Bỏ qua, tới nội dung
1644–1671 · Kẻ Chàm, Rôma, Paris, Ayutthaya, Phố Hiến, An Chỉ

Chương 110

Anrê Phú Yên và những hạt giống đầu tiên trên đất Việt

1644–1671 · Kẻ Chàm, Rôma, Paris, Ayutthaya, Phố Hiến, An Chỉ

Giáo hoàng Urbanô VIII … Clêmentê XHoàng đế Chúa Trịnh, chúa Nguyễn

Chiếc gông gỗ lim nặng nề vẫn khóa chặt trên đôi vai gầy guộc của anh.

Năm ấy, nơi ấy

1644–1671

  1. Kẻ Chàm (Quảng Nam)
  2. Rôma
  3. Paris
  4. Ayutthaya
  5. Phố Hiến
  6. An Chỉ
Anrê chịu chết ở Kẻ Chàm năm 1644. Hai mươi lăm năm sau, linh mục Việt đã đứng trên bàn thờ, các chị Mến Thánh Giá đã có mái nhà.
Bắt đầu đọc

Chương 110

1644–1671 · Kẻ Chàm, Rôma, Paris, Ayutthaya, Phố Hiến, An Chỉ

Nơi chốn
Kẻ Chàm (Quảng Nam); Rôma; Paris; Ayutthaya; Phố Hiến; An Chỉ
Giáo hoàng
Urbanô VIII … Clêmentê X
Hoàng đế
Chúa Trịnh, chúa Nguyễn

Chiếc gông gỗ lim nặng nề vẫn khóa chặt trên đôi vai gầy guộc của anh. Đó là thứ hình cụ nghiệt ngã mà các nha môn thời phong kiến thường dùng để trừng phạt tù nhân, khiến người mang gông không thể nào chạy trốn, và đêm đến cũng chẳng thể nào nằm ngả lưng chợp mắt. Mang chiếc gông ấy trên cổ, một chàng thanh niên mười chín tuổi quỳ gối thanh thản trên một gò đất bên ngoài dinh trấn thủ Quảng Nam.

Đó là buổi chiều ngày 26 tháng Bảy năm 1644. Toán lính tay lăm lăm ngọn giáo sắc nhọn đứng vây quanh anh. Xa hơn một chút là đám đông dân làng hiếu kỳ đứng nhìn, vài thương nhân Bồ Đào Nha từ thương cảng Hội An tới, và một vị linh mục ngoại quốc mái đầu đã điểm bạc đang đứng chết lặng trong nỗi nghẹn ngào: Cha Alexandre de Rhodes. Phía sau lưng chàng trai, người đao phủ từ từ nâng ngọn giáo dài lên.

Người thanh niên ấy tên là Anrê, quê quán ở vùng đất Phú Yên xa xôi về phương nam. Anh không phải là một vị linh mục, chẳng phải quan quyền vọng tộc, cũng không mang học vị khoa bảng cao sang. Anh chỉ là một người thầy giảng bình dị, một người trẻ tuổi tình nguyện đi theo bước chân các cha thừa sai để dạy từng câu kinh tiếng bổn cho con trẻ và ân cần thăm viếng những người đau yếu cơ hàn.

Thầy giảng Anrê
Thầy giảng Anrê

Thế nhưng, kể từ buổi chiều mùa hạ năm 1644 ấy trên gò đất Kẻ Chàm, Giáo hội Công giáo Việt Nam đã chính thức ghi nhận người con tử đạo tiên khởi hiến dâng giọt máu đào làm chứng cho Chúa Kitô.

Những bước chân đầu tiên và bức tranh giang sơn phân rẽ

Thầy giảng Anrê không phải là người tín hữu Công giáo đầu tiên trên mảnh đất này. Bộ chính sử của triều đình nhà Nguyễn là Khâm định Việt sử thông giám cương mục soạn vào thế kỷ XIX có ghi lại một dòng lịch sử ngắn ngủi nhưng quý báu: vào năm Nguyên Hòa thứ nhất, tức năm 1533, đời vua Lê Trang Tông, có một người Tây dương tên là I-nê-khu đã lén lút cập thuyền vào cửa biển Ninh Cường và Trà Lũ thuộc tỉnh Nam Định ngày nay để truyền bá “Gia Tô giáo”. Dẫu sử sách không còn lưu lại chi tiết nào về hành trình của vị thừa sai bí ẩn ấy, dấu mốc 1533 vẫn là tiếng chuông ban mai đầu tiên báo hiệu Tin Mừng cứu độ bắt đầu chạm vào bờ cõi nước Việt.

Phải đợi gần một thế kỷ sau ngày người khách lạ ấy ghé qua, hạt giống đức tin mới thực sự bén rễ sâu xa vào lòng đất mẹ.

Bấy giờ, giang sơn Đại Việt đang chìm trong cảnh nồi da xáo thịt, phân chia đôi bờ ranh giới:

  • Ở miền bắc, gọi là Đàng Ngoài, các vị vua Lê dẫu ngự trên ngai vàng nhưng quyền bính tối cao nằm trọn trong tay các chúa Trịnh cai quản từ kinh thành Thăng Long.
  • Ở miền nam, gọi là Đàng Trong, các chúa Nguyễn cũng cai trị nhân danh triều đình, ngày đêm khai hoang mở cõi và dời biên cương tiến dần về phương nam.
  • Con sông Gianh thuộc tỉnh Quảng Bình ngày nay trở thành lằn ranh chia cắt đôi bờ, nơi hai dòng họ Trịnh và Nguyễn giao tranh ác liệt suốt gần nửa thế kỷ.

Đầu năm 1615, các vị linh mục Dòng Tên đầu tiên, trong đó có Cha Francesco Buzomi và Cha Diogo Carvalho, đã cập bến Hội An, thương cảng mà người Bồ Đào Nha gọi là Faifo. Đây là trung tâm buôn bán sầm uất nhất xứ Đàng Trong, nơi các khu phố của thương nhân Nhật Bản và Trung Hoa nằm san sát bên dòng sông Thu Bồn. Mười hai năm sau, vào mùa xuân năm 1627, Cha Alexandre de Rhodes, tức Cha Đắc Lộ, dong buồm ra Đàng Ngoài, đặt chân lên vùng đất của chúa Trịnh.

Giữa một xã hội đang oằn mình trong khói lửa binh đao và nỗi âu lo thế sự, các vị thừa sai đã mang đến một sứ điệp yêu thương chưa từng có: Tin Mừng loan báo rằng trên trời cao có một Thiên Chúa duy nhất là Người Cha chung của hết thảy mọi người, bất kể kẻ sang người hèn; có một Đấng Cứu Thế Giêsu đã chết trên cây Thập Giá vì yêu thương nhân loại; và có một sự sống vĩnh cửu không bao giờ tàn phai nơi cõi vĩnh hằng.

Buổi bình minh trên mảnh đất Đại Việt
Buổi bình minh trên mảnh đất Đại Việt

Lời ấy thắp sáng lòng những người cùng khổ. Từ dân chài ven biển, nông dân chân lấm tay bùn, người lính, đến quan lại và cả người trong họ nhà chúa, hàng vạn người xin chịu phép Rửa. Chỉ vài chục năm, người có đạo ở hai miền đã lên đến hàng chục ngàn; giữa thế kỷ XVII, báo cáo của Dòng Tên ghi hơn một trăm ngàn tín hữu khắp hai miền.

Nhưng các linh mục ngoại quốc luôn ở thế bấp bênh trước sự nghi kỵ của triều đình. Chúa Trịnh lẫn chúa Nguyễn đều tính toán như nhau: cần thuyền buôn đến bán vũ khí, đúc đại bác thì cho các cha ở lại; nghi ngờ hay nghe gièm pha thì đuổi đi ngay.

Thấy rõ điều ấy, Cha Đắc Lộ hiểu ra một chân lý sống còn: muốn cây đức tin đứng vững trước bão táp trên đất Việt, thì chính người Việt phải gánh lấy Giáo hội của mình!

Và ngài lập Hội Thầy Giảng: quy tụ những thanh niên bản xứ ưu tú, sống độc thân, học vững giáo lý và Kinh Thánh, theo các cha đi khắp các xứ đạo; mỗi khi thừa sai bị đuổi hay phải trốn, chính các thầy thay mặt chăn dắt các họ đạo thôn quê.

Anrê Phú Yên là một đóa hoa thơm bước ra từ mái nhà Thầy Giảng ấy.

Người thanh niên hiền hậu xứ hoa vàng cỏ xanh

Anrê sinh khoảng năm 1625 ở Phú Yên. Năm mười sáu tuổi, thấy lửa đức tin cháy trong lòng hai mẹ con, chính Cha Đắc Lộ rửa tội cho anh và mẹ anh, bà nhận tên thánh là Gioanna.

Trong hồi ký, Cha Đắc Lộ viết về người học trò yêu quý bằng tấm lòng người cha: Anrê hiền lành, khiêm nhường, chăm chỉ, thông minh, học giáo lý nhanh lạ thường. Theo đạo ít lâu, cảm phục sự hy sinh của các cha, chàng trai xin vào hàng Thầy Giảng để dâng trọn tuổi xuân cho nhà Chúa.

Mùa hè năm 1644, quan trấn thủ Quảng Nam, mà tài liệu các cha quen gọi là ông Nghè Bộ, từ kinh đô Kim Long trở về, mang theo lệnh chúa Nguyễn cấm ngặt đạo Công giáo.

Ngày 25 tháng Bảy năm 1644, một toán lính kéo đến vây nhà các linh mục ở Kẻ Chàm để bắt một thầy giảng tên Inhaxiô. Thầy Inhaxiô đã đi nơi khác. Trong căn nhà tranh chỉ còn một mình Anrê đang nằm bệnh.

Lính xông vào hỏi ai là người theo đạo. Trước mũi giáo, Anrê hoàn toàn có thể im lặng, hay nói dối mình chỉ là khách qua đường ghé nhờ. Nhưng chàng trai mười chín tuổi đứng thẳng lên, dõng dạc tuyên xưng: “Chính tôi là người theo đạo Kitô!”

Quân lính lập tức tra tay khóa chiếc gông gỗ nặng nề lên cổ anh, rồi áp giải người thanh niên về giam cầm tại dinh trấn thủ.

Đêm trong ngục và lời trăn trối bất hủ

Nghe tin học trò bị bắt, Cha Đắc Lộ cùng các thương nhân Công giáo Bồ Đào Nha ở Hội An vội đến công đường, hết lời xin quan tha cho Anrê. Nhưng vô ích. Quan muốn lấy mạng một người nghèo cô thế để răn đe dân chúng; và một thầy giảng trẻ không tước vị là người dễ đem ra thị uy nhất.

Đêm ấy, Cha Đắc Lộ được vào ngục thăm Anrê và các tín hữu bị giam. Trong cuốn sách kể cuộc tử đạo in ở Rôma năm 1652, ngài ghi lại từng lời sau cùng của người học trò. Giữa bốn bức tường tối tăm, Anrê nhìn các bạn tù, mỉm cười thanh thản và nói một lời đã khắc sâu vào lòng người Công giáo Việt Nam bao thế hệ:

“Hỡi anh em, chúng ta hãy lấy tình yêu để đáp lại tình yêu của Thiên Chúa;

hãy lấy chính mạng sống mình để đền đáp lại mạng sống mà Người đã trao ban!”

Ngày 5 tháng Ba năm 2000, khi long trọng tôn vinh Thầy giảng Anrê Phú Yên lên bậc Chân Phước tại Quảng trường Thánh Phêrô, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã trích dẫn lại chính câu nói bất hủ ấy trong bài giảng lễ. Chàng trai mười chín tuổi của miền Trung nghèo không coi cái chết là bi kịch hay hình phạt. Anh đón nó như món quà tình yêu dâng lại cho Thiên Chúa: Chúa Giêsu đã chết trên đồi Canvê vì thương anh, thì nay được lấy mạng sống mình làm chứng cho tình yêu ấy là một hồng ân ngọt ngào!

Buổi chiều bi tráng trên gò đất Kẻ Chàm

Chiều ngày 26 tháng Bảy năm 1644, bản án tử hình chính thức được thi hành. Anrê bị lính điệu ra pháp trường gò đất Kẻ Chàm, gần thị trấn Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam ngày nay.

Cha Đắc Lộ, mấy thương nhân Bồ Đào Nha và bà con giáo dân đau đớn đi theo. Suốt đường ra pháp trường, người thanh niên mang gông vẫn ngoảnh lại khuyên mọi người giữ vững đức tin, đừng vì đòn roi trần thế mà mất phần rỗi linh hồn.

Đến nơi, anh quỳ xuống bãi cỏ, ngước mắt lên trời cầu nguyện. Đao phủ tiến lại phía sau, đâm ngọn giáo xuyên qua người anh. Anrê không rên một tiếng, không một lời oán hận; môi anh mấp máy gọi mãi: “Giêsu, Giêsu!” Rồi một nhát gươm vung lên chém đứt đầu vị chứng nhân đức tin.

Cha Đắc Lộ vội vã tiến lại xin nhận thi hài người học trò. Ngài lấy một mảnh khăn trắng tinh khiết thấm từng giọt máu đào thánh thiện của Anrê, rồi cung kính đưa hài cốt của ngài lên thuyền vượt biển về an táng tại trường Thánh Phaolô ở Macao. Một năm sau biến cố bi thương ấy, vào mùa hè năm 1645, chính Cha Đắc Lộ cũng bị chúa Nguyễn trục xuất vĩnh viễn khỏi Đàng Trong, và ngài không bao giờ còn cơ hội nhìn thấy lại dải đất thân thương này nữa.

Hơn ba thế kỷ rưỡi sau ngày người thầy giảng trẻ tuổi ngã xuống, ngày 5 tháng Ba năm 2000, Hội Thánh hoàn vũ đã long trọng tôn vinh Anrê Phú Yên lên hàng Chân Phước Tử Đạo, và đặt ngài làm Đấng Quan Thầy của Giới Trẻ Công Giáo Việt Nam. Lễ kính nhớ ngài được cử hành sốt sắng vào ngày 26 tháng Bảy hằng năm. Tên tuổi của Chân phước Anrê không nằm trong danh sách 117 Vị Thánh Tử Đạo Việt Nam được tôn phong năm 1988, những vị ngã xuống trong khoảng từ 1745 đến 1862, sau ngài cả một thế kỷ. Anrê đứng ở vị trí tiên phong, vị tử đạo đầu tiên của dân tộc, được tôn vinh trong một án phong riêng biệt.

Tại quê hương Phú Yên của ngài hôm nay, ngôi Nhà thờ Giáo xứ Mằng Lăng cổ kính thuộc huyện Tuy An vẫn là một trung tâm hành hương linh thiêng, nơi lưu giữ pho tượng chân dung của ngài và cất giữ cuốn sách Phép giảng tám ngày bằng chữ Quốc ngữ đầu tiên của lịch sử.

Tiếng kêu cứu lay động giáo triều và ngọn đuốc Hội Thừa sai Paris

Rời đất Việt với nỗi đau khôn nguôi, Cha Đắc Lộ không ngồi yên. Ba năm rưỡi vượt bao hiểm nguy qua Ba Tư và Armenia, năm 1649 ngài về đến Rôma, mang theo hai báu vật:

Thứ nhất là những trang sách in chữ Quốc ngữ đầu tiên: năm 1651, tại nhà in của Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin, ngài đã cho xuất bản cuốn Từ điển Việt–Bồ–La và cuốn giáo lý Phép giảng tám ngày. Cuốn sách giáo lý được chia thành tám ngày học đạo rõ ràng: dẫn dắt người học từ mầu nhiệm Thiên Chúa sáng tạo vũ trụ, nguồn gốc loài người, tội nguyên tổ, cho đến Cuộc Khổ Nạn cứu chuộc của Chúa Kitô và ơn tái sinh của giếng nước Rửa Tội.

Alexandre de Rhodes và Phép giảng tám ngày
Alexandre de Rhodes và Phép giảng tám ngày

Đó là những cuốn sách in mẫu mực đầu tiên đánh dấu sự ra đời của chữ Quốc ngữ, một công trình tập thể vĩ đại được vun đắp từ những nghiên cứu tiên phong của các cha Francisco de Pina, Gaspar do Amaral, António Barbosa và công sức thầm lặng của những người thầy giảng Việt Nam vô danh. Từ những dòng chữ in đầu tiên trên đất Ý xa xôi ấy, hạt mầm văn tự Latinh đã bén rễ, để rồi ba thế kỷ sau trở thành chữ viết chính thức của toàn thể dân tộc Việt Nam!

Thứ hai là tiếng kêu cứu khẩn thiết cho các linh hồn: ngài kiên trì gõ cửa từng đấng bậc trong giáo triều Rôma, tha thiết phân trần: Trên dải đất An Nam xa xôi bấy giờ đã có hàng chục vạn con chiên ngoan đạo nhưng lại hoàn toàn không có lấy một vị giám mục!

Không có giám mục thì không ai có thẩm quyền truyền chức linh mục cho người bản xứ. Và một khi không có các linh mục người Việt, thì mỗi lần các thừa sai ngoại quốc bị bách hại trục xuất, đàn chiên lại rơi vào cảnh bơ vơ không người chăn dắt! Lời Chúa Giêsu năm xưa lại vang vọng nhức nhối: “Lúa chín đầy đồng mà thợ gặt lại ít”; tại đất Việt, cánh đồng lúa đức tin đã chín vàng ruộm, mà những người thợ gặt thì đang bị xiềng xích trong ngục tù hoặc bị xua đuổi ngoài biển khơi!

Đứng trước sự chần chừ của Tòa Thánh vì e ngại đụng chạm Quyền Bảo Trợ của Bồ Đào Nha, Cha Đắc Lộ đã tìm sang Paris vào năm 1652. Ngài gặp gỡ nhóm linh mục trẻ “Những Người Bạn Tốt” đang cháy bỏng nhiệt huyết tông đồ. Chính từ cuộc gặp gỡ lịch sử ấy, hai vị linh mục ưu tú là François Pallu và Pierre Lambert de la Motte đã bước lên nhận lãnh sứ mạng, đặt nền móng khai sinh nên Hội Thừa Sai Hải Ngoại Paris.

Mốc son 1659 và bức Huấn thị vượt thời đại

Ngày 9 tháng Chín năm 1659 trở thành ngày sinh nhật lịch sử của cơ cấu Giáo hội Công giáo trên đất Việt.

Đức Giáo hoàng Alêxandơ VII đã ban hành Tông sắc chính thức thiết lập hai Địa phận Tông tòa đầu tiên tại Việt Nam:

  • Địa phận Đàng Ngoài: trao cho Đức cha François Pallu làm Giám mục Đại diện Tông tòa.
  • Địa phận Đàng Trong: trao cho Đức cha Pierre Lambert de la Motte làm Giám mục Đại diện Tông tòa.

Cha Đắc Lộ đã không kịp nhìn thấy ngày hai vị giám mục đặt chân đến đất Việt; ngài đã vâng lời Tòa Thánh sang truyền giáo tại Ba Tư và tạ thế tại Isfahan vào năm 1660.

Kèm theo, Thánh bộ gửi Bản Huấn Thị năm 1659 lừng danh, được coi là kiệt tác của tư tưởng truyền giáo hội nhập văn hóa. Trong đó có một đoạn làm lay động lương tri người đời:

“Chư huynh đừng bao giờ tìm cách thay đổi nghi lễ, phong tục và tập quán của các dân tộc này, trừ phi những điều ấy rõ ràng trái nghịch với đức tin và luân lý Kitô giáo.

Bởi vì, còn điều gì vô lý và ấu trĩ hơn là việc đem cả nước Pháp, nước Tây Ban Nha, nước Ý hay bất cứ một quốc gia châu Âu nào sang áp đặt cho người phương Đông?

Điều mà chư huynh phải đem đến cho họ chính là Đức Tin, một đức tin không bao giờ khinh chê, hủy diệt hay làm tổn thương đến những truyền thống văn hóa tốt đẹp của bất kỳ dân tộc nào!”

Các vị chủ chăn được căn dặn đến để yêu thương và phục vụ, chứ không phải đến để cai trị hay đồng hóa thực dân!

Hai giáo phận đầu tiên năm 1659
Hai giáo phận đầu tiên năm 1659

Cũng năm 1659, một chứng tích văn hóa quý giá ra đời: Thầy giảng Bento Thiện, tức Bênêđictô Thiện, tự tay viết một lá thư dài bằng chữ Quốc ngữ gửi Cha Giovanni Filippo de Marini Dòng Tên, kể về lịch sử, địa lý và phong tục nước An Nam. Nét chữ còn mộc, âm còn cổ, nhưng đây là một trong những văn bản chữ Quốc ngữ xưa nhất do chính tay người Việt viết mà còn giữ được đến nay! Thứ chữ các cha dùng để gieo Tin Mừng nay đã thật sự nằm trong tay người Việt.

Bento Thiện viết thư
Bento Thiện viết thư

Những người con đất Việt đầu tiên bước lên bàn thánh

Sau gần hai năm lặn lội đi bộ băng qua muôn trùng bão cát Trung Đông và biển cả, Đức cha Pierre Lambert de la Motte đã đặt chân đến kinh đô Ayutthaya của vương quốc Xiêm La. Tại mảnh đất trung lập hiền hòa này, ngài đã cùng các cộng sự thành lập Chủng viện Thánh Giuse bên bờ sông để đón nhận các ơn gọi bản địa.

Những người học trò Việt Nam đầu tiên được gửi sang tu học tại Ayutthaya không phải là những đứa trẻ thơ. Họ chính là những người Thầy Giảng kỳ cựu đã dạn dày sương gió, từng nhiều năm theo chân các cha thừa sai, từng chịu đòn roi tù tội và từng một tay gìn giữ các xứ đạo sống còn qua những năm tháng cấm cách.

Và giờ phút lịch sử thiêng liêng đã điểm:

  • Ngày 31 tháng Ba năm 1668, tại Chủng viện Thánh Giuse ở Ayutthaya, Đức cha Lambert de la Motte đã long trọng đặt tay truyền chức linh mục cho Thầy Giuse Trang, người con đất Việt đầu tiên bước lên bàn thánh trong lịch sử hai ngàn năm của Giáo hội!
  • Ngày 8 tháng Sáu năm 1668, ngài tiếp tục truyền chức cho hai vị tân linh mục tiếp theo: Cha Gioan Huệ và Cha Bênêđictô Hiền.
  • Đến đầu năm 1669, Thầy Luca Bền tiếp tục được lãnh nhận thiên chức linh mục.
Ngày truyền chức nơi đất Xiêm
Ngày truyền chức nơi đất Xiêm

Hai năm sau ngày thụ phong tại Xiêm, vào đầu năm 1670, Đức cha Lambert de la Motte đã bí mật cải trang thành một thương nhân vượt Biển Đông tiến vào giáo phận Đàng Ngoài. Điểm dừng chân của ngài là Phố Hiến thuộc tỉnh Hưng Yên ngày nay, thương cảng sầm uất bậc nhất miền Bắc lúc bấy giờ, nơi gắn với câu ca dao lừng danh: “Thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến”.

Vào tháng Hai năm 1670, ngài đã triệu tập Công đồng Phố Hiến lịch sử, quy tụ các linh mục thừa sai, các linh mục bản địa và các thầy giảng để ấn định những quy chế mục vụ nền tảng cho Giáo hội Đàng Ngoài.

Cũng trong chuyến đi ấy, tại Phố Hiến, Đức cha Lambert truyền chức linh mục cho thêm một số thầy giảng ưu tú. Đó là lần đầu tiên một Thánh lễ truyền chức diễn ra ngay trên đất Việt!

Vậy là có hai mốc son: năm 1668, những linh mục Việt đầu tiên được truyền chức nơi xứ người tại Ayutthaya; năm 1670, chức linh mục được trao ngay giữa lòng đất mẹ.

Hai người trinh nữ áo nâu và sự khai sinh của dòng Mến Thánh Giá

Cũng trong chuyến đi Đàng Ngoài đầu năm 1670 ấy, Đức cha Lambert de la Motte làm một việc mới mẻ cho đời tu nữ.

Ngài gặp hai thiếu nữ đạo đức tên Anê và Paula. Hai cô tha thiết muốn dâng trọn đời cho Thiên Chúa, nhưng không muốn rời quê hương vào sống sau bốn bức tường đan viện như các dòng nữ bên châu Âu.

Đức cha Lambert xúc động. Ngài tự tay viết một bản luật ngắn, và đặt cho hội dòng nữ đầu tiên ấy một cái tên chan chứa tình yêu Thập Giá: Dòng Nữ Mến Thánh Giá. Ngày Thứ Tư Lễ Tro năm 1670, tại làng Kiên Lao thuộc tỉnh Nam Định, hai trinh nữ Anê và Paula đã long trọng đọc lời tuyên khấn đầu tiên, khai sinh nên cộng đoàn nữ tu Công giáo bản địa đầu tiên của dân tộc Việt Nam!

Anê và Paula tuyên khấn
Anê và Paula tuyên khấn

Một năm sau đó, vào năm 1671, khi lén lút vào thăm Đàng Trong, Đức cha Lambert tiếp tục thành lập cộng đoàn Mến Thánh Giá thứ hai tại làng An Chỉ thuộc tỉnh Quảng Ngãi ngày nay.

Cộng đoàn chỉ là một mái nhà tranh vách đất nép giữa lũy tre làng như bao nhà nông nghèo khác. Mấy người phụ nữ sống chung, cầu nguyện sớm hôm, làm lụng phục vụ bà con chòm xóm.

Mái nhà An Chỉ
Mái nhà An Chỉ

Các nữ tu Mến Thánh Giá không mặc những bộ tu phục gấm vóc lộng lẫy. Các chị khoác lên mình chiếc áo màu nâu sồng giản dị của những người phụ nữ thôn quê Việt Nam. Các chị xắn quần lội ruộng cấy cày, miệt mài bên khung cửi dệt vải, trèo đèo lội suối hái từng nắm lá thuốc nam về sắc thuốc chữa bệnh cho người nghèo, nuôi nấng những đứa trẻ mồ côi bị bỏ rơi, và đêm đêm ân cần dạy các em nhỏ trong làng học từng con chữ Quốc ngữ, đọc từng câu kinh bổn.

Khi các chiếu chỉ cấm đạo ngặt nghèo giáng xuống và các cha xứ phải trốn vào rừng sâu hang đá, các chị em Mến Thánh Giá vẫn can đảm bám trụ giữa lòng làng xã, nơi chẳng ai buồn để ý hay nghi ngờ những người phụ nữ nghèo khó mặc áo nâu sồng! Các chị lặng lẽ bước đến bên giường của những người bệnh hấp hối để thì thầm lời kinh an ủi, bí mật ban phép Rửa Tội cho các trẻ sơ sinh nguy tử, và âm thầm nhắc nhở bà con lối xóm giữ trọn giờ kinh nguyện gia đình khi hoàng hôn buông xuống.

Trải qua hơn ba thế kỷ rưỡi lịch sử thăng trầm, hạt cải nhỏ bé năm xưa tại Kiên Lao và An Chỉ nay đã vươn mình thành một đại thụ sum suê: hàng chục hội dòng Mến Thánh Giá độc lập với hàng vạn nữ tu đang ngày đêm hiện diện, âm thầm phục vụ nơi các bệnh viện, trại phong, trường học vùng sâu vùng xa trên khắp hai mươi bảy giáo phận của quê hương Việt Nam và lan tỏa sang cả hải ngoại!

Cùng với các nữ tu Mến Thánh Giá là sự dấn thân bền bỉ của cả một mạng lưới đức tin vững chắc: các Ông Trùm họ, các Bà Biện coi sóc việc kinh hạt và quản lý nhà nguyện; những gia đình giáo dân nghèo can đảm mở cửa đón tiếp các cha thừa sai trú ẩn trong đêm tối, giấu chén thánh và sách kinh dưới đáy bồ thóc bồ ngô; và các Thầy Giảng sống chung trong nếp nhà thanh bần mang tên Nhà Đức Chúa Trời. Chính nhờ mạng lưới tông đồ giáo dân âm thầm nhưng kiên cường như rễ cây cổ thụ ấy mà suốt ba thế kỷ bách hại đẫm máu tiếp theo, ngọn đèn đức tin Công giáo chưa bao giờ bị dập tắt trên dải đất hình chữ S!

Gia đình mở cửa
Gia đình mở cửa

Hạt lúa mì mục nát và cánh đồng trổ bông ngàn đời

Nhìn lại buổi chiều ngày 26 tháng Bảy năm 1644 trên gò đất Kẻ Chàm xứ Quảng Nam, chúng ta nhận ra một mầu nhiệm cứu độ tuyệt mỹ:

Người lính đao phủ năm xưa khi vung ngọn giáo sắt đâm qua lồng ngực người thanh niên Anrê chắc hẳn chẳng bao giờ bận tâm nhớ lấy tên tuổi của người mình vừa sát hại. Viên quan trấn thủ khi hạ lệnh chém đầu chắc đinh ninh rằng việc trừ khử một người thầy giảng nghèo khổ, không tấc sắt trong tay sẽ làm cho đạo Chúa phải khiếp sợ tan rã.

Họ đã lầm to!

Chỉ hai mươi bốn năm sau ngày giọt máu đào của Anrê thấm vào lòng đất mẹ, những vị linh mục bản địa người Việt đầu tiên đã đàng hoàng bước lên bàn thánh dâng của lễ tạ ơn! Rồi những người trinh nữ Mến Thánh Giá áo nâu bình dị xuất hiện! Rồi hàng vạn gia đình giáo dân đã can đảm mở rộng then cửa để làm chứng cho Tin Mừng!

Chúa Cứu Thế Giêsu năm xưa từng phán dạy một chân lý bất hủ trong Tin Mừng Thánh Gioan:

“Thật, Thầy bảo thật anh em: nếu hạt lúa gieo vào lòng đất mà không chết đi, thì nó vẫn trơ trọi một mình; còn nếu nó chết đi, nó mới sinh được nhiều hạt khác”.

Chân phước Thầy giảng Anrê Phú Yên chính là hạt lúa mì vàng óng đầu tiên được Chúa Thánh Thần gieo vào lòng đất mẹ Việt Nam. Ba thế kỷ giông bão sau ngài, hàng vạn hạt lúa mì thánh thiện khác, các giám mục thừa sai, các linh mục bản hạt, các thầy giảng, các bậc phụ huynh và con trẻ, đã tiếp tục vui lòng gieo mình vào lòng đất mẹ qua các cuộc bách hại. Và từ mảnh đất thấm đẫm máu đào và nước mắt ấy, cánh đồng đức tin của Giáo hội quê hương chưa bao giờ ngừng trổ sinh những bông hạt tốt lành, nuôi dưỡng đời sống tâm linh của muôn triệu con tim Việt Nam cho đến ngàn đời sau!

Và từ mảnh đất thấm đẫm máu đào và nước mắt ấy, cánh đồng đức tin của Giáo hội quê hương chưa bao giờ ngừng trổ sinh những bông hạt tốt lành, nuôi dưỡng đời sống tâm linh của muôn triệu con tim Việt Nam cho đến ngàn đời sau!

Chương 110 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Hỡi anh em, chúng ta hãy lấy tình yêu để đáp lại tình yêu của Thiên Chúa…”

Anrê Phú Yên nói trong ngục, theo cha Đắc Lộ
Anrê chịu chết ở Kẻ Chàm năm 1644. Hai mươi lăm năm sau, linh mục Việt đã đứng trên bàn thờ, các chị Mến Thánh Giá đã có mái nhà.

Những người trong chương

  • Anrê Phú Yên · Giáo xứ Mằng Lăng ở Phú Yên giữ tượng ngài và tài liệu cũ về đời ngài. Lễ nhớ 26 tháng Bảy, ngài là quan thầy giới trẻ Công giáo Việt Nam.
  • Bento Thiện · Lá thư Quốc ngữ ông viết năm 1659 là một trong những văn bản xưa nhất do chính tay người Việt viết còn giữ được.
  • Anê và Paula · Hai thiếu nữ tuyên khấn năm 1670. Nay nhiều hội dòng Mến Thánh Giá phục vụ khắp các giáo phận Việt Nam, với hàng ngàn nữ tu.

Nơi ấy hôm nay

  • Mằng Lăng, huyện Tuy An, Phú Yên, là nơi hành hương kính Anrê.
  • Kẻ Chàm, nơi ngài chịu chết, nay ở gần Điện Bàn, Quảng Nam.
  • Phố Hiến thuộc Hưng Yên, cách Hà Nội chừng sáu mươi cây số. Dân gian còn câu “Thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến”.

Muốn đọc thêm

Ga 12,24 · Alexandre de Rhodes, bản tường thuật Anrê tử đạo (Rôma, 1652) · Thư Bento Thiện gửi cha Marini (1659) · Bài giảng phong chân phước Anrê Phú Yên của Đức Gioan Phaolô II (2000)

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 111

Một thế kỷ giữa hai bờ sông Gianh: người Công giáo Việt Nam thế kỷ XVIII

Khi cả Đàng Ngoài chỉ có vài chục linh mục, ai đã giữ đạo cho hàng trăm ngàn giáo dân?

Khoảng 20 phút đọc