Bỏ qua, tới nội dung
Khoảng năm 5–34 · Tácxô, Giêrusalem

Chương 11

Saolô, người đi bắt đạo: lòng nhiệt thành mù quáng và hành trình về Đamát

Khoảng năm 5–34 · Tácxô, Giêrusalem

Giáo hoàng PhêrôHoàng đế Augustô, Tibêriô

Chúng ta đã từng bắt gặp anh một lần ở chương 9: chàng thanh niên đứng trông coi những chiếc áo choàng cho đám người ném đá thầy Têphanô.

Năm ấy, nơi ấy

Khoảng năm 5–34

  1. Tácxô
  2. Giêrusalem
  3. đường đi Đamát
Saolô sinh ở Tácxô, lên Giêrusalem học Luật, rồi cầm thư ủy quyền đi Đamát. Nét đứt chỉ hướng đi, không phải lộ trình chính xác.
Bắt đầu đọc

Chương 11

Khoảng năm 5–34 · Tácxô, Giêrusalem

Chúng ta đã từng bắt gặp anh một lần ở chương 9: chàng thanh niên đứng trông coi những chiếc áo choàng cho đám người ném đá thầy Têphanô. Sách Công vụ ghi lại rằng các nhân chứng đã cởi áo ngoài đặt “dưới chân một người thanh niên tên là Saolô”. Nhiều năm về sau, chính anh cũng ngậm ngùi nhắc lại ký ức ngày hôm ấy bằng lời thú nhận của riêng mình: “Chính tôi cũng đứng ở đó, tán thành việc giết ông ấy, và giữ áo cho những kẻ sát hại ông”. Hậu thế quen gọi con người này là Thánh Phaolô. Thế nhưng cái tên ấy mãi về sau mới xuất hiện, còn vào thời điểm này, anh vẫn mang cái tên Do Thái từ thuở lọt lòng là Saolô.

Saolô đứng giữ áo cho những người ném đá Têphanô, còn Têphanô quỳ xa, mặt ngước lên trời
Saolô đứng giữ áo cho những người ném đá Têphanô, còn Têphanô quỳ xa, mặt ngước lên trời

Saolô là một trong những gương mặt trẻ sáng giá nhất của dân tộc mình: thông minh xuất chúng, học rộng tài cao và sùng đạo bậc nhất. Và trớ trêu thay, chính những phẩm chất ưu tú ấy lại biến anh thành kẻ thù đáng sợ nhất của Hội Thánh non trẻ.

Chàng trai đất Tácxô

Saolô chào đời tại Tácxô, thủ phủ của miền Kilikia, thuộc miền nam Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay. Không có tư liệu lịch sử nào ghi chép chính xác năm sinh của anh, nhưng các học giả thường ước đoán anh sinh vào khoảng năm thứ 5 sau Công nguyên, bởi lúc thầy Têphanô tử đạo, Thánh Luca gọi anh là một “thanh niên”, còn mấy chục năm sau khi viết thư trong ngục, chính anh tự nhận mình là “Phaolô, một ông già”.

Tácxô thời bấy giờ là một đô thị thương mại sầm uất nằm bên bờ sông Cydnus, cách bờ biển Địa Trung Hải không xa. Sử gia Plutarkhô từng kể rằng vào năm 41 trước Công nguyên, nữ hoàng Ai Cập Cleopatra đã ngự trên một chiếc thuyền buồm tía lộng lẫy, ngược dòng con sông này tiến vào Tácxô để hội kiến tướng quân Rôma Marcô Antôniô. Không chỉ giàu có về giao thương, Tácxô còn là một trung tâm học thuật lừng danh thế giới cổ đại. Nhà địa lý học Hy Lạp Strabo sống cùng thời với Chúa Giêsu từng nhận xét rằng người dân thành Tácxô đam mê triết học và văn chương chữ nghĩa đến mức vượt mặt cả hai kinh đô tri thức là Athêna và Alêxanđria.

Người dân Tácxô luôn tự hào về quê hương mình, và Saolô cũng không ngoại lệ. Nhiều năm sau, khi bị bắt giữ giữa đám đông hỗn loạn tại Giêrusalem và bị viên sĩ quan Rôma lầm tưởng là một tên cầm đầu phiến loạn người Ai Cập, Phaolô đã dõng dạc đính chính: “Tôi là người Do Thái, quê ở Tácxô miền Kilikia, công dân của một thành phố chẳng phải là vô danh tiểu tốt!”

Lớn lên giữa một bầu khí văn hóa như thế, cậu bé Saolô đã nghe và nói thông thạo tiếng Hy Lạp ngay từ thuở nhỏ. Cậu sớm quen thuộc với lối tư duy khúc chiết, cách lập luận chặt chẽ và nghệ thuật hùng biện sắc sảo của người Hy Lạp. Chính vốn liếng ngôn ngữ và tri thức ấy về sau sẽ được ông dùng để viết nên những bức thư Tông đồ bằng tiếng Hy Lạp, những áng văn thần học sâu sắc được Hội Thánh suy niệm suốt hai thiên niên kỷ qua.

Bước ra ngoài phố thì hít thở bầu khí Hy Lạp, nhưng qua ngưỡng cửa trở về nhà, gia đình Saolô lại giữ nếp sống Do Thái giáo rất nghiêm ngặt. Gia tộc anh thuộc chi tộc Bengiamin, dòng dõi từng sinh ra vị vua đầu tiên trong lịch sử Ítraen là vua Saun. Trong tiếng Híp-ri, Saun chính là Saolô, và có lẽ cha mẹ anh đã đặt tên con trai theo tên vị vua lừng lẫy này của chi tộc mình. Sau này, Thánh Phaolô từng tự hào giới thiệu lý lịch thuần chủng của mình: “chịu phép cắt bì vào ngày thứ tám, thuộc dòng dõi Ítraen, chi tộc Bengiamin, là người Híp-ri con nhà Híp-ri”, nghĩa là một người Do Thái chính gốc, lớn lên trong một mái ấm vẫn gìn giữ trọn vẹn tiếng mẹ đẻ của cha ông chứ không hề bị lai căng mất gốc nơi đất khách.

Ngoài phố nói tiếng Hy Lạp, nhưng trong nhà gia đình Saolô giữ đạo Do Thái rất nghiêm
Ngoài phố nói tiếng Hy Lạp, nhưng trong nhà gia đình Saolô giữ đạo Do Thái rất nghiêm

Chưa hết, Saolô còn sở hữu một đặc quyền cực kỳ quý giá: ngay từ khi lọt lòng mẹ, anh đã có quyền công dân Rôma. Sử sách không ghi rõ cha hoặc ông nội của anh đã lập công trạng gì cho đế quốc hay đã bỏ tiền ra mua để có được quy chế ưu đãi ấy cho gia tộc. Chỉ biết rằng tại các tỉnh lẻ thuộc địa, việc một người Do Thái có được quốc tịch Rôma là điều vô cùng hiếm hoi. Trong lần bị bắt ở Giêrusalem về sau, chính viên chỉ huy quân đội Rôma cũng phải trầm trồ nói với ông: “Tôi đây phải tốn một món tiền lớn lắm mới mua được quyền công dân ấy!”, và Phaolô bình thản đáp: “Còn tôi, tôi sinh ra đã có sẵn quyền ấy rồi”. Tấm thẻ bài công dân Rôma vô hình đó sẽ nhiều lần cứu mạng ông trên các nẻo đường truyền giáo sau này.

Như vậy, ngay trong bản thân chàng thanh niên Saolô đã hội tụ trọn vẹn cả ba dòng chảy lớn của thế giới cổ đại: niềm tin độc thần nồng cháy của Ítraen, nền văn hóa ngôn ngữ uyên bác của Hy Lạp, và địa vị pháp lý vững chắc của Đế quốc Rôma.

Thụ giáo dưới chân đại sư Gamaliên

Khi vừa bước vào tuổi trưởng thành, Saolô được gia đình gửi từ Tácxô về thủ đô Giêrusalem để theo học Lề Luật. Người thầy trực tiếp dạy dỗ anh không ai khác chính là cụ Gamaliên, bậc đại sư thông luật được toàn dân Do Thái thời ấy tôn kính bậc nhất. Về sau, Phaolô từng nhắc lại quãng đời đèn sách này của mình: “Tôi lớn lên tại thành Giêrusalem này, ngồi học dưới chân thầy Gamaliên, được giáo dục nghiêm ngặt theo đúng Lề Luật của cha ông”.

Đó chính là cụ Gamaliên đã từng đứng lên giữa Thượng Hội Đồng ở chương 8 để can ngăn các vị chức sắc đừng nóng vội giết các Tông đồ: nếu công việc của họ chỉ do loài người bày ra thì sẽ tự tan rã, còn nếu xuất phát từ Thiên Chúa thì không ai tiêu diệt nổi.

Dưới chân thầy Gamaliên: Saolô học Lề Luật ở Giêrusalem
Dưới chân thầy Gamaliên: Saolô học Lề Luật ở Giêrusalem

Tại Giêrusalem, Saolô gia nhập phái Pharisêu, cũng gọi là Biệt phái, nhóm những người quyết chí tuân giữ Luật Môsê tỉ mỉ đến từng chi tiết nhỏ nhặt nhất trong sinh hoạt hằng ngày. Đối với họ, chu toàn từng chữ trong Lề Luật là lẽ sống, là con đường duy nhất để dân tộc làm đẹp lòng Thiên Chúa và sớm đón Đấng Cứu Thế ngự đến. Với trí thông minh sẵn có, Saolô thuộc nằm lòng Kinh Thánh và nắm vững mọi phương pháp giải nghĩa của các bậc tiền bối, nhanh chóng vượt xa đám bạn đồng trang lứa. Chính ông sau này kể lại trong thư gửi tín hữu Galát: “Trong đạo Do Thái, tôi đã tiến bộ vượt bậc hơn nhiều bạn bè cùng lứa trong dân tộc tôi, vì tôi nhiệt thành quá mức đối với các truyền thống của cha ông”. Còn xét về sự công chính chiếu theo Lề Luật, ông tự nhận mình là người “không ai có thể chê trách vào đâu được”.

Vì sao Saolô căm ghét “Con Đường” đến thế?

Cần phải hiểu rõ một điều: Saolô đi lùng bắt các tín hữu không phải vì anh là kẻ độc ác khát máu, mà bởi anh xác tín tuyệt đối rằng mình đang ra tay bảo vệ Thiên Chúa.

Hãy thử đặt mình vào chỗ đứng của người học trò phái Pharisêu năm ấy để nhìn vào nhóm môn đệ của Chúa Giêsu, những người lúc bấy giờ thường gọi đạo của mình là “Đường”, hay “Con Đường”. Nhóm người này đi rao giảng khắp nơi rằng ông Giêsu thành Nadarét chính là Đấng Mêsia, tức Đấng Kitô, mà cả dân tộc đang mỏi mắt trông chờ. Thế nhưng trong mắt Saolô, ông Giêsu đó đã bị kết án và chết treo trên thập giá! Mà sách Đệ Nhị Luật của ông Môsê đã ghi rõ ràng một câu: “Đồ bị Thiên Chúa nguyền rủa là kẻ bị treo trên cây gỗ!” Đối với một trí thức thuộc làu Kinh Thánh như Saolô, việc dám bảo một tử tội chịu lời nguyền rủa trên cây gỗ lại là Đấng Thiên Sai của Thiên Chúa quả là một sự xúc phạm tột cùng, một lời phạm thượng không thể dung thứ!

“Kẻ bị treo trên cây gỗ là kẻ bị Thiên Chúa nguyền rủa”: Saolô không thể chấp nhận
“Kẻ bị treo trên cây gỗ là kẻ bị Thiên Chúa nguyền rủa”: Saolô không thể chấp nhận

Điều kỳ diệu là nhiều năm về sau, khi đã thuộc trọn về Chúa Giêsu, chính Thánh Phaolô sẽ nhặt lại đúng câu Kinh Thánh từng làm mình vấp phạm năm xưa để cắt nghĩa mầu nhiệm cứu độ theo chiều ngược lại: “Đức Kitô đã chuộc chúng ta khỏi lời nguyền rủa của Lề Luật, khi tự mình mang lấy lời nguyền rủa thay cho chúng ta; vì có lời chép rằng: Đáng nguyền rủa thay kẻ bị treo trên cây gỗ!”

Không dừng lại ở đó, những người theo “Con Đường” như thầy Têphanô lại còn rao giảng những điều nghe như đang hạ thấp vai trò của Đền Thờ và Lề Luật, khi dám tuyên bố rằng con người được cứu độ là nhờ đặt niềm tin vào Đức Giêsu chứ không phải nhờ công trạng giữ Luật Môsê. Đối với một thanh niên đã dâng trọn cả tuổi xuân để giữ từng chấm từng phẩy của Lề Luật như Saolô, lời rao giảng ấy chẳng khác nào một nhát búa đập nát toàn bộ tòa nhà đức tin mà anh hằng tôn thờ.

Saolô thấy các tín hữu ngồi ăn chung với người ngoại, bỏ qua luật sạch uế, và lòng anh sôi lên
Saolô thấy các tín hữu ngồi ăn chung với người ngoại, bỏ qua luật sạch uế, và lòng anh sôi lên

Hơn nữa, đây lại là chuyện “dọn nhà” từ bên trong nội bộ dân tộc. Bởi những người đi theo ông Giêsu lúc ấy đều là người Do Thái cả, nên Saolô đinh ninh rằng mình đang đứng ra dập tắt một thứ tà thuyết nguy hiểm có nguy cơ làm băng hoại chính đồng bào mình.

Đằng sau nỗi tức giận của Saolô còn là nỗi lo sợ mất gốc truyền kiếp của cả dân tộc Do Thái. Trải qua bao thế kỷ bị các đế quốc ngoại bang đô hộ, sở dĩ người Do Thái không bị đồng hóa và xóa sổ là nhờ có Lề Luật. Các bậc thầy Do Thái thường ví Lề Luật như một “hàng rào bảo vệ” bao bọc quanh khu vườn dân Chúa, giữ cho dân khỏi bị hòa tan vào biển người ngoại giáo xung quanh. Thế mà giờ đây, đám môn đệ của ông Giêsu lại bắt đầu nới lỏng các quy định thanh sạch, mở đường cho việc giao tiếp với dân ngoại. Trong mắt Saolô, họ chẳng khác nào đàn mối mọt đang đục khoét làm sập hàng rào bảo vệ dân tộc.

Mà trong truyền thống lịch sử Ítraen, hai chữ “nhiệt thành vì Chúa” đôi khi gắn liền với việc dùng gươm giáo để thanh trừng kẻ bội giáo. Sách Dân Số trong Cựu Ước từng ca ngợi thầy tư tế Phinkhát vì lòng nhiệt thành đã cầm giáo đâm chết một người Ítraen dám đưa phụ nữ ngoại bang vào trại. Sách Macabê quyển thứ nhất kể chuyện tư tế Mattathia vào năm 167 trước Công nguyên tại Môđin đã tuốt gươm chém chết một kẻ đồng bào dám bước lên bàn thờ dâng lễ vật cho thần ngoại giáo theo lệnh vua, rồi hô vang: “Ai có lòng nhiệt thành với Lề Luật và giữ vững giao ước, hãy đi theo tôi!”

Lớn lên trong dòng truyền thống coi việc dùng bạo lực bảo vệ Lề Luật là gương anh hùng đạo đức ấy, Saolô đã chọn hành động. Sau này, khi nhìn lại quá khứ, chính Thánh Phaolô đã tóm kết động cơ của mình chỉ trong mấy chữ: “Xét về lòng nhiệt thành, tôi đã từng bắt bớ Hội Thánh”.

Với Saolô lúc bấy giờ, câu trả lời chỉ có một: phải nhổ tận gốc cái “Con Đường” lạc giáo này càng sớm càng tốt!

Lùng sục từng nhà

Cái chết đẫm máu của thầy Têphanô chẳng những không làm Saolô chùn tay, mà trái lại càng như đổ thêm dầu vào ngọn lửa cuồng nhiệt trong lòng anh. Người thầy khả kính Gamaliên từng khuyên Thượng Hội Đồng hãy kiên nhẫn chờ xem; nhưng người học trò trẻ tuổi thì không chịu ngồi chờ!

Sau cái chết của Têphanô, các tín hữu tản mác ra khỏi Giêrusalem, và đi đến đâu cũng rao giảng lời Chúa
Sau cái chết của Têphanô, các tín hữu tản mác ra khỏi Giêrusalem, và đi đến đâu cũng rao giảng lời Chúa

Thánh Luca thuật lại bầu khí ngột ngạt tại Giêrusalem ngay sau ngày hôm đó: “Saolô ra sức tàn phá Hội Thánh: anh xông vào từng nhà, lôi cả đàn ông lẫn đàn bà ra mà tống vào ngục”. Suốt những tuần lễ đen tối ấy, tại các khu phố Giêrusalem, cứ mỗi lần nghe tiếng đập cửa thình thình giữa đêm khuya là các gia đình tín hữu lại thắt tim. Kẻ bị lôi đi trong xiềng xích không chỉ là những người đứng đầu cộng đoàn, mà là cả những người cha, người mẹ, những giáo dân bình thường.

Saolô đến từng nhà, lôi cả đàn ông lẫn đàn bà đi tống ngục; tiếng gõ cửa ban đêm làm các gia đình thắt lòng
Saolô đến từng nhà, lôi cả đàn ông lẫn đàn bà đi tống ngục; tiếng gõ cửa ban đêm làm các gia đình thắt lòng

Nhiều năm sau, khi đứng tự biện hộ trước mặt vua Agrippa II, vị vua cuối cùng của triều đại Hêrôđê, chính Thánh Phaolô đã thẳng thắn kể lại toàn bộ những việc mình đã làm trong giai đoạn này mà không hề giấu giếm: “Được các thượng tế trao quyền, chính tôi đã tống giam nhiều người thánh vào ngục tối; và khi người ta xử tử họ, tôi cũng đã bỏ phiếu tán thành. Khắp các hội đường, đã bao phen tôi dùng hình phạt tra khảo để ép họ phải nói lời nguyền rủa danh Chúa; và vì lòng căm giận họ đến cực độ, tôi còn đuổi theo truy bức họ đến tận các thành phố ở nước ngoài”.

“Tôi đã đi khắp các hội đường”: Saolô truy lùng người theo Đạo
“Tôi đã đi khắp các hội đường”: Saolô truy lùng người theo Đạo

Suốt quãng đời làm Tông đồ về sau, chưa bao giờ Thánh Phaolô tìm cách bào chữa hay làm nhẹ bớt trang sử đau buồn ấy của đời mình. Trong thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô, ông nghẹn ngào viết: “Thật vậy, tôi là kẻ hèn mọn nhất trong số các Tông đồ; tôi không đáng được gọi là Tông đồ, bởi vì tôi đã từng bắt bớ Hội Thánh của Thiên Chúa”.

Cầm lá thư ủy quyền trong túi áo

Quét sạch Giêrusalem đối với Saolô vẫn là chưa đủ. Khi nghe tin phong trào những người theo “Con Đường” đã theo bước chân người tản cư lan ra tận Đamát, một thành phố lớn thuộc xứ Xyri nằm cách Giêrusalem khoảng hai trăm hai mươi cây số về phía đông bắc, Saolô không tài nào ngồi yên được nữa.

Thánh Luca mô tả dáng vẻ của anh lúc ấy bằng một câu văn nghe nóng hầm hập như hơi thở của một con sư tử đang săn mồi: Saolô “vẫn hằng thở ra những lời đe dọa và chém giết các môn đệ của Chúa”. Anh chủ động tìm đến gặp vị thượng tế đương nhiệm, xin cấp cho mình những bức thư ủy quyền gửi tới ban quản trị các hội đường Do Thái tại thành Đamát, “để hễ phát hiện thấy bất cứ người nào theo Con Đường ấy, bất kể đàn ông hay đàn bà, thì được phép bắt trói giải về Giêrusalem xét xử”.

Các sử gia hiện đại đôi khi đặt câu hỏi: tại sao một vị thượng tế ở Giêrusalem lại có thẩm quyền bắt người tận thành Đamát thuộc tỉnh Xyri bên ngoài lãnh thổ Giuđê? Nhiều học giả giải thích rằng dưới luật lệ Rôma thời bấy giờ, các cộng đồng Do Thái ở hải ngoại vẫn được quyền tự trị nhất định về mặt tôn giáo. Các cộng đồng ấy luôn nhìn nhận quyền tối cao của Thượng tế Đền Thờ Giêrusalem trong các vấn đề kỷ luật nội bộ đạo Do Thái.

Cầm những bức thư đóng dấu của Thượng tế cất kỹ trong túi áo, Saolô tập hợp một toán lính hộ tống rồi tức tốc lên đường đi Đamát.

Có thư của thượng tế trong tay, Saolô lên đường đi Đamát
Có thư của thượng tế trong tay, Saolô lên đường đi Đamát

Cuộc hành trình vượt qua hơn hai trăm cây số đường núi khô cằn từ Giêrusalem, băng qua miền Galilê rồi ngược lên hướng bắc thường phải mất gần một tuần lễ ròng rã. Trên suốt dọc đường nắng gió ấy, hẳn chàng thanh niên Pharisêu nhiệt thành vẫn vừa đi vừa lẩm nhẩm đọc các bài Thánh Vịnh quen thuộc, trong đầu không ngừng tính toán kế hoạch xem vừa đặt chân tới cổng thành Đamát thì sẽ ập vào hội đường nào trước tiên.

Trên đường lên Đamát, qua những vùng đồi khô
Trên đường lên Đamát, qua những vùng đồi khô

Chỉ có một điều không ai biết được: ở một góc sâu thẳm nào đó trong đáy lòng người thanh niên đang hừng hực sát khí kia, tiếng kêu cầu của người phó tế trẻ tuổi quỳ gối giữa cơn mưa đá ngoài cổng thành Giêrusalem dạo trước, “Lạy Chúa, xin đừng chấp họ tội này!”, có còn âm ỉ vọng lại hay không?

Đêm bên đường đi Đamát, Saolô thức một mình, có lẽ tiếng kêu của Têphanô vẫn còn vang trong lòng
Đêm bên đường đi Đamát, Saolô thức một mình, có lẽ tiếng kêu của Têphanô vẫn còn vang trong lòng

Chỉ có một điều không ai biết được: ở một góc sâu thẳm nào đó trong đáy lòng người thanh niên đang hừng hực sát khí kia, tiếng kêu cầu của người phó tế trẻ tuổi quỳ gối giữa cơn mưa đá ngoài cổng thành Giêrusalem dạo trước, “Lạy Chúa, xin đừng chấp họ tội này!”, có còn âm ỉ vọng lại hay không?

Chương 11 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Xét về lòng nhiệt thành, tôi đã từng bắt bớ Hội Thánh.”

Pl 3,6
Saolô sinh ở Tácxô, lên Giêrusalem học Luật, rồi cầm thư ủy quyền đi Đamát. Nét đứt chỉ hướng đi, không phải lộ trình chính xác.

Những người trong chương

  • Saolô · Nghề may lều (Cv 18,3). Từ 28 tháng Sáu 2008 đến 29 tháng Sáu 2009, Đức Biển Đức XVI dành một Năm Thánh Phaolô, nhân dịp hai ngàn năm ngày sinh của ông.
  • Vua Agrippa II · Vua Do Thái cuối cùng thuộc dòng họ Hêrôđê (năm 27 đến khoảng 93). Ông ngồi nghe Phaolô kể lại quá khứ của mình ở Xêdarê (Cv 25–26).

Nơi ấy hôm nay

  • Tácxô là thành phố Tarsus, tỉnh Mersin, miền nam Thổ Nhĩ Kỳ. Ở đó có một cái giếng cổ mà truyền thống gọi là giếng thánh Phaolô. Địa lý gia Strabo thời Chúa Giêsu viết người Tácxô mê học đến mức hơn cả Athens và Alexandria.
  • Sông Kydnos · Năm 41 trước Công nguyên, theo Plutarkhô, nữ hoàng Cleopatra ngồi thuyền buồm tía đi ngược sông này vào Tácxô để gặp Antôniô.

Muốn đọc thêm

Gl 1,13-24 · Pl 3,4-11 · Cv 22,3-16 và Cv 26,9-18 · Jerome Murphy-O'Connor, Paul: A Critical Life

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 12

Tia sáng trên đường Đamát: bước ngoặt cuộc đời và ơn gọi của vị Tông đồ dân ngoại

Ở Đamát, ai dám đến đặt tay trên chính kẻ mang thư đi bắt người của Chúa?

Khoảng 15 phút đọc