Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 110

Kiểm chứng chương 110: Anrê Phú Yên và những hạt giống đầu tiên trên đất Việt

Đọc xong chương 110, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: làm sao người đời sau biết được đêm cuối cùng Anrê đã nói gì với anh em bạn tù, những ngày truyền chức linh mục đầu tiên có đáng tin không, và ai đã viết những dòng nổi tiếng trong bản huấn thị năm 1659. Những trang này trả lời những câu hỏi ấy, và nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào là lời truyền lại, chuyện nào còn được bàn.

Chương kể về thầy giảng Anrê Phú Yên, vị tử đạo đầu tiên của Việt Nam, và những gì nảy mầm sau cái chết của ông: hai địa phận đầu tiên năm 1659, những linh mục Việt đầu tiên năm 1668, Công đồng Phố Hiến năm 1670 và dòng Mến Thánh Giá.

Nguồn chính về Anrê là một người chứng kiến, cha Alexandre de Rhodes (cha Đắc Lộ). Ngài viết bằng tiếng Ý một bản tường thuật riêng về cái chết của Anrê, in ở Rôma năm 1652, năm sau có thêm bản tiếng Pháp. Ngài còn kể lại trong cuốn Những cuộc hành trình và truyền giáo, in năm 1653. Về các mốc sau đó có các văn kiện của Thánh Bộ Truyền bá Đức tin ở Rôma, bản Huấn thị năm 1659, thư của Đức cha Lambert de la Motte và văn khố Hội Thừa sai Paris. Lá thư năm 1659 của thầy giảng Bento Thiện nay ở Văn khố Dòng Tên tại Rôma.

Bằng tiếng Việt, các công trình của linh mục Nguyễn Hồng (Lịch sử truyền giáo ở Việt Nam), của Đỗ Quang Chính và của Phan Phát Huồn là những nguồn đáng tin.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Buổi chiều ngày 26 tháng Bảy năm 1644

Ngày và nơi là chắc chắn, vì cha Đắc Lộ có mặt. Ngày 26 tháng Bảy năm 1644, tại Kẻ Chàm, dinh trấn thủ Quảng Nam, nay thuộc vùng Điện Bàn, một thanh niên mười chín tuổi bị xử tử. Chương bám sát lời kể của cha Đắc Lộ.

Anrê là vị tử đạo người Việt đầu tiên mà Hội Thánh tôn vinh bằng tên. Chiếc gông chương tả, tấm ván nặng khóa lên vai tù nhân, là kiểu gông thường dùng trong các nhà tù Đông Á, quen thuộc với bất cứ ai đọc ký sự về Trung Hoa và Việt Nam.

Những người đến trước

Bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục, do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn cuối thế kỷ XIX, chép rằng năm 1533, đời vua Lê Trang Tông, có một người Tây dương tên là I-nê-khu lén vào giảng đạo ở vài làng quanh vùng Nam Định ngày nay, như Ninh Cường, Quần Anh và Trà Lũ. Đây là dòng ghi chép sớm nhất về đạo Kitô trong sử Việt. Ta không biết thêm gì về người ấy.

Cuộc đổ bộ năm 1615 ở Hội An được ghi chép rõ. Các cha Francesco Buzomi và Diogo Carvalho nằm trong số các tu sĩ Dòng Tên lên bờ ở nơi người Bồ Đào Nha gọi là Faifo. Cha Léopold Cadière, một thừa sai kiêm sử gia người Pháp, và các học giả Việt Nam đã viết về chuyện này. Chuyến đi ra bắc của cha Đắc Lộ năm 1627 có trong tư liệu chương 108.

Cuộc chiến giữa họ Trịnh và họ Nguyễn kéo dài từ năm 1627 đến 1672, khoảng bốn mươi lăm năm, rồi đình chiến đến năm 1774. Vì thế chương nói “gần nửa thế kỷ”. Các sử gia như Alexander Woodside (Vietnam and the Chinese Model) và Keith Taylor (A History of the Vietnamese) đồng ý về hình dạng của đất nước chia đôi: vua Lê chỉ ngồi trên ngai trên danh nghĩa, chúa Trịnh cai trị miền bắc từ Thăng Long, chúa Nguyễn cai trị miền nam. Con số chừng bốn trăm năm mươi cây số từ Hà Nội đến sông Gianh là ước tính.

Theo các báo cáo của Dòng Tên, đến giữa thế kỷ có hơn một trăm ngàn người Công giáo ở cả hai miền. Chương viết “hàng chục ngàn” là cách nói thận trọng. Về các thầy giảng, xin xem tư liệu chương 108.

Chàng trai Phú Yên

Anrê sinh khoảng năm 1625. Ông chịu phép rửa khoảng năm 1641 cùng mẹ là bà Gioanna, do chính cha Đắc Lộ. Chương theo lời kể của cha.

Năm 1644, quan trấn thủ Quảng Nam, người cha Đắc Lộ gọi là “ông Nghè Bộ”, từ triều đình ở Huế về với lệnh chống người theo đạo. Ngày 25 tháng Bảy, lính đến tìm thầy giảng Inhaxiô, chỉ gặp Anrê đang ốm. Anrê nhận mình là người theo đạo. Tất cả đều từ lời kể của cha Đắc Lộ.

Đêm trong ngục và buổi chiều trên gò đất

Câu chương trích, “Ta hãy lấy tình yêu đáp lại tình yêu Thiên Chúa, lấy mạng sống đáp lại mạng sống.”, nằm trong bản tường thuật của cha Đắc Lộ. Đức Gioan Phaolô II đã trích câu này trong bài giảng lễ phong chân phước. Xin báo một điều cho thật thà: chúng ta đọc lời ấy qua bản tiếng Ý hay tiếng Pháp của cha Đắc Lộ, rồi dịch lại sang tiếng Việt, nên lời Anrê nói thật có thể hơi khác một chút.

Chuyện Anrê bị đâm giáo, gọi “Giêsu”, rồi bị chém đầu cũng từ cha Đắc Lộ. Ngài mang hài cốt về Macao. Sau đó dấu vết hài cốt không còn rõ, và không ai nói chắc được nay nằm ở đâu. Chuyện cha thấm mảnh khăn vào máu người học trò là cách người kể dựng cảnh; những nguồn chúng tôi dùng không bàn riêng đến.

Đức Gioan Phaolô II phong chân phước cho Anrê ở Rôma ngày 5 tháng Ba năm 2000. Lễ nhớ ngài là ngày 26 tháng Bảy, và ngài là quan thầy của giới trẻ Công giáo Việt Nam. Ngài không nằm trong số 117 vị tử đạo được phong thánh năm 1988, những vị chết từ năm 1745 đến 1862; lễ nhớ các vị ấy, ngày 24 tháng Mười Một, nằm trong lịch chung của Hội Thánh. Nhà thờ giáo xứ Mằng Lăng ở Tuy An, thuộc tỉnh Phú Yên quê ngài, giữ tượng ngài và những tài liệu cũ về ngài.

Người mang lời kêu cứu về Rôma

Cha Đắc Lộ về Rôma năm 1649 và in sách ở đó năm 1651. Chuyện này có trong tư liệu các chương 108 và 109. Một trong các sách ấy là bản giáo lý Phép giảng tám ngày, tám ngày đi từ Đấng Tạo Dựng muôn loài đến cái chết của Đức Kitô và phép rửa. Sách in cùng cuốn từ điển Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum, mà trong lời tựa cha Đắc Lộ nói đã dựa vào công trình trước đó của các cha Francisco de Pina, Gaspar do Amaral và António Barbosa. Nhà thờ Mằng Lăng giữ một bản giáo lý in năm 1651.

Lời Chúa Giêsu về mùa gặt, mà chương thuật lại bằng ý, là từ Tin Mừng theo thánh Mátthêu, chương 9, câu 37: lúa chín đầy đồng mà thợ gặt lại ít. Lời kêu xin giám mục của cha Đắc Lộ được giải thích trong tư liệu chương 109.

Năm 1659

Ngày 9 tháng Chín năm 1659, Đức Alexanđê VII ban văn thư Super cathedram, lập hai địa hạt đại diện tông tòa, một ở Đàng Ngoài và một ở Đàng Trong. Năm 2010, Hội Thánh Việt Nam mừng Năm Thánh kỷ niệm ba trăm năm mươi năm hai địa hạt này (chương 169).

Những dòng nổi tiếng nằm trong bản huấn thị Rôma gửi các giám mục mới cùng năm ấy. Chương trích câu: “Còn gì vô lý hơn việc đem nước Pháp, nước Tây Ban Nha, nước Ý hay bất cứ nước châu Âu nào sang cho người Trung Hoa?” Câu này thường được trích từ một bản tiếng Pháp của bộ tài liệu thừa sai do Launay và Moussay biên tập; văn bản Latinh nằm trong Collectanea của Thánh Bộ Truyền bá Đức tin. Bản huấn thị cũng dặn đừng đổi nghi lễ và phong tục của các dân tộc ấy, trừ khi chúng rõ ràng trái với tôn giáo và luân lý, và kết bằng ý rằng thừa sai phải đem đức tin chứ không đem quê hương mình theo. Chương thuật lại đại ý, bằng lời của mình.

Bento Thiện là thầy giảng Đàng Ngoài. Lá thư năm 1659 của ông viết bằng Quốc ngữ, gửi cha Giovanni Filippo de Marini, Dòng Tên, kể về lịch sử và phong tục nước An Nam. Bản gốc ở Văn khố Dòng Tên tại Rôma. Ông Đỗ Quang Chính công bố và phân tích thư này trong cuốn Lịch sử chữ Quốc ngữ. Cùng thời còn có thư của thầy Igesico Văn Tín (1659). Đó là những văn bản Quốc ngữ sớm nhất do người Việt viết mà còn giữ được.

Những linh mục Việt đầu tiên

Về Ayutthaya, kinh đô Xiêm nơi diễn ra các lễ truyền chức, xin xem tư liệu chương 109. Còn chuyện Đức cha Lambert đi bộ qua Ba Tư và Ấn Độ mất gần hai năm để tới Ayutthaya cũng có ở chương ấy.

Về ngày truyền chức, theo các nguồn của Hội Thừa sai Paris, ngày 31 tháng Ba năm 1668, Đức cha Lambert truyền chức linh mục cho thầy giảng Đàng Ngoài Giuse Trang ở Ayutthaya, và chương theo đó. Các tài liệu khác ghi thầy Luca Bền được truyền chức muộn hơn, và việc truyền chức hai thầy giảng Đàng Trong là Gioan Huệ và Bênêđictô Hiền rơi vào năm 1668 hoặc đầu năm 1669. Các tài liệu khác nhau về ngày cụ thể và thứ tự từng người, nên bạn cứ hiểu các ngày trong chương là cách kể tốt nhất có được, với độ chênh vài tháng.

Công đồng Phố Hiến họp tháng Hai năm 1670 dưới quyền Đức cha Lambert. Trong chuyến đi ấy có một lễ truyền chức, lần đầu tiên trên đất Việt. Vì vậy chương tách bạch năm 1668 (linh mục đầu tiên, truyền chức ở Xiêm) với năm 1670 (lần đầu truyền chức tại quê nhà). Phố Hiến cách Hà Nội chừng sáu mươi cây số, là một cảng sông sầm uất với các thương điếm Hoa, Nhật, Hà Lan. Câu “Thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến” là câu tục ngữ thời ấy.

Hai cô gái và một mái nhà

Năm 1670, Đức cha Lambert lập dòng Mến Thánh Giá ở Đàng Ngoài với hai thiếu nữ mà chương gọi là Anê và Paula. Tên Anê là cách phiên theo các bản ghi tiếng Việt. Truyền thống nói ngôi nhà đầu tiên ở Kiên Lao, Nam Định; một số tài liệu ghi nơi khác. Bản luật Đức cha viết cho các chị còn giữ được. Đó là cộng đoàn nữ tu Việt Nam đầu tiên.

An Chỉ ở Quảng Ngãi ra đời năm 1671.

Những gì chương kể về đời sống thường ngày của các chị dựa theo các nghiên cứu về lịch sử dòng. Ngày nay ở Việt Nam có nhiều hội dòng Mến Thánh Giá thuộc các giáo phận, với hàng ngàn chị em. Chương 21 cũng nhắc đến các chị.

Nhà Đức Chúa Trời (Domus Dei) là cộng đoàn các thầy giảng sống chung với các cha. Cha Đắc Lộ lập ra, và các giám mục về sau tổ chức lại. Mạng lưới các ông trùm, bà biện và những gia đình giấu linh mục là có thật, nhưng không mang tên ấy.

Hạt lúa

Lời về hạt lúa là từ Tin Mừng theo thánh Gioan, chương 12, câu 24. Đoạn suy ngẫm kết chương là của người kể.

Những người trong chương

Anrê Phú Yên (khoảng 1625 đến 1644) là thầy giảng và là chân phước.

Gioanna là mẹ của Anrê.

Alexandre de Rhodes (cha Đắc Lộ) là linh mục Dòng Tên người Pháp.

Inhaxiô là thầy giảng mà lính đến tìm.

Ông Nghè Bộ là quan trấn thủ Quảng Nam.

Francisco de Pina là linh mục Dòng Tên người Bồ Đào Nha.

Alexanđê VII là giáo hoàng đã lập hai địa hạt đại diện tông tòa năm 1659.

François Pallu và Pierre Lambert de la Motte là hai giám mục đầu tiên được gửi đi làm đại diện tông tòa.

Bento Thiện là thầy giảng Đàng Ngoài.

Giuse Trang, Luca Bền, Gioan Huệ và Bênêđictô Hiền là những linh mục Việt Nam đầu tiên.

Anê và Paula là hai chị Mến Thánh Giá đầu tiên.

Gioan Phaolô II là giáo hoàng đã phong chân phước cho Anrê.

Những nơi trong chương

Kẻ Chàm là dinh trấn thủ Quảng Nam. Phú Yên ở duyên hải miền trung, và Mằng Lăng là nhà thờ giáo xứ nơi đó. Hội An là thương cảng xưa. Sông Gianh từng chia đôi hai miền. Nam Định nằm ở châu thổ sông Hồng. Macao, Rôma, Paris, cùng Isfahan và Ayutthaya ở Xiêm là những thành phố khác được nhắc đến. Phố Hiến ở Hưng Yên. Kiên Lao ở Nam Định. An Chỉ ở Quảng Ngãi.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một đoạn, hãy tìm bản dịch tiếng Việt đoạn cha Đắc Lộ kể đêm cuối và buổi chiều cuối của Anrê: một người thầy viết về người học trò mình vừa mất, vừa đau vừa tự hào. Nếu có dịp về Phú Yên, hãy ghé nhà thờ Mằng Lăng, nơi có tượng Anrê đứng cạnh cuốn Phép giảng tám ngày năm 1651. Về lịch sử truyền giáo, có thể đọc Nguyễn Hồng, Đỗ Quang Chính, Phan Phát Huồn; bằng tiếng Anh, có cuốn Mission and Catechesis: Alexandre de Rhodes and Inculturation in Seventeenth-Century Vietnam của Peter C. Phan và cuốn A History of the Vietnamese của Keith Taylor.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 21 (Mến Thánh Giá), chương 106 (Nhật Bản), chương 107 (Dọc những bờ biển châu Á, có Pedro Calungsod), chương 108 (cha Đắc Lộ và chữ Quốc ngữ), chương 109 (Bộ Truyền bá Đức tin và Hội Thừa sai Paris), chương 125 (những người giữ lửa thời cấm đạo), chương 169 (Năm Thánh 2010) và chương 177.

Trở lại chương 110