Tư liệu chương 109
Kiểm chứng chương 109: Propaganda Fide và Hội Thừa sai Paris
Đọc xong chương 109, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: làm sao một giám mục lại bị chính người Công giáo bắt rồi giải đi vòng quanh thế giới như tù nhân, ai lập ra cái văn phòng ở Rôma đã đổi hẳn công cuộc truyền giáo, và chuyện Hội Thừa sai Paris có bao nhiêu phần dựa trên giấy tờ. Những trang này lần từng chuyện về nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào là lời truyền lại, chuyện nào còn được bàn.
Chương kể Tòa Thánh lập Thánh Bộ Truyền bá Đức tin năm 1622, gửi sang châu Á các giám mục mang chức đại diện tông tòa, và Hội Thừa sai Paris ra đời ra sao. Đó là những cơ cấu đã dẫn đến hàng giáo sĩ Việt Nam đầu tiên.
Nguồn chính gồm văn khố của Thánh Bộ ở Rôma, nay là Bộ Loan báo Tin Mừng, và văn khố của Hội Thừa sai Paris ở số 128 phố Rue du Bac. Văn khố thứ hai giữ thư từ của các giám mục và thừa sai, nhiều thư từ Việt Nam. Ngoài ra còn các thư của Đức cha Pallu, in năm 1904 và 1905, bản Huấn thị năm 1659 gửi các đại diện tông tòa, và cuốn lời khuyên cho thừa sai, Monita ad missionarios.
Cuốn Histoire de la Société des Missions Étrangères (1894) của Adrien Launay là công trình cổ điển. Các nghiên cứu của linh mục Nguyễn Hồng và Phan Phát Huồn về lịch sử truyền giáo Việt Nam cũng dựa trên các nguồn này.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Đức cha Pallu bị bắt năm 1674
François Pallu sinh ngày 31 tháng Tám năm 1626 ở Tours, nên năm 1674 ông bốn mươi tám tuổi.
Tháng Mười năm 1674, một cơn bão đẩy tàu ông vào bờ Philippines. Người Tây Ban Nha bắt ông, giải sang Mêhicô, từ Acapulco đến Veracruz, rồi sang Tây Ban Nha. Năm 1677 ông được thả nhờ Đức Innôcentê XI và vua Louis XIV can thiệp. Đúng là ông đã đi vòng quanh trái đất, và là với tư cách tù nhân.
Philippines là thuộc địa Tây Ban Nha từ năm 1565, và mỗi năm một chiếc thuyền buồm chở lụa và đồ sứ Trung Hoa chạy từ Manila sang Mêhicô (theo Schurz, The Manila Galleon). Chuyến vượt biển mất chừng nửa năm.
Quyền bảo trợ
Hai chữ padroado và patronato được giải thích ở chương 101, và chương này giải thích đúng. Năm 1514, Đức Lêô X xác nhận cho Bồ Đào Nha quyền ấy trên các vùng đất phía đông châu Phi, trong sắc chỉ Dum fidei constantiam.
Những bất cập chương nêu đều khớp với nghiên cứu. Thừa sai phải qua Lisboa và thề trung thành. Hạm đội mỗi năm đi một chuyến vòng mũi Hảo Vọng, đến Goa mất chừng sáu tháng (theo Boxer, The Portuguese Seaborne Empire). Nhiều tòa giám mục bỏ trống hàng năm trời; tòa Macao chẳng hạn bỏ trống nhiều quãng dài trong thế kỷ XVII.
Bồ Đào Nha nổi dậy chống Tây Ban Nha năm 1640, và các giáo hoàng không chuẩn y các giám mục của triều đại mới trong gần ba mươi năm, cho đến khi Đức Clêmentê IX công nhận nền độc lập của Bồ Đào Nha năm 1668. Người Hà Lan chiếm Malacca năm 1641 (theo Boxer).
Một văn phòng mới ở Rôma
Đức Grêgôriô XV lập Thánh Bộ ngày 6 tháng Giêng năm 1622, lễ Hiển Linh. Sắc chỉ Inscrutabili Divinae Providentiae đề ngày 22 tháng Sáu năm 1622. Thánh Bộ có mười ba hồng y và hai giám chức. Cơ quan nối nghiệp ngày nay đặt ở Piazza di Spagna ở Rôma, trong một tòa nhà có nguyện đường do Borromini thiết kế.
Linh mục Francesco Ingoli là thư ký đầu tiên, từ năm 1622 đến khi mất năm 1649, tức hai mươi bảy năm. Ba điều chương nêu có trong các bản báo cáo ông gửi các hồng y của Thánh Bộ. Ông cũng viết thẳng về chuyện không cho người bản xứ làm linh mục.
Nhà in có chữ của hàng chục thứ tiếng được lập năm 1626. Chính nhà in này in sách của cha Đắc Lộ năm 1651 (chương 87 và 108).
Đức Urbanô VIII lập một học viện năm 1627 để đào tạo linh mục từ mọi châu lục. Ngày nay đó là Đại học Giáo hoàng Urbaniana, nơi nhiều linh mục và giám mục Việt Nam đã học.
Người gõ cửa
Cha Đắc Lộ về đến Rôma ngày 27 tháng Sáu năm 1649, sau chừng ba năm rưỡi đi đường qua Ấn Độ, Ba Tư, Armenia và Tiểu Á. Ngài kể chuyến đi này trong Những cuộc hành trình và truyền giáo. Lời xin của ngài, gửi giám mục sang để truyền chức cho người Việt, có trong bản tường trình ngài gửi Thánh Bộ.
Năm 1652 đến 1653 ngài sang Paris, theo gợi ý tìm người ở một nước không có quyền bảo trợ.
Những người bạn tốt
“Những Người Bạn Tốt” là một hội sinh viên ở Paris do cha Jean Bagot, Dòng Tên, hướng dẫn. Họ sống nghèo và thăm người bệnh. Paris những năm 1650 vừa dứt cuộc Fronde (1653), và Tu hội Thừa sai của thánh Vinh Sơn Phaolô, lập năm 1625, đang làm việc.
François Pallu quê ở Tours. Pierre Lambert de la Motte sinh năm 1624 gần Lisieux, làm việc ở Rouen rồi bỏ nghề để làm linh mục.
Cha Đắc Lộ sang Ba Tư năm 1654. Ngài mất ở Isfahan ngày 5 tháng Mười Một năm 1660. Ngôi mộ ngài trong nghĩa trang người Armenia ở Isfahan nay vẫn còn.
Những giám mục không có giáo phận
Chương giải thích đúng về giám mục hiệu tòa và đại diện tông tòa. Đó là cách các giáo hoàng dùng để khỏi đụng đến quyền bảo trợ.
Năm 1658, Pallu được phong giám mục hiệu tòa Heliopolis và Lambert giám mục hiệu tòa Berytus (Beirut). Năm 1659, Pallu được giao Đàng Ngoài cùng vài tỉnh miền nam Trung Hoa, còn Lambert được giao Đàng Trong cùng một số tỉnh khác. Năm 1660, Ignace Cotolendi được giao Nam Kinh. Những vị này thường được kể là những người sáng lập Hội Thừa sai Paris.
Thánh Bộ gửi các ngài bản Huấn thị năm 1659. Ba điều chương nêu có trong văn bản: đào tạo linh mục bản xứ, tôn trọng phong tục địa phương, và tránh xa chính trị. Câu nổi tiếng nhất của bản huấn thị được trích ở chương 110.
Căn nhà ở phố Rue du Bac
Năm 1663, Đức cha Bernard de Sainte-Thérèse, tu sĩ Cát Minh và giám mục Babylon, tặng căn nhà. Chủng viện Thừa sai Hải ngoại được lập. Hội Thừa sai Paris là hội của các linh mục triều, không khấn dòng.
Đến đầu thế kỷ XXI, Hội đã gửi đi khoảng bốn ngàn hai trăm linh mục, nên nói “hơn bốn ngàn” là đúng.
Bài hát tiễn biệt, Chant du départ des missionnaires, do Charles Gounod phổ nhạc năm 1852. Chiếc chuông trong vườn chủng viện là nét thêm của người kể cho cảnh tiễn đưa; nguồn của chúng tôi không bàn đến. Căn phòng giữ di tích các vị tử đạo là Salle des martyrs, trưng bày gông, xiềng, thư từ và tranh vẽ cảnh xử. Nhiều hiện vật đến từ Việt Nam, như chiếc gông và các lá thư của thánh Théophane Vénard (chương 125).
Nguyện đường Ảnh Phép Lạ ở số 140 phố Rue du Bac, nơi chị Catherine Labouré thấy Đức Mẹ hiện ra năm 1830, nằm gần đó.
Đường sang Xiêm
Đức cha Lambert rời nước Pháp tháng Mười Một năm 1660, đi bộ qua Syria, Lưỡng Hà, Ba Tư và Ấn Độ, đến Ayutthaya tháng Tám năm 1662. Đức cha Cotolendi sinh năm 1630, mất ngày 16 tháng Tám năm 1662 ở Palasipatnam, Ấn Độ, thọ ba mươi mốt tuổi. Đức cha Pallu đến Ayutthaya đầu năm 1664.
Vua Narai trị vì từ năm 1656 đến 1688 và khoan dung với các tôn giáo. Ayutthaya dựng trên một đảo giữa sông. Việc du khách châu Âu ví nó với Venezia là ấn tượng có cơ sở, lấy từ các ghi chép của lữ khách. Thành có nhiều khu cho người ngoại quốc, trong đó có người Công giáo Việt chạy sang đây.
Công nghị Ayutthaya năm 1664 soạn ra các lời khuyên dành cho thừa sai. Chúng nằm trong Monita ad missionarios, in năm 1669. Sách được in lại nhiều lần và còn dùng để đào tạo thừa sai đến thế kỷ XX.
Năm 1665 vua Narai cho đất. Chủng viện thánh Giuse dựng ở Ayutthaya. Năm 1668, Đức cha Lambert truyền chức linh mục cho hai thầy giảng Đàng Ngoài, Giuse Trang và Luca Bền; chương 110 kể tiếp. Chủng viện dời đi sau khi Ayutthaya thất thủ năm 1767, và Học viện Tổng quát của Hội đặt ở Penang từ năm 1808.
Vua Narai có một đài thiên văn ở Lopburi với các nhà thiên văn Dòng Tên người Pháp, và sứ đoàn Xiêm do Kosa Pan dẫn đầu đến Versailles năm 1686 (theo Smithies).
Hai quyền, một đàn chiên
Những xung đột là thật: giữa các đại diện tông tòa và các giám mục thuộc quyền bảo trợ, và giữa Hội Thừa sai Paris với Dòng Tên. Có lúc hai bên dứt phép thông công lẫn nhau.
Từ năm 1678 đến 1680, Thánh Bộ buộc các thừa sai thề vâng phục các đại diện tông tòa. Một số cha Dòng Tên không chịu và phải rời đi.
Đức cha Pallu đến Phúc Kiến năm 1684 và mất ngày 29 tháng Mười năm 1684 ở Moyang. Ông không bao giờ đặt chân lên Đàng Ngoài. Chương tính mười lăm năm từ 1659 đến lúc ông bị bắt năm 1674, và hai mươi lăm năm đến lúc ông mất năm 1684.
Khi lời dặn bị quên
Constantine Phaulkon là người Hy Lạp, sinh ở đảo Cephalonia, đến Xiêm khoảng năm 1678 và lên đến chức đại thần của vua Narai.
Năm 1685 có sứ đoàn của hiệp sĩ de Chaumont, đi cùng tu viện trưởng de Choisy, người viết Journal du voyage de Siam. Lá thư khuyên vua Narai trở lại đạo nằm trong chuyến đi ấy. Năm 1687 là sứ đoàn của Simon de La Loubère với chừng sáu trăm lính.
Năm 1688, cuộc đảo chính do Phetracha cầm đầu kết thúc tất cả. Phaulkon bị xử tử ngày 5 tháng Sáu, vua Narai băng hà ngày 11 tháng Bảy. Quân Pháp rút đi sau một cuộc vây hãm (theo Hall, History of South-East Asia). Các thừa sai bị bắt và chủng viện bị phá. Sử gia Thái và Pháp đều ghi lại những biến cố này.
Bài học chương rút ra là của người kể. Pierre Pigneau de Behaine (Bá Đa Lộc) về sau giúp Nguyễn Ánh; các chương 120 và 125 có nhắc đến.
Điều đứng sau tất cả
Ngày 11 tháng Sáu năm 1933, Đức Piô XI tấn phong ở Rôma Đức cha Gioan Baotixita Nguyễn Bá Tòng, giám mục Phát Diệm, làm giám mục Việt Nam đầu tiên. Đức Bênêđictô XV viết thông điệp Maximum Illud năm 1919, và Đức Piô XI viết Rerum Ecclesiae năm 1926. Năm 1926, Đức Piô XI tấn phong sáu giám mục người Trung Hoa.
Ngày 24 tháng Mười Một năm 1960, Đức Gioan XXIII thiết lập Hàng Giáo phẩm Việt Nam với ba giáo tỉnh Hà Nội, Huế và Sài Gòn.
Anrê Phú Yên, ở chương 110, chịu chết năm 1644 khi mười chín tuổi.
Những người trong chương
François Pallu là giám mục và đại diện tông tòa Đàng Ngoài.
Grêgôriô XV, Urbanô VIII và Innôcentê XI là các giáo hoàng.
Francesco Ingoli là thư ký Thánh Bộ Truyền bá Đức tin.
Alexandre de Rhodes (cha Đắc Lộ) là tu sĩ Dòng Tên.
Jean Bagot là linh mục Dòng Tên.
Pierre Lambert de la Motte là giám mục và đại diện tông tòa Đàng Trong.
Ignace Cotolendi là giám mục.
Bernard de Sainte-Thérèse là giám mục dòng Cát Minh.
Narai là vua Xiêm.
Giuse Trang và Luca Bền là hai linh mục Việt Nam đầu tiên.
Constantine Phaulkon là nhà phiêu lưu người Hy Lạp ở triều vua Narai.
Louis XIV là vua Pháp.
Pierre Pigneau de Behaine (Bá Đa Lộc) là giám mục.
Gioan Baotixita Nguyễn Bá Tòng là giám mục Việt Nam đầu tiên.
Anrê Phú Yên là thầy giảng và là chân phước.
Những nơi trong chương
Rôma có Thánh Bộ. Paris có phố Rue du Bac. Tours, Rouen và Lisieux là quê của những người sáng lập. Manila, Acapulco, Veracruz và Madrid đánh dấu chuyến đi của Đức cha Pallu. Lisboa, Goa, Macao và Malacca thuộc quyền bảo trợ Bồ Đào Nha. Isfahan giữ mộ cha Đắc Lộ. Ayutthaya ở Xiêm. Phúc Kiến là nơi Đức cha Pallu qua đời. Đàng Ngoài, Đàng Trong và Quảng Nam ở Việt Nam.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc bản Huấn thị năm 1659: vài trang viết từ hơn ba trăm năm mươi năm trước, mà nhiều câu vẫn còn đúng cho người làm truyền giáo hôm nay. Nếu có dịp sang Paris, hãy đến số 128 phố Rue du Bac, đứng một lúc trong phòng tử đạo, nhìn những chiếc gông từ Việt Nam.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 101 (quyền bảo trợ ở châu Mỹ), chương 107 (Dọc những bờ biển châu Á), chương 108 (Ricci, Đắc Lộ và cuộc tranh cãi Lễ nghi), chương 110 (Anrê Phú Yên và các linh mục Việt đầu tiên), cùng các chương 120 và 125 (Bá Đa Lộc và thời cấm đạo).