào năm 1660 tại Isfahan bên đất Ba Tư xa xôi.

Chữ Quốc ngữ: công trình tập thể của tình yêu

Người đời sau quen gọi Cha Alexandre de Rhodes là người “sáng tạo ra chữ Quốc ngữ”. Nói cho công tâm, điều ấy chưa thật đúng.

Chữ Quốc ngữ là công trình chung, vun đắp qua nhiều chục năm bởi nhiều thế hệ thừa sai và những người cộng sự Việt Nam:

  • Các thừa sai Dòng Tên Bồ Đào Nha đi tiên phong từ thập niên 1620 đã bắt đầu dùng các mẫu tự Latinh để ghi âm tiếng Việt cho việc học tập cá nhân.
  • Cha Francisco de Pina là người đầu tiên đặt nền móng ghi nhận các thanh điệu một cách có hệ thống.
  • Cha Gaspar do Amaral biên soạn cuốn Từ điển Việt–Bồ, và Cha António Barbosa biên soạn cuốn Từ điển Bồ–Việt; hai bản thảo viết tay này nay đã thất lạc, nhưng Cha Đắc Lộ đã trân trọng thừa nhận mình được thừa hưởng trọn vẹn hai công trình ấy.
  • Và đặc biệt, công lao thầm lặng vô giá thuộc về những người Việt Nam vô danh, những Thầy Giảng và những chú bé giúp lễ như cậu bé ở Thanh Chiêm, đã nhẫn nại ngồi hàng giờ bên bàn học, đọc đi đọc lại từng âm tiết, uốn nắn từng thanh điệu trầm bổng cho các cha.

Chính vì những người đi trước là các thừa sai Bồ Đào Nha, nên quy tắc chính tả của chữ Quốc ngữ mang đậm dấu ấn ngữ âm tiếng Bồ Đào Nha: các phụ âm như nh trong chữ nhà, ch trong chữ chợ, gi, x. Để thể hiện các nguyên âm đặc thù của tiếng Việt, các ngài đã sáng tạo thêm chiếc móc nhỏ cho chữ ư, ơ, thêm nét gạch ngang cho chữ đ, và đặt ra hệ thống năm dấu thanh điệu sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng.

Trước khi chữ Quốc ngữ ra đời, dân tộc Việt Nam sử dụng hai hệ thống văn tự vô cùng phức tạp: chữ Hán dùng cho khoa cử hành chính, và chữ Nôm mượn chất liệu chữ Hán để ghi âm tiếng mẹ đẻ. Cả hai thứ chữ ấy đòi hỏi người ta phải dùi mài kinh sử suốt hàng chục năm trời mới có thể đọc thông viết thạo. Trong khi đó, thứ chữ viết ghi âm bằng mẫu tự Latinh này lại vô cùng diệu kỳ: một người bình dân chỉ cần học vài tuần lễ là đã có thể đọc và viết được!

Công lao to lớn bất hủ của Cha Đắc Lộ chính là việc ngài đã tổng hợp, hệ thống hóa toàn bộ các công trình tiền bối, hoàn thiện ngữ pháp và đưa lên bản in chính thức.

Năm 1651, tại kinh thành Rôma, ngài đã cho ấn hành hai cuốn sách lịch sử mở đầu cho kỷ nguyên chữ Quốc ngữ: cuốn Từ điển Việt–Bồ–La và cuốn sách giáo lý Phép giảng tám ngày. Mặc dù cách viết thời bấy giờ còn mang nhiều phụ âm cổ như blời thay cho trời, mlẽ thay cho lẽ, một người Việt Nam hôm nay khi cầm bản chụp hai cuốn sách ấy lên vẫn có thể đọc hiểu được hầu như trọn vẹn.

Chữ Quốc ngữ trên trang in Rôma năm 1651
Chữ Quốc ngữ trên trang in Rôma năm 1651

Suốt hơn hai trăm năm sau ngày ra đời, chữ Quốc ngữ chỉ âm thầm sống trong lòng các xứ đạo Công giáo, như một thứ văn tự nội bộ dùng để chép kinh bổn, viết hạnh các thánh và trao đổi thư từ mục vụ. Cuối thế kỷ XVIII, linh mục Philiphê Bỉnh thuộc giáo phận Đàng Ngoài sang sống lưu vong tại Lisboa hơn ba mươi năm, ngài đã miệt mài viết hàng ngàn trang văn xuôi bằng chữ Quốc ngữ về lịch sử và ký sự; hơn hai mươi tập thủ bản quý giá ấy nay vẫn được lưu giữ trang trọng trong Thư viện Vatican.

Đến đầu thế kỷ XX, các sĩ phu yêu nước trong phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907 đã thức tỉnh, nhận ra chữ Quốc ngữ chính là vũ khí sắc bén nhất để nâng cao dân trí và thức tỉnh lòng yêu nước. Khoa thi chữ Hán cuối cùng khép lại tại kinh thành Huế vào năm 1919. Đến năm 1945, chữ Quốc ngữ chính thức trở thành quốc tự của toàn thể dân tộc Việt Nam.

Gần một trăm triệu người Việt Nam chúng ta hôm nay đang hằng ngày đọc, viết, suy tư và sáng tác bằng thứ chữ viết mà bốn trăm năm trước, các vị thừa sai cùng những người thầy giảng vô danh đã cặm cụi phác thảo trong những mái nhà tranh nghèo nơi xứ Quảng Nam và Kẻ Chợ thân thương.

Cây cầu sụp đổ: cuộc tranh cãi lễ nghi Trung Hoa

Trở lại với đất nước Trung Hoa, phương pháp thích nghi văn hóa của Cha Matteo Ricci dù gặt hái nhiều hoa trái tốt lành nhưng lại vấp phải một cơn bão táp giáo luật kéo dài suốt hơn một thế kỷ.

Vào thập niên 1630, các thừa sai thuộc dòng Đa Minh và dòng Phanxicô từ Manila bắt đầu đặt chân đến truyền giáo tại tỉnh Phúc Kiến. Địa bàn của các ngài chủ yếu là các làng quê thôn dã nghèo nàn. Bước vào các nếp nhà nông dân, tận mắt chứng kiến cảnh giáo dân tề tựu sụp lạy trước bài vị tổ tiên, thắp hương nghi ngút và dâng mâm cỗ cúng giỗ mà nghi thức đôi lúc bị pha tạp nhiều yếu tố khấn vái địa phương, các vị thừa sai dòng Đa Minh đã vô cùng bàng hoàng. Dưới cái nhìn của các ngài, đó là hành vi thờ ngẫu tượng phạm thánh! Các ngài cũng kiên quyết không chấp nhận việc dùng danh từ Thượng Đế hay Thiên để gọi Thiên Chúa, vì lo ngại giáo dân sẽ nhầm lẫn Chúa với bầu trời vật chất.

Mối băn khoăn mục vụ của các ngài rất chân thành: Cha Ricci từng đàm đạo với tầng lớp đại trí thức Nho gia vốn hiểu rõ ý nghĩa triết học trừu tượng của nghi lễ, trong khi các thừa sai Đa Minh lại sống giữa những người nông dân bình dị vốn dễ rơi vào mê tín. Các ngài đã gửi văn thư về Rôma khiếu nại kịch liệt đường hướng của Dòng Tên.

Cuộc tranh cãi Lễ nghi Trung Hoa
Cuộc tranh cãi Lễ nghi Trung Hoa

Cuộc tranh cãi thần học bùng nổ dữ dội suốt gần một trăm năm, từ 1645 đến 1742. Mỗi bên đều gửi về Tòa Thánh những bản tường trình thần học công phu, và Rôma liên tục đưa ra những phán quyết giằng co: năm 1645 ra lệnh cấm, đến năm 1656 sau khi nghe Cha Martino Martini Dòng Tên trần tình lại ban sắc lệnh nới lỏng cho phép.

Trong khi đó, tại kinh đô Bắc Kinh, các tu sĩ Dòng Tên đã trở thành những nhân vật không thể thiếu đối với triều đình nhà Thanh. Họ là những nhà khoa học kiệt xuất đảm nhận chức Khâm Thiên Giám, coi đài thiên văn hoàng gia, để tính toán lịch pháp chính xác cho đất nước: từ Cha Johann Adam Schall von Bell người Đức đến Cha Ferdinand Verbiest người Flandres. Cha Verbiest đúc đại bác giúp triều đình; hai Cha Jean-François Gerbillon và Tomás Pereira làm thông dịch viên đắc lực giúp nhà Thanh ký kết Hòa ước Nerchinsk lịch sử với Đế quốc Nga vào năm 1689.

Cảm kích trước tài đức và lòng trung kiên của các cha, năm 1692, Hoàng đế Khang Hy, một trong những bậc minh quân vĩ đại nhất lịch sử Trung Hoa, đã long trọng ban hành Chiếu chỉ Khoan dung, cho phép đạo Công giáo được tự do truyền bá khắp bờ cõi đế quốc. Khi các cha Dòng Tên cung kính thỉnh ý thiên tử về các nghi thức cổ truyền, chính Hoàng đế Khang Hy đã đích thân xác nhận bằng văn bản rằng: việc tôn kính Đức Khổng Tử và cúng giỗ tổ tiên thuần túy là để biểu lộ lòng tri ân và đạo hiếu của con cháu, hoàn toàn không mang ý nghĩa tôn giáo cầu may!

Thế nhưng, bức tường định kiến giáo luật thời bấy giờ đã không thể dung nạp sự thích nghi ấy.

Năm 1693, Giám mục đại diện tông tòa Charles Maigrot thuộc Hội Thừa sai Paris tại Phúc Kiến ban hành sắc lệnh nghiêm cấm các nghi lễ và gửi hồ sơ về Rôma. Ngày 20 tháng Mười Một năm 1704, Đức Giáo hoàng Clêmentê XI ban hành sắc lệnh nghiêm cấm triệt để: cấm dùng từ Thượng Đế và Thiên, chỉ được dùng duy nhất danh từ Thiên Chúa; cấm các nhà thờ không được treo bức hoành phi Kính Thiên do hoàng đế ban tặng; cấm người có đạo tham dự lễ tế Khổng Tử; và tuyệt đối cấm đặt trong nhà những bài vị tổ tiên có khắc hai chữ “Thần Vị”!

Tòa Thánh cử Đặc sứ Charles de Tournon sang Bắc Kinh để thông báo phán quyết cho hoàng đế vào năm 1705. Khang Hy ban đầu tiếp đón lịch sự, nhưng sau đó ngài đã nổi trận lôi đình khi nhận ra một vị sứ thần phương Tây chưa từng đọc qua một cuốn sách chữ Hán nào lại dám ngạo mạn đứng ra phán xét và bãi bỏ nền tảng luân lý ngàn đời của văn hóa Trung Hoa! Năm 1706, nhà vua hạ lệnh: chỉ những thừa sai nào cam kết tuân giữ phương pháp thích nghi của Cha Matteo Ricci mới được cấp thẻ bài ở lại. Đặc sứ Tournon bị trục xuất khỏi kinh đô, rồi bị chính quyền thực dân Bồ Đào Nha quản thúc tại gia ở Macao cho đến khi qua đời năm 1710.

Đặc sứ Tournon tại Bắc Kinh
Đặc sứ Tournon tại Bắc Kinh

Năm 1715, Đức Clêmentê XI ban hành Tông hiến Ex illa die, buộc mọi thừa sai sang phương Đông phải thề tuân giữ lệnh cấm. Đọc bản dịch sắc lệnh, Hoàng đế Khang Hy đã phẫn nộ phê bút son bên lề văn bản những dòng chữ lịch sử:

“Xem qua bản sắc lệnh này, trẫm thấy bọn người Tây Dương thật là nhỏ mọn, dốt nát, làm sao hiểu nổi đạo lý lớn của Trung Hoa! Chúng không hề đọc sách Trung Hoa, lời lẽ thật là lố bịch. Từ nay về sau, không cần cho bọn người Tây Dương đi giảng đạo ở đất này nữa, cấm tiệt đi cho xong, khỏi sinh chuyện rắc rối!”

Đến năm 1724, Hoàng đế Ung Chính kế vị đã chính thức ra chiếu chỉ cấm đạo Kitô giáo trên toàn quốc: các thánh đường bị tịch thu làm kho thóc hay trường học, các thừa sai bị xua đuổi về Macao. Và đến năm 1742, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XIV ban hành Tông hiến Ex quo singulari, đóng chặt vĩnh viễn cuộc tranh luận Lễ Nghi, buộc các linh mục phải tuyên thệ tuyệt đối không bao giờ được bàn lại vấn đề này nữa. Cây cầu giao duyên tuyệt mỹ giữa Tin Mừng và văn hóa phương Đông bỗng chốc sụp đổ tan tành.

Cây cầu sụp đổ
Cây cầu sụp đổ

Chiếc bàn thờ gia tiên và khúc ca giải tỏa sau ba trăm năm

Bản án cấm đoán nghiệt ngã ấy đã lập tức áp dụng sang toàn cõi Giáo hội Việt Nam.

Suốt hơn hai trăm năm ròng rã, người Công giáo Việt Nam bị cấm không được thắp một nén hương trước bàn thờ cha mẹ, không được cúi lạy trước bài vị tổ tiên, không được tham gia mâm cỗ cúng giỗ gia tộc và không được dự hội làng nơi đình miếu.

Đối với một dân tộc mà Đạo Hiếu và lòng biết ơn tổ tiên là gốc rễ thiêng liêng của toàn bộ nền luân lý làm người, lệnh cấm ấy đã trở thành một chén đắng nghiệt ngã tột cùng! Nó biến người có đạo bỗng chốc bị đồng bào và gia tộc ruồng bỏ, bị vu cáo là thứ con cái “bất hiếu”, “bỏ ông bỏ bà”, “theo tà đạo Tây phương”. Chính những định kiến đau lòng ấy đã được ghi vào các bản cáo thị cấm đạo dưới triều các vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức, châm ngòi cho những cuộc bách hại đẫm máu khiến hàng vạn tín hữu kiên trung phải ngã xuống trên các pháp trường, trong đó có 117 Vị Thánh Tử Đạo Việt Nam được toàn thể Hội Thánh hân hoan mừng kính vào ngày 24 tháng Mười Một hằng năm. Các ngài chết không phải vì không yêu kính cha mẹ hay quê hương, mà chết để minh chứng rằng: lòng kính mến Thiên Chúa trên hết mọi sự không bao giờ mâu thuẫn với đạo hiếu làm con!

Và rồi, sự thật đức tin cuối cùng cũng đã được ánh sáng Chúa Thánh Thần soi tỏ.

Ngày 8 tháng Mười Hai năm 1939, sau khi xem xét lại toàn bộ bản chất vấn đề, Đức Giáo hoàng Piô XII đã ban hành Huấn thị lịch sử Plane Compertum. Tòa Thánh long trọng tuyên bố: các nghi thức tôn kính tổ tiên và các bậc tiền hiền trong văn hóa phương Đông thuần túy là những cử chỉ dân sự cao đẹp nhằm bày tỏ lòng hiếu kính và tri ân, và người tín hữu Công giáo hoàn toàn được phép tự do thực hành! Lời tuyên thệ ngặt nghèo từng đè nặng lương tâm các vị thừa sai suốt hai thế kỷ chính thức bị bãi bỏ vĩnh viễn.

Tại quê hương Việt Nam, vào năm 1965, Hội đồng Giám mục Việt Nam đã ban hành văn thư mục vụ lịch sử hướng dẫn cụ thể cho đoàn chiên: người Công giáo được phép lập Bàn Thờ Gia Tiên trang trọng trong nhà ngay bên dưới bàn thờ Chúa, được thắp hương, đốt nến, cúi lạy trước di ảnh ông bà cha mẹ, được làm mâm cơm giỗ chạp tưởng nhớ người quá cố, và được tham gia các nghi thức tế lễ tôn vinh các bậc tiền nhân có công với làng xã quê hương!

Tất cả những chân lý thích nghi văn hóa sáng ngời ấy thực chất Cha Matteo Ricci và Cha Alexandre de Rhodes đã can đảm chỉ ra từ đầu thế kỷ XVII! Mẹ Hội Thánh đã phải trải qua ba trăm năm thăng trầm, và phải trả bằng biển máu và nước mắt của bao thế hệ con cái, mới có thể tìm lại được sự hòa quyện tuyệt vời ấy.

Tháng Mười Hai năm 2022, Đức Thánh Cha Phanxicô đã chính thức ký sắc lệnh tôn vinh Cha Matteo Ricci lên bậc Đấng Đáng Kính, bước tiến quan trọng trên con đường tuyên thánh. Cùng lúc đó, tại Tổng Giáo phận Thượng Hải, hồ sơ xin phong thánh cho người bạn tri kỷ của ngài là Đại thần Phaolô Từ Quang Khải, mở từ năm 2011, vẫn đang được xúc tiến tích cực. Hai bậc danh nhân từng ngồi bên nhau dịch sách hình học năm nào nơi kinh thành Bắc Kinh, mai này rất có thể sẽ cùng nhau rạng ngời ngự trên bàn thờ danh dự của Mẹ Hội Thánh.

Mỗi độ xuân về hay trong những ngày giỗ chạp thiêng liêng, bước vào bất kỳ một mái ấm gia đình Công giáo Việt Nam nào hôm nay, chúng ta đều bắt gặp một khung cảnh ấm cúng chan chứa ân tình: trên cao là Bàn Thờ Chúa với ngọn đèn chầu lung linh trước Thánh Giá cứu độ, và ngay bên dưới là Bàn Thờ Tổ Tiên nghi ngút khói hương thơm ngát trước di ảnh ông bà cha mẹ.

Người tín hữu cung kính chắp tay cúi đầu tạ ơn Thiên Chúa là Nguồn Cội của mọi sự sống, rồi kính cẩn nghiêng mình tưởng nhớ công ơn sinh thành dưỡng dục của các bậc tiền nhân. Làn khói hương trầm mặc bay lên giữa những lời kinh nguyện tha thiết bằng chính chữ Quốc ngữ thân thương chính là khúc hoan ca nối dài giấc mơ của Cha Đắc Lộ và Cha Ricci năm nào, minh chứng rực rỡ rằng: Tin Mừng của Chúa Cứu Thế Giêsu khi đến với một dân tộc không bao giờ hủy diệt cội nguồn, mà Tin Mừng ấy đến để thánh hóa, thăng hoa và làm cho đạo hiếu của con người được đơm hoa kết trái vĩnh cửu trong Tình Yêu của Thiên Chúa Ba Ngôi.

Làn khói hương trầm mặc bay lên giữa những lời kinh nguyện tha thiết bằng chính chữ Quốc ngữ thân thương chính là khúc hoan ca nối dài giấc mơ của Cha Đắc Lộ và Cha Ricci năm nào, minh chứng rực rỡ rằng: Tin Mừng của Chúa Cứu Thế Giêsu khi đến với một dân tộc không bao giờ hủy diệt cội nguồn, mà Tin Mừng ấy đến để thánh hóa, thăng hoa và làm cho đạo hiếu của con người được đơm hoa kết trái vĩnh cửu trong Tình Yêu của Thiên Chúa Ba Ngôi.

Chương 108 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

chỉ có thể thực sự đứng vững trên mảnh đất Việt Nam khi chính những người con đất Việt can đảm gánh vác sứ mạng…

Ricci đi từ Macao lên Bắc Kinh. Đắc Lộ học tiếng Việt ở Hội An rồi ra Kẻ Chợ.

Những người trong chương

  • Matteo Ricci · Mộ ngài ở Bắc Kinh vẫn còn. Tháng Mười Hai năm 2022, ngài được tuyên bố là Đấng Đáng Kính.
  • Từ Quang Khải · Khu Từ Gia Hối ở Thượng Hải còn mang tên dòng họ ông, có nhà thờ chính tòa. Hồ sơ phong thánh mở từ năm 2011.
  • Philiphê Bỉnh · Hơn hai mươi tập chữ Quốc ngữ ngài viết tay ở Lisboa nay nằm trong Thư viện Vatican.

Nơi ấy hôm nay

  • Hội An vẫn êm đềm bên dòng Thu Bồn, có Chùa Cầu. Thanh Chiêm nay là làng quê yên tĩnh.
  • Macao còn mặt tiền đá của nhà thờ thánh Phaolô trên đồi, có phần do tín hữu Nhật chạy nạn chạm khắc.
  • Nhà người Công giáo Việt ngày Tết, ngày giỗ có hai bàn thờ: Chúa ở trên, tổ tiên ngay bên dưới.

Muốn đọc thêm

Matteo Ricci, Giao Hữu Luận, Thiên Chúa Thực Nghĩa · Alexandre de Rhodes, Phép giảng tám ngày, Từ điển Việt–Bồ–La (1651) · Huấn thị Plane compertum (1939)

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 109

Propaganda Fide và Hội Thừa sai Paris

Vì sao một giám mục người Pháp bị chính người Công giáo bắt giam ở Manila?

Khoảng 23 phút đọc