Bỏ qua, tới nội dung
1622–1688 · Rôma, Paris, Xiêm, Biển Đông

Chương 109

Propaganda Fide và Hội Thừa sai Paris

1622–1688 · Rôma, Paris, Xiêm, Biển Đông

Giáo hoàng Nhiều đờiHoàng đế Nhiều đời

Tháng Mười năm 1674, một cơn bão dữ trên Biển Đông quăng quật một chiếc thuyền buồm nhỏ dạt vào bờ biển Philippines.

Năm ấy, nơi ấy

1493–1688

  1. Lisboa
  2. Rôma
  3. Paris
  4. Ayutthaya
  5. Manila
  6. Phúc Kiến
Đức cha Pallu đi từ Xiêm, bị bắt ở Manila, bị áp giải qua Mêhicô và Đại Tây Dương sang Tây Ban Nha.
Bắt đầu đọc

Chương 109

1622–1688 · Rôma, Paris, Xiêm, Biển Đông

Nơi chốn
Lisboa, Rôma, Paris, Ayutthaya, Manila, Phúc Kiến
Giáo hoàng
Nhiều đời
Hoàng đế
Nhiều đời

Tháng Mười năm 1674, một cơn bão dữ trên Biển Đông quăng quật một chiếc thuyền buồm nhỏ dạt vào bờ biển Philippines. Bước lên bờ sau cơn thập tử nhất sinh là một giám mục người Pháp bốn mươi tám tuổi: Đức cha François Pallu. Ngài đang đi từ nước Xiêm, Thái Lan ngày nay, ra Đàng Ngoài, nửa phía bắc đất Việt, để thăm đoàn chiên mà Tòa Thánh đã trao cho ngài từ mười lăm năm trước.

Nhà cầm quyền Tây Ban Nha ở Manila nhận ra ngài ngay và bắt giam. Ngài chẳng phạm tội gì với vương triều Tây Ban Nha. “Tội” duy nhất của ngài là: ngài làm giám mục do chính Tòa Thánh tấn phong và sai đi, không qua tay triều đình Madrid hay Lisboa! Trong mắt giới chức thuộc địa, sự có mặt của ngài là xâm phạm trắng trợn quyền độc quyền của nhà vua trên các xứ truyền giáo.

Mỗi năm chỉ có một chuyến thuyền buồm khổng lồ chở tơ lụa và đồ sứ từ Philippines vượt Thái Bình Dương sang châu Mỹ. Họ điệu vị giám mục lên chiếc thuyền ấy, hơn nửa năm lênh đênh đến cảng Acapulco bên bờ tây Mexico. Từ đó ngài bị giải cưỡi la qua những đèo hiểm trở sang cảng Veracruz bên vịnh Mexico, rồi lại bị tống xuống tàu vượt Đại Tây Dương về Tây Ban Nha cho triều đình xét xử! Mãi đến năm 1677, sau khi Đức Innôcentê XI và Vua Louis XIV nước Pháp can thiệp quyết liệt, ngài mới được tự do.

Thế là vị chủ chăn ấy bất đắc dĩ đi một vòng quanh trái đất, không phải vì ham phiêu lưu, mà như một người tù. Trớ trêu thay, những người bắt giam và xích tay ngài lại là anh em cùng niềm tin Công giáo, nhân danh đặc quyền của một ông vua trần thế trên Hội Thánh!

Muốn hiểu cội nguồn tấn bi kịch ấy, phải quay về một định chế nặng nề mang tên: Quyền Bảo Trợ.

Chiếc cùm của Quyền Bảo Trợ

Năm 1493, sau khi Colombo tìm ra Tân Thế Giới, Đức Alexanđê VI chia ranh giới thám hiểm địa cầu cho Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Kèm với trách nhiệm rao Tin Mừng, các Giáo hoàng thời ấy trao cho hai triều đình một đặc quyền lớn: nhà vua bỏ tiền xây nhà thờ, trả lương giáo sĩ, dùng tàu chở thừa sai đi khắp năm châu. Đổi lại, vua nắm quyền tiến cử giám mục, định ranh giới giáo phận, và quyết định thừa sai nào được đến xứ truyền giáo. Người Bồ Đào Nha gọi cơ chế này là Padroado, còn người Tây Ban Nha gọi là Patronato, nghĩa là “Quyền Bảo Trợ”.

Thuở đầu, sắp xếp ấy rất thực tế: Tòa Thánh không có chiến hạm, không có ngân khố dồi dào, không có cách nào đưa một linh mục đi nửa vòng trái đất; còn hai vương triều biển cả thì thừa những thứ ấy. Năm 1514, Đức Lêô X xác nhận Quyền Bảo Trợ cho Bồ Đào Nha trên mọi vùng đất họ đến ở phía đông châu Phi và cả châu Á.

Nhưng lâu dần, những khuyết tật của nó lộ ra như một chiếc cùm trói đức tin:

  • Thừa sai nào muốn sang châu Á phải đến Lisboa, quỳ thề trung thành với vua Bồ Đào Nha, rồi mòn mỏi chờ hạm đội. Mỗi năm chỉ một chuyến tàu, vòng mũi Hảo Vọng mất sáu tháng mới tới Goa; nhiều thừa sai chờ cả năm mới có chỗ dưới khoang.
  • Các tòa giám mục quan trọng như Goa, Malacca, Macao đều do triều đình chọn; giám mục qua đời thì tòa thường bỏ trống nhiều chục năm vì tranh chấp phe phái trong triều.
  • Khi Bồ Đào Nha giành lại độc lập từ Tây Ban Nha năm 1640, Tòa Thánh vì sợ mất lòng Madrid nên gần ba mươi năm không chuẩn nhận các giám mục Lisboa bổ nhiệm, khiến Giáo hội phương Đông thiếu chủ chăn trầm trọng.
  • Thừa sai phải đi chung tàu với lái buôn hám lợi, quân viễn chinh và bọn buôn nô lệ, nên dân bản xứ nhìn các cha như công cụ của thực dân ngoại bang.
Chờ chuyến tàu bảo trợ
Chờ chuyến tàu bảo trợ

Bước sang thế kỷ XVII, vương triều Bồ Đào Nha đã suy tàn rõ rệt: người Hà Lan đánh chiếm mất Malacca năm 1641, người Anh chen chân thâu tóm các thương điếm. Ấy vậy mà triều đình Lisboa vẫn khư khư ôm chặt lấy Quyền Bảo Trợ độc quyền trên toàn cõi Á châu, từ Ấn Độ sang tận Nhật Bản, kể cả những vùng đất mà họ không hề có lấy một tấc đất chủ quyền hay một người lính đồn trú, như dải đất Đại Việt thân thương của chúng ta!

Ngọn gió mới từ Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin năm 1622

Thấy Tin Mừng đang bị quyền lợi của các đế quốc bóp nghẹt, Tòa Thánh quyết định ra tay.

Ngày 6 tháng Giêng năm 1622, đúng ngày Lễ Chúa Hiển Linh kỷ niệm các đạo sĩ phương Đông tìm về chiêm bái Hài Nhi Giêsu, Đức Giáo hoàng Grêgôriô XV đã chính thức ban hành sắc chỉ thành lập một thánh bộ mới trong giáo triều: Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin, tiếng Latinh là Propaganda Fide, ngày nay là Bộ Loan Báo Tin Mừng cho các Dân Tộc. Thuở ấy, chữ Propaganda mang một nghĩa đẹp: gieo hạt giống Lời Chúa ra khắp thế giới.

Cơ quan truyền giáo ở Rôma
Cơ quan truyền giáo ở Rôma

Vị Thư ký tiên khởi của Thánh bộ là Đức ông Francesco Ingoli, người đã cống hiến trọn vẹn hai mươi bảy năm cuộc đời, từ 1622 đến 1649, cho sứ mạng này. Đọc qua hàng ngàn bản tường trình từ khắp các ngóc ngách của địa cầu gửi về, ngài đã đúc kết nên ba nguyên tắc mục vụ mang tính sống còn cho toàn thể Giáo hội:

  • Việc truyền giáo phải được tách rời hoàn toàn và triệt để khỏi các hoạt động xâm lăng thuộc địa và buôn bán thương mại trần thế.
  • Các xứ truyền giáo phải nhanh chóng có các vị giám mục đại diện trực tiếp cho Đức Giáo hoàng, và nhiệm vụ tiên quyết của các ngài là phải lo đào tạo và phong chức cho các linh mục bản địa.
  • Các nhà thừa sai phải tuyệt đối tôn trọng các phong tục, tập quán tốt đẹp của người dân bản xứ.

Đức ông Ingoli đã khẳng khái chỉ thẳng ra rằng: chính việc thực dân Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha kỳ thị, từ chối không cho người bản xứ thụ phong linh mục là nguyên nhân căn cốt khiến hạt giống đức tin không thể nào đâm chồi bén rễ sâu xa vào lòng các dân tộc Á, Phi!

Năm 1626, Thánh Bộ thành lập xưởng in đa ngữ có khả năng đúc chữ và in ấn hàng chục thứ tiếng; và chính xưởng in này vào năm 1651 đã in cuốn Từ điển Việt–Bồ–La và cuốn giáo lý Phép giảng tám ngày của Cha Đắc Lộ.

Năm 1627, Đức Giáo hoàng Urbanô VIII thành lập Đại Chủng Viện Giáo Hoàng Urbaniana ngay tại Rôma, nơi quy tụ các chủng sinh từ châu Phi, châu Á, Trung Đông cùng ngồi chung một lớp học. Mái trường thân thương ấy ngày nay chính là Viện Đại học Giáo hoàng Urbaniana, nơi đã đào tạo biết bao thế hệ giám mục và linh mục ưu tú cho Giáo hội Việt Nam chúng ta.

Học trước khi giảng
Học trước khi giảng

Nhưng thuở đầu Propaganda Fide bị kẹt: có đường hướng đúng mà không có tiền, không có tàu, và chưa thể đơn phương xóa Quyền Bảo Trợ đã lỡ trao cho các vua.

Tiếng gõ cửa của Cha Đắc Lộ và nhóm “Những Người Bạn Tốt”

Đúng lúc bế tắc ấy, năm 1649, một người lữ hành xuất hiện ở Rôma: Cha Alexandre de Rhodes, tức Cha Đắc Lộ. Ngài vừa đi ba năm rưỡi gian khổ từ Macao, qua Ấn Độ, Ba Tư và Armenia, về tới kinh thành.

Trước các Hồng y của Thánh bộ, ngài chỉ tha thiết xin một điều: Xin Tòa Thánh hãy khẩn cấp gửi các Giám mục sang Việt Nam để truyền chức cho các linh mục bản xứ!

Ngài phân trần rằng tại Đàng Ngoài và Đàng Trong bấy giờ đã có hàng vạn giáo dân sốt sắng; các thầy giảng bản xứ đã sống độc thân tận hiến suốt bao năm, đạo đức, thông thạo giáo lý và hoàn toàn đủ tư cách để lãnh nhận thiên chức linh mục. Thế nhưng, vì trên toàn cõi đất Việt không có lấy một bóng dáng giám mục, nên không một ai có thẩm quyền đặt tay truyền chức cho họ!

Thánh Bộ thấu hiểu và hoàn toàn đồng tình, nhưng giáo triều lại ngập ngừng e ngại trước sự phản đối dữ dội từ phía triều đình Bồ Đào Nha. Suốt ba năm ròng rã, mọi việc vẫn dậm chân tại chỗ. Năm 1652, theo lời khuyên của một người bạn, Cha Đắc Lộ quyết định tìm sang nước Pháp, một quốc gia Công giáo hùng mạnh không hề bị ràng buộc bởi Quyền Bảo Trợ và đang bừng cháy ngọn lửa nhiệt thành tôn giáo.

Tại kinh thành Paris thời bấy giờ, dưới sự linh hướng của Cha Jean Bagot dòng Tên, có một nhóm linh mục và sinh viên thần học ưu tú đang sinh hoạt thân tình với nhau dưới cái tên mộc mạc: Những Người Bạn Tốt. Họ sống giản dị, siêng năng cầu nguyện, cùng nhau vào các nhà thương nghèo chăm sóc bệnh nhân, và luôn mang trong tim khát vọng được dấn thân cho các xứ truyền giáo xa xôi.

Cha Đắc Lộ tìm đến gặp họ. Ngài say sưa kể cho các tâm hồn trẻ nghe về đất nước Đàng Trong, Đàng Ngoài, về những xóm đạo thân thương, về các thầy giảng trung kiên, và về giọt máu đào tử đạo sáng ngời của người học trò trẻ Anrê Phú Yên. Ngọn lửa Tin Mừng lập tức bùng cháy trong tim những người trẻ ấy!

Hai khuôn mặt sáng giá nhất trong nhóm đã lập tức bước lên dấn thân: linh mục François Pallu, con một gia đình quý tộc trí thức ở Tours, và Pierre Lambert de la Motte, một vị luật sư danh tiếng tại tòa thượng thẩm Rouen đã từ bỏ mọi bổng lộc trần gian để bước vào bàn thánh.

Sau khi trao lại ngọn đuốc truyền giáo cho thế hệ đàn em, Cha Đắc Lộ vâng lời bề trên lên đường sang Ba Tư và thanh thản về với Chúa tại Isfahan vào năm 1660. Những người bạn trẻ ở Paris tiếp tục kiên trì gõ cửa Tòa Thánh Rôma.

Sáng kiến “Đại diện Tông Tòa” và bản Huấn thị lịch sử năm 1659

Để vượt qua bức tường rào Quyền Bảo Trợ của triều đình Bồ Đào Nha mà không gây ra xung đột ngoại giao trực diện, Tòa Thánh Rôma đã đưa ra một sáng kiến pháp lý vô cùng tài tình: thể chế Đại Diện Tông Tòa.

Tòa Thánh không chính thức thiết lập các giáo phận chính tòa tại Việt Nam hay Trung Hoa, bởi việc lập giáo phận địa phương xưa nay vốn thuộc đặc quyền của nhà vua theo Quyền Bảo Trợ. Thay vào đó, Rôma tấn phong các vị thừa sai làm Giám mục hiệu tòa, mang danh xưng của các giáo phận cổ kính thời sơ khai ở Bắc Phi hay Trung Đông nay đã biến mất. Sau đó, Đức Giáo hoàng cử các ngài sang các miền truyền giáo với tư cách là Đấng Đại Diện Tông Tòa, tức là những người thay mặt và hành xử quyền bính mục tử trực tiếp nhân danh Đấng kế vị Thánh Phêrô!

Về mặt luật pháp, các ngài không phải là giám mục địa phương của vương triều Bồ Đào Nha; nhưng trong thực tế, các ngài nắm trọn quyền bính chăn dắt đoàn chiên của Chúa.

Năm 1658, hai vị giám mục tiên khởi được bổ nhiệm: Đức cha François Pallu nhận hiệu tòa Heliopolis, Đức cha Pierre Lambert de la Motte nhận hiệu tòa Berytus, tức Beirut ngày nay.

Ngày 9 tháng Chín năm 1659, Đức Giáo hoàng Alêxandơ VII ban hành Tông sắc lịch sử Super Cathedram, chính thức phân định ranh giới mục vụ:

  • Trao cho Đức cha François Pallu coi sóc Giáo phận Tông tòa Đàng Ngoài, gồm miền bắc Việt Nam và năm tỉnh tây nam Trung Hoa.
  • Trao cho Đức cha Pierre Lambert de la Motte coi sóc Giáo phận Tông tòa Đàng Trong, gồm miền trung và miền nam Việt Nam, vương quốc Campuchia và các tỉnh đông nam Trung Hoa.
  • Đến năm 1660, vị giám mục thứ ba là Đức cha Ignace Cotolendi được trao phó vùng Nam Kinh.

Đi kèm với quyết định lịch sử ấy, Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin đã ban hành Bản Huấn Thị năm 1659 gửi cho các Đại diện Tông tòa, một văn kiện được coi là Hiến chương vàng của mọi công cuộc truyền giáo. Bản huấn thị nghiêm khắc căn dặn ba điều cốt tử:

  • Đào tạo linh mục bản xứ: Phải lập tức tìm mọi cách mở chủng viện, đào tạo và truyền chức cho các linh mục người địa phương càng sớm càng tốt, để chính họ trở thành những người chăn dắt Hội Thánh quê hương mình.
  • Tôn trọng văn hóa bản địa: Tuyệt đối không được tìm cách áp đặt văn hóa, luật pháp hay phong tục của châu Âu lên người bản xứ; trái lại, phải hết lòng tôn trọng và gìn giữ những truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc họ, chỉ loại bỏ những gì nghịch với đức tin và luân lý Kitô giáo.
  • Triệt để đứng ngoài chính trị: Các thừa sai phải hoàn toàn tránh xa mọi mưu đồ chính trị thế tục, không bao giờ được làm tay sai hay phục vụ cho tham vọng của bất kỳ một chính quyền trần gian nào!

Mái nhà phố Rue du Bac và chiếc nôi Hội Thừa Sai Paris

Để chuẩn bị nhân sự linh mục tiếp bước sang phương Đông, các giám mục cần một trung tâm đào tạo vững chắc tại quê nhà.

Năm 1663, Đức cha Bernard de Sainte-Thérèse dòng Cát Minh đã rộng lòng hiến tặng cho các ngài một ngôi nhà nhỏ thanh tịnh tọa lạc tại số 128 phố Rue du Bac, bên bờ tả ngạn dòng sông Seine ở Paris. Mái nhà ấy chính thức trở thành Chủng viện Thừa sai, khai sinh nên Hội Thừa Sai Hải Ngoại Paris.

Hậu phương phố du Bac
Hậu phương phố du Bac

Đây là một hội đoàn đặc biệt gồm các linh mục giáo phận, tức linh mục triều, không phải là tu sĩ dòng và không buộc phải đọc lời khấn dòng; họ tự nguyện kết liên với nhau bằng một lời cam kết thánh thiêng: hiến dâng trọn vẹn cuộc đời cho các xứ truyền giáo và ra đi mà không bao giờ tính chuyện quay trở về quê hương!

Hơn ba thế kỷ rưỡi, hơn bốn ngàn linh mục thừa sai đã ra đi từ cánh cổng ngôi nhà ấy. Trong vườn chủng viện treo một quả chuông đồng; mỗi lần có thừa sai lên đường, chuông lại ngân vang cùng bài hát tiễn biệt do nhạc sĩ Charles Gounod phổ nhạc năm 1852.

Trong chủng viện có một căn phòng làm bao thế hệ rơi lệ: Phòng Thánh Tích Các Vị Tử Đạo. Nơi ấy giữ những chiếc gông rỉ sét, những sợi xích hoen ố, những lá thư và manh áo nhuốm máu của các vị tử đạo gửi về từ phương Đông, trong đó phần lớn là những thánh tích vô giá của các Thánh Tử Đạo Việt Nam, tiêu biểu như những lá thư vĩnh biệt chan chứa yêu thương của Thánh linh mục trẻ Théophane Vénard, người Việt gọi là Thánh Ven.

Cách đó chỉ vài bước chân trên cùng con phố Rue du Bac là Nguyện đường Đức Mẹ Ban Ơn, nơi Thánh Nữ Catherine Labouré được diễm phúc chiêm ngưỡng Đức Mẹ trao ban Mẫu Ảnh Phép Lạ năm 1830; hai địa danh thánh thiêng luôn gắn liền với bước chân khách hành hương Công giáo toàn cầu.

Ayutthaya, chủng viện Thánh Giuse và những linh mục Việt Nam đầu tiên

Vì tàu Bồ Đào Nha không cho đi nhờ, các tân giám mục phải đi đường bộ gian khổ, qua muôn vàn hiểm nguy.

Tháng Mười Một năm 1660, Đức cha Lambert de la Motte cải trang thành lái buôn vải, cùng hai linh mục đi gần hai năm qua Syria, Lưỡng Hà, Ba Tư rồi vượt Ấn Độ Dương. Đức cha Cotolendi kiệt sức, qua đời trên đất Ấn khi mới ba mươi mốt tuổi. Đức cha Pallu cùng đoàn lên đường sau, đến nơi đầu năm 1664; nhiều thừa sai trẻ đã nằm lại dọc đường.

Nơi các ngài chọn dừng chân là Ayutthaya, kinh đô nước Xiêm thời ấy, dựng trên một hòn đảo giữa ngã ba sông, kênh rạch chằng chịt, được khách phương Tây ví là Venice của phương Đông. Dưới triều Vua Narai Đại Đế, trị vì từ 1656 đến 1688, vương quốc Phật giáo này rất cởi mở: triều đình dành khu phố riêng cho người Bồ Đào Nha, Nhật, Hà Lan, người Hồi giáo và kiều dân Việt, cho mỗi cộng đồng tự do giữ đạo mình. Từ Ayutthaya, thừa sai dễ đón thuyền lén vào Đàng Trong hay Đàng Ngoài.

Bến sông Ayutthaya
Bến sông Ayutthaya

Năm 1664, các giám mục họp Công nghị ở Ayutthaya, soạn cẩm nang mục vụ: thừa sai phải học tiếng bản xứ, sống nghèo, không cậy vào súng đạn ngoại bang, và yêu mến phong tục địa phương.

Năm 1665, Vua Narai tặng các ngài một khu đất rộng bên sông để lập Chủng viện Thánh Giuse. Chủng viện thành mái nhà chung cho các ơn gọi bản xứ: chủng sinh Việt, Xiêm, Hoa, Nhật cùng học thần học và cầu nguyện dưới một mái trường.

Và từ chiếc nôi thiêng liêng Ayutthaya ấy, một mốc son chói lọi trong lịch sử Giáo hội Việt Nam đã bừng nở: vào năm 1668, Đức cha Pierre Lambert de la Motte đã long trọng đặt tay truyền chức cho những linh mục người Việt Nam đầu tiên trong lịch sử, mở đầu là Cha Giuse Trang, rồi ít lâu sau là Cha Luca Bền! Giấc mơ cháy bỏng suốt cuộc đời của Cha Đắc Lộ cuối cùng đã đơm hoa kết trái! Ngôi chủng viện ấy sau này khi kinh đô Ayutthaya bị tàn phá năm 1767 đã phải di chuyển qua nhiều nơi, để rồi đến năm 1808 định cư vững chắc tại hòn đảo Penang bên Malaysia, trở thành Đại Chủng Viện Tổng Quyền, tiếp tục đào tạo hàng ngàn linh mục cho toàn vùng Đông Nam Á suốt hai thế kỷ tiếp theo.

Lớp học bên sông Xiêm
Lớp học bên sông Xiêm

Cũng chính Đức cha Lambert de la Motte trong những chuyến đi mục vụ lén lút ra Đàng Ngoài năm 1670 và vào Đàng Trong năm 1671 đã thành lập nên Dòng Mến Thánh Giá, hội dòng nữ bản địa đầu tiên của Việt Nam, trao cho những người nữ tu áo đen sứ mạng chiêm niệm dưới chân Thập Giá và phục vụ người nghèo khổ nơi các xóm đạo cho đến tận hôm nay.

Cuộc giằng co giữa hai quyền bính và bài học xương máu tại Xiêm

Thế nhưng, con đường canh tân không hề êm ả. Sự xuất hiện của các Đại diện Tông Tòa thuộc Hội Thừa Sai Paris đã làm bùng nổ cuộc xung đột gay gắt với hệ thống Quyền Bảo Trợ Bồ Đào Nha.

Tại Macao và Goa, các giám mục do vua Bồ Đào Nha bổ nhiệm kiên quyết từ chối công nhận thẩm quyền của các Đại diện Tông Tòa, gọi các ngài là những kẻ tiếm quyền phi pháp và ra lệnh trục xuất. Các linh mục Dòng Tên tại Đàng Ngoài và Đàng Trong, những người đã cắm rễ phục vụ suốt bốn mươi năm qua ngả Lisboa, cảm thấy hoang mang và không muốn đặt mình dưới sự chỉ đạo của các vị giám mục người Pháp mới đến.

Giáo dân Việt Nam thời bấy giờ rơi vào cảnh ngơ ngác, bối rối ở giữa: có những xứ đạo chia rẽ thành hai phe, có những thầy giảng không biết phải vâng phục vị chủ chăn nào! Phải đợi đến khoảng năm 1678 đến 1680, Tòa Thánh Rôma mới ban hành các sắc lệnh nghiêm khắc buộc tất cả mọi thừa sai thuộc mọi dòng tu đang hoạt động tại các xứ này bắt buộc phải tuyên thệ vâng phục các Đức Giám mục Đại diện Tông Tòa.

Giữa cơn giằng co ấy, Đức cha Pallu bị bắt ở Manila năm 1674. Thoát cảnh tù đày, về đến Rôma, ngài lại hăng hái sang châu Á lần thứ ba. Năm 1684, ngài vào tỉnh Phúc Kiến bên Trung Hoa và kiệt sức qua đời tại làng Moyang ngày 29 tháng Mười năm ấy. Vị mục tử tiên phong nhắm mắt mà chưa một lần đặt chân lên Đàng Ngoài, giáo phận ngài ôm ấp suốt hai mươi lăm năm!

Đau lòng hơn cả là lời căn dặn cốt tử trong Bản Huấn Thị năm 1659, “Phải hoàn toàn tránh xa mọi mưu đồ chính trị”, lại bị một số thừa sai lãng quên ngay tại kinh đô Ayutthaya!

Nơi triều đình Xiêm La bấy giờ xuất hiện một nhân vật phiêu lưu đầy tham vọng người Hy Lạp tên là Constantine Phaulkon, leo lên tới chức Tể tướng dưới trướng Vua Narai. Từng trở lại đạo Công giáo, Phaulkon đã nuôi mưu đồ lôi kéo thế lực quân sự Pháp vào Xiêm để làm chỗ dựa bảo vệ ngai vàng và địa vị của bản thân. Một số thừa sai Pháp ngây thơ tin rằng Vua Narai sắp sửa chịu phép Rửa Tội, nên đã liên tục gửi thư thúc giục Vua Louis XIV đưa đại quân sang.

Hai sứ đoàn hải quân hùng hậu của Pháp do Hiệp sĩ de Chaumont năm 1685 và Simon de La Loubère năm 1687 dẫn đầu đã rầm rộ cập bến Ayutthaya cùng với sáu trăm lính viễn chinh có vũ trang. Vua Louis XIV gửi bức thư long trọng khuyên Vua Narai theo đạo; thế nhưng, vị quân vương nước Xiêm chỉ tò mò về khoa học thiên văn chứ chưa từng bao giờ có ý định từ bỏ Phật giáo!

Sự hiện diện ngạo mạn của lính viễn chinh Pháp đã làm bùng nổ làn sóng bài ngoại dữ dội trong hoàng tộc và giới quý tộc Xiêm. Mùa hè năm 1688, khi Vua Narai lâm bạo bệnh liệt giường, tướng Phetracha đã phát động cuộc đảo chính cung đình: Tể tướng Phaulkon bị bắt đem chém đầu vào ngày 5 tháng Sáu; Vua Narai băng hà ngày 11 tháng Bảy. Đạo quân viễn chinh Pháp hoảng sợ tháo chạy ra biển sau một cuộc bao vây.

Hậu quả tang thương giáng xuống đầu những người vô tội: các thừa sai bị bắt giam, chịu đòn vọt, Chủng viện Thánh Giuse bị cướp phá tan hoang, và cộng đồng giáo dân, trong đó có nhiều người Việt tị nạn tại Ayutthaya, phải chịu cảnh bách hại đọa đày suốt nhiều năm trời! Toàn bộ thành quả mục vụ gầy dựng suốt hai mươi năm bỗng chốc sụp đổ tan tành chỉ vì sự cậy dựa mù quáng vào sức mạnh của lưỡi gươm và đại bác trần gian!

Khúc hoan ca của hàng giáo phẩm tự lập

Dẫu phải trải qua những khúc quanh đầy nước mắt và sai lầm của phận người, nhìn lại toàn bộ trang sử của thế kỷ XVII, chúng ta nhận ra một chân lý đức tin sáng ngời của Chúa Thánh Thần:

Mọi định chế lịch sử ra đời thời kỳ này, từ Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin, thể chế Đại Diện Tông Tòa, cho đến sự hình thành của Hội Thừa Sai Paris, thực chất đều được khơi nguồn từ một khát vọng mục vụ vô cùng giản dị mà Cha Đắc Lộ đã mang về từ xứ sở Đại Việt:

Mục tiêu ở phía sau các cơ cấu
Mục tiêu ở phía sau các cơ cấu

Nơi mỗi dân tộc, Giáo hội phải được chăn dắt bởi chính những vị giám mục và linh mục là con cái ruột thịt của chính dân tộc ấy! Giáo hội phải tự đứng vững trên đôi chân của mình, thở bằng hơi thở văn hóa của mình, chứ không bao giờ được phép biến mình thành chiếc bóng tầm gửi nấp sau những chiến thuyền hay chiếc ngai vàng của bất kỳ một đế quốc ngoại bang nào!

Phải mất gần ba thế kỷ gian nan thử thách, chân lý mục vụ ấy mới thực sự đơm hoa kết trái trọn vẹn:

  • Năm 1919, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XV ban hành Tông thư lịch sử Maximum Illud, và năm 1926, Đức Giáo hoàng Piô XI ban hành Thông điệp Rerum Ecclesiae, dứt khoát hạ lệnh phải trao quyền lãnh đạo các xứ truyền giáo lại cho hàng giáo sĩ bản địa.
  • Năm 1926, chính Đức Piô XI đã long trọng tự tay tấn phong sáu vị Giám mục bản địa đầu tiên của Trung Hoa ngay dưới mái vòm Đền Thờ Thánh Phêrô.
  • Ngày 11 tháng Sáu năm 1933, tại kinh thành Rôma, ngài đã đặt tay tấn phong cho Đức cha Gioan Baotixita Nguyễn Bá Tòng, vị Giám mục người Việt Nam đầu tiên trong lịch sử, mở đầu cho kỷ nguyên tự lập của Giáo hội quê hương!
  • Và đến ngày 24 tháng Mười Một năm 1960, Đức Giáo hoàng Gioan XXIII đã ban hành Tông sắc Venerabilium Nostrorum, long trọng Thiết lập Hàng Giáo phẩm Công giáo Việt Nam với ba Giáo tỉnh Hà Nội, Huế và Sài Gòn, chính thức đưa Giáo hội Việt Nam bước vào hàng ngũ các Giáo hội trưởng thành của cộng đoàn Dân Chúa hoàn vũ!

Tất cả những mùa gặt đức tin huy hoàng ấy thực chất đã khởi đầu từ những bước chân âm thầm và giọt mồ hôi của tiền nhân: từ căn phòng làm việc của Đức ông Ingoli tại quảng trường Piazza di Spagna, từ mái nhà gỗ giản dị nơi phố Rue du Bac bên dòng sông Seine, và trên hết, từ buổi chiều ngày 26 tháng Bảy năm 1644 trên gò đất pháp trường xứ Quảng Nam, nơi người thanh niên mười chín tuổi Anrê Phú Yên đã can đảm lấy chính máu đào của mình để minh chứng rằng: dân tộc Việt Nam hoàn toàn có thể yêu mến Chúa và gìn giữ ngọn lửa đức tin bằng trọn vẹn sự sống của chính bản thân mình!

Tất cả những mùa gặt đức tin huy hoàng ấy thực chất đã khởi đầu từ những bước chân âm thầm và giọt mồ hôi của tiền nhân: từ căn phòng làm việc của Đức ông Ingoli tại quảng trường Piazza di Spagna, từ mái nhà gỗ giản dị nơi phố Rue du Bac bên dòng sông Seine, và trên hết, từ buổi chiều ngày 26 tháng Bảy năm 1644 trên gò đất pháp trường xứ Quảng Nam, nơi người thanh niên mười chín tuổi Anrê Phú Yên đã can đảm lấy chính máu đào của mình để minh chứng rằng: dân tộc Việt Nam hoàn toàn có thể yêu mến Chúa và gìn giữ ngọn lửa đức tin bằng trọn vẹn sự sống của chính bản thân mình!

Chương 109 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

… Giáo hội phải được chăn dắt bởi chính những vị giám mục và linh mục là con cái ruột thịt của chính dân tộc ấy!

Đức cha Pallu đi từ Xiêm, bị bắt ở Manila, bị áp giải qua Mêhicô và Đại Tây Dương sang Tây Ban Nha.

Những người trong chương

  • Alexandre de Rhodes · Ngôi mộ ngài trong nghĩa trang Armenia ở Isfahan, Ba Tư, đến nay vẫn có người đến viếng.
  • Théophane Vénard · Chiếc gông gỗ và những lá thư từ biệt của ngài, người Việt gọi là cha Ven, còn giữ ở nhà Thừa sai, phố Rue du Bac.
  • Nguyễn Bá Tòng · Ngày 11 tháng Sáu năm 1933 ngài được tấn phong ở Rôma, giám mục người Việt đầu tiên.

Nơi ấy hôm nay

  • Số 128 Rue du Bac ở Paris, chủng viện của Hội Thừa sai, giữ căn phòng các vị tử đạo, mở cửa cho khách. Cách vài bước là nguyện đường Ảnh Phép Lạ.
  • Rôma: Bộ Loan báo Tin Mừng ở Piazza di Spagna có nguyện đường của Borromini. Đại học Urbaniana vẫn đào tạo linh mục.
  • Penang, Malaysia: Học viện Tổng quát, nối nghiệp chủng viện Ayutthaya, vẫn đào tạo linh mục.

Muốn đọc thêm

Huấn thị của Propaganda Fide năm 1659 · Tông thư Maximum Illud (1919) · Thông điệp Rerum Ecclesiae (1926)

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 110

Anrê Phú Yên và những hạt giống đầu tiên trên đất Việt

Cái chết của chàng thầy giảng mười chín tuổi ở Kẻ Chàm đã mở ra những gì cho Hội Thánh Việt Nam?

Khoảng 22 phút đọc