Tư liệu chương 11
Kiểm chứng chương 11: Saolô, người đi bắt đạo
Chương 11 kể về Saolô trước ngày ông gặp Đức Kitô: một chàng trai thành Tácxô, học trò thầy Gamaliên, người đi lùng bắt các tín hữu. Đọc xong, chắc bạn sẽ tự hỏi: năm sinh của ông ghi ở đâu, chuyện ông là công dân Rôma có chắc không, vì sao một người sùng đạo như thế lại căm ghét các môn đệ Đức Giêsu, và một vị thượng tế ở Giêrusalem sao có quyền trên các hội đường ở Đamát. Ta biết về những năm này từ hai nguồn: sách Công vụ Tông đồ do Luca viết, và chính những lá thư của Phaolô, trong đó ông nhiều lần tự kể về quá khứ của mình. Có những điều cả hai nguồn cùng nói, có những điều chỉ một bên nói. Những trang này chỉ rõ từng chỗ.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Pl 3,5” nghĩa là thư gửi tín hữu Philípphê, chương 3, câu 5.
Ông sinh năm nào?
Không có tài liệu nào ghi năm sinh của Phaolô. Các nhà nghiên cứu thường đoán vào khoảng năm 5, và phần đông đặt trong khoảng từ năm 5 đến năm 10. Lý do có hai. Sách Công vụ gọi ông là thanh niên khi Têphanô bị ném đá (Cv 7,58), khoảng năm 34. Và trong thư gửi ông Philêmôn, viết khoảng năm 55 đến 60, ông tự xưng là “Phaolô, người đã già” (Plm 9). Chương cũng viết đúng như vậy: không tài liệu nào ghi năm sinh, và các học giả chỉ đoán.
Thành Tácxô
Câu Phaolô nói với viên chỉ huy Rôma ở Giêrusalem, “Tôi là người Do Thái, quê ở Tácxô, miền Kilikia, một công dân của thành phố chẳng phải vô danh”, là Cv 21,39. Viên chỉ huy đã tưởng ông là tên phiến loạn nguy hiểm từ Ai Cập (Cv 21,37-38). Việc Tácxô là quê ông có ở Cv 9,11 và Cv 22,3.
Chương nói Tácxô là thành phố của trường học. Điều này có từ một người viết cùng thời. Strabo, nhà địa lý Hy Lạp sống vào thời Đức Giêsu, viết rằng người Tácxô ham triết học và học vấn đến nỗi thành vượt cả Athêna lẫn Alêxanđria (Địa lý, quyển 14, chương 5). Chương cũng kể, theo Plutarkhô, năm 41 trước Công nguyên nữ hoàng Cleopatra ngược sông Cydnus lên Tácxô, trên một chiếc thuyền buồm tía, để gặp Marcô Antôniô (Cuộc đời Antôniô, đoạn 26).
Chi tộc Bengiamin và cái tên Saolô
Phaolô tự giới thiệu mình thuộc chi tộc Bengiamin, “người Híp-ri gốc Híp-ri”, ở Pl 3,5, và nhắc lại ở Rm 11,1. Chương trích lời ông tự tả là được cắt bì ngày thứ tám, thuộc dòng dõi Ítraen. Vua Saun, vị vua đầu tiên của Ítraen, cũng thuộc chi tộc Bengiamin (sách Samuel quyển thứ nhất, chương 9, câu 1 và 2).
Ý rằng có lẽ vì thế mà cha mẹ đặt tên con là Saolô là một suy đoán, và chương dùng chữ “có lẽ”. Tên Saolô chính là tên Saun, vị vua ấy, theo tiếng Híp-ri.
Chương nói cái tên Phaolô đến muộn. Sách Công vụ bắt đầu gọi ông bằng tên này từ Cv 13,9, “Saolô, cũng gọi là Phaolô”. Nhiều người nghĩ ông đổi tên sau khi theo đạo. Phần đông các nhà nghiên cứu lại cho rằng ông có cả hai tên từ nhỏ, một tên Do Thái để dùng trong nhà và hội đường, một tên Rôma (Paulus, nghĩa là “nhỏ bé”) để dùng ngoài xã hội, như nhiều người Do Thái thời ấy.
Công dân Rôma từ lúc sinh ra
Chương nói Saolô sinh ra đã là công dân Rôma. Điều ấy lấy từ Cv 22,25-28, khi viên chỉ huy nói ông đã phải bỏ ra món tiền lớn mới có quyền công dân, và Phaolô đáp rằng ông thì sinh ra đã có quyền ấy. Quyền công dân có thể được ban thưởng, có thể mua bằng tiền, hoặc truyền lại từ người cha vốn là công dân. Học giả A. N. Sherwin-White viết về điều này trong Roman Society and Roman Law in the New Testament (1963).
Có một điều nên biết: chỉ sách Công vụ nói chuyện này. Trong các thư chính tay ông viết, Phaolô không nhắc quyền công dân Rôma. Quyền công dân duy nhất ông nói đến là quyền công dân trên trời (Pl 3,20). Phần đông các nhà nghiên cứu vẫn tin sách Công vụ, vì nếu không có quyền ấy thì khó hiểu việc ông kháng án lên hoàng đế và bị giải sang tận Rôma (Cv 25,11-12). Một số ít người nghi ngờ. Chương nói không ai biết cha hay ông của anh đã làm gì để có quyền ấy, và điều đó đúng.
Chương còn gom lại rằng trong một con người có đủ ba thế giới mà chương đầu đã kể: đức tin của Ítraen, tiếng Hy Lạp và quyền công dân Rôma. Đó là cách người kể gom lại, dựa trên các điều vừa nêu.
Dưới chân thầy Gamaliên
Lời Phaolô kể ông lớn lên trong thành Giêrusalem “dưới chân ông Gamaliên, được dạy dỗ tường tận Luật cha ông” là Cv 22,3. Gamaliên được giới thiệu ở chương 8. Chính ông ấy đã đứng lên trong Thượng Hội Đồng, khi các thành viên muốn giết các tông đồ, và khuyên họ hãy chờ xem. Luca tả ông là người Pharisêu, thầy dạy Luật được toàn dân kính trọng (Cv 5,34). Lời khuyên của ông: nếu việc này do người phàm thì sẽ tự tan, còn nếu do Thiên Chúa thì không ai phá nổi, và còn có nguy cơ chống lại Thiên Chúa (Cv 5,38-39). Sách Mishnah, ghi chép lại khoảng năm 200, nói khi Gamaliên Cả qua đời, vinh quang của Torah cũng tắt theo (Sotah 9,15).
Trong các thư, Phaolô không nêu tên thầy mình. Nhưng ông nói mình thuộc phái Pharisêu (Pl 3,5), và đã tiến bộ trong đạo Do Thái hơn nhiều bạn đồng lứa, vì nhiệt thành quá mức với các truyền thống của cha ông (Gl 1,14). Về sự công chính do Luật đem lại, ông nói mình không ai chê trách được (Pl 3,6).
Vì sao anh căm ghét họ
Phần này của chương là một lời giải thích chứ không phải sự kiện có ghi chép. Chương dựa vào chính lời Phaolô nói về sau để đoán ông đã nghĩ gì khi còn bắt đạo. Câu chương mở đầu, “có lẽ anh đã nhìn sự việc thế này”, cho thấy điều ấy.
Các môn đệ Đức Giêsu gọi đạo mình là “Đường” (Cv 9,2). Luật nói về kẻ bị treo trên cây: đó là kẻ bị Thiên Chúa nguyền rủa (Đnl 21,23). Nhiều năm sau, chính Phaolô nhặt đúng câu ấy lên và lật ngược nó: Đức Kitô đã chuộc chúng ta khỏi lời nguyền rủa của Luật, khi chịu nguyền rủa vì chúng ta, vì có lời chép “Bị nguyền rủa là kẻ bị treo trên cây” (Gl 3,13). Nhiều học giả nghĩ đây chính là hòn đá vấp khiến Saolô nổi giận thuở trước. Phaolô không bao giờ nói thẳng ra như thế. Đây là cách giải thích phổ biến, không phải điều ông tự nói.
Chuyện tranh chấp trong cùng một nhà cũng đúng: những môn đệ đầu tiên của Đức Giêsu đều là người Do Thái, và Saolô tưởng mình đang bảo vệ chính dân tộc mình.
Hình ảnh Luật như hàng rào quanh khu vườn cũng là cách nói của các bậc thầy xưa: hãy dựng hàng rào quanh Torah (Mishnah, Avot 1,1). Chương mượn hình ảnh ấy để người đọc dễ thấy. Còn hình ảnh bầy mối khoét hàng rào là lối so sánh của chương, không phải lời của sách nào.
Sách Macabê quyển thứ nhất kể rằng năm 167 trước Công nguyên, tại Môđin, một người Do Thái bước ra giữa mọi người để dâng lễ tế ngoại giáo theo lệnh nhà vua. Vị tư tế Mattathia chạy tới, giết người ấy ngay trên bàn thờ. Tác giả viết ông nhiệt thành vì Lề Luật, như Phinkhát đã làm với Dimri, con ông Salu (1 Mcb 2,26). Phinkhát là tư tế thời ông Môsê, đã giết một người Ítraen cùng người đàn bà ngoại quốc mà y đưa vào trại (Ds 25,6-8). Rồi Mattathia hô khắp thị trấn: ai nhiệt thành vì Lề Luật và giữ vững giao ước, hãy theo ông (1 Mcb 2,27).
Trong truyền thống ấy, lòng nhiệt thành với Luật của Thiên Chúa có thể hóa bạo lực. Saolô lớn lên giữa truyền thống ấy, như học giả Martin Hengel đã bàn trong The Pre-Christian Paul (1991). Chính Phaolô tóm lại trong một dòng ngắn: về lòng nhiệt thành, ông bắt bớ Hội Thánh (Pl 3,6). Chữ “Hội Thánh” ở đây dịch từ chữ Hy Lạp ekklesia.
Từng nhà một
Câu Luca viết về Saolô, rằng ông tàn phá Hội Thánh, đi vào từng nhà, lôi cả đàn ông lẫn đàn bà bỏ tù, là Cv 8,3. Nó nối với câu trước: một cuộc bách hại lớn nổ ra ở Giêrusalem, mọi người đều tản mác khắp các miền Giuđê và Samari, trừ các tông đồ (Cv 8,1). Những người thoát được không chịu im lặng: họ đi khắp nơi loan báo lời Chúa (Cv 8,4). Ông thầy cũ của Saolô đã bảo Thượng Hội Đồng hãy chờ; người học trò không chịu chờ. Đó là cách chương nối hai người.
Trước vua Agrippa, người cuối cùng của dòng họ Hêrôđê, Phaolô nhận hết: ông giam nhiều người thánh vào ngục nhờ quyền các thượng tế trao, bỏ phiếu chống lại họ khi họ bị xử tử, trừng phạt họ trong các hội đường, bắt bớ họ cả ở các thành nước ngoài (Cv 26,10-11). Trong thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô, ông viết ông là kẻ hèn nhất trong các tông đồ, không xứng được gọi là tông đồ, vì đã bắt bớ Hội Thánh của Thiên Chúa (1 Cr 15,9). Trong thư gửi tín hữu Galát, ông nói đã hết sức bắt bớ Hội Thánh và tàn phá Hội Thánh (Gl 1,13). Ông còn nhìn lại quá khứ ấy ở 1 Tm 1,13.
Cảnh tiếng gõ cửa ban đêm làm tín hữu thắt tim, và những bà mẹ bị lôi đi, là hình ảnh của người kể. Sách Công vụ không nói các cuộc bắt bớ xảy ra ban đêm.
Lá thư trong túi
Câu Luca tả Saolô còn hằm hằm đe dọa và tàn sát các môn đệ của Chúa, việc ông xin thư của thượng tế gửi các hội đường ở Đamát, và quyền trói người điệu về Giêrusalem, đều ở Cv 9,1-2. Chính Phaolô cũng kể chuyện thượng tế trao thư cho mình (Cv 22,5).
Các sử gia hỏi: một thượng tế ở Giêrusalem với tay tới đâu được? Quyền của ông đối với các hội đường ở một tỉnh ngoài Giuđê thật khó giải thích. Có người nghĩ các cộng đoàn Do Thái ở nước ngoài tôn trọng giới chức Đền Thờ trong chuyện đạo. Người khác nghĩ quyền ấy hẹp hơn điều bài kể của Luca gợi ra. Câu hỏi này đến nay vẫn bỏ ngỏ.
Đamát là một thành phố lớn của xứ Syria, cách Giêrusalem chừng hai trăm hai mươi cây số, và đi bộ mất gần một tuần. Ý rằng chàng thanh niên ấy chắc vừa đi vừa đọc thầm các thánh vịnh là hình ảnh của người kể, và chữ “chắc” nói lên điều đó. Câu cuối chương, nhắc lời cầu xin của Têphanô có còn vang lại trong lòng Saolô hay không, chương nói thẳng là không ai biết.
Những người trong chương
Saolô (Phaolô), người Tácxô, sinh khoảng năm 5 đến 10, chết ở Rôma khoảng năm 64 đến 67 (chương 19). Nghề của ông là may lều (Cv 18,3).
Gamaliên Cả, thầy dạy Luật nổi tiếng (chương 8).
Vua Agrippa II (năm 27 đến khoảng 93), người nghe Phaolô kể lại quá khứ của mình ở Xêdarê (Cv 25 đến 26). Ông là vua Do Thái cuối cùng thuộc dòng họ Hêrôđê.
Têphanô, người Saolô đứng nhìn chết (chương 9).
Những nơi trong chương
Tácxô nay là thành phố Tarsus ở tỉnh Mersin, miền nam Thổ Nhĩ Kỳ. Ở đó có một cái giếng cổ được truyền thống gọi là giếng thánh Phaolô. Kilikia là đồng bằng ven biển đông nam Thổ Nhĩ Kỳ. Đamát nay là Damascus, thủ đô của Syria.
Đọc thêm
Phaolô tự kể về quá khứ của mình rõ nhất ở ba chỗ: thư Galát chương 1 câu 13 đến 24, thư Philípphê chương 3 câu 4 đến 11, và sách Công vụ chương 22 và 26. Đọc liền ba chỗ ấy, bạn sẽ thấy ông nhìn lại đời mình thế nào. Ai đọc được tiếng Anh có thể tìm cuốn Paul: A Critical Life của cha Jerome Murphy-O’Connor, một học giả Dòng Đa Minh từng dạy ở Giêrusalem, viết kỹ về cuộc đời Phaolô.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 1 (ba thế giới Do Thái, Hy Lạp, Rôma), chương 8 (thầy Gamaliên), chương 9 (Têphanô), chương 12 (đường Đamát), và các chương 13 đến 19 (những năm truyền giáo và cái chết của Phaolô).