Tư liệu chương 111
Kiểm chứng chương 111: Một thế kỷ giữa hai bờ sông Gianh: người Công giáo Việt Nam thế kỷ XVIII
Đọc xong chương 111, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: hai vị tử đạo năm 1773 ở đầu chương lấy từ đâu ra, làm sao biết chuyện các cha Dòng Tên và Đa Minh bị chém ở Đàng Ngoài, và chuyện Đức cha Bá Đa Lộc với vị hoàng đế tương lai Gia Long vững được đến đâu. Những trang này lần từng phần về nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào là lời truyền lại, chuyện nào còn được bàn.
Chương lấp khoảng dài từ năm 1671 đến năm 1798 của người Công giáo Việt Nam.
Nguồn chính là hồ sơ tử đạo của các thánh Phanxicô Gil de Federich, Mátthêu Alonso Liciniana, Giacintô Castañeda và Vinh Sơn Phạm Hiếu Liêm, được phong chân phước năm 1906 và phong thánh năm 1988. Ngoài ra còn thư từ của Hội Thừa sai Paris, thư của các thừa sai Dòng Tên và Đa Minh thời ấy, trước tác của cha Philipphê Bỉnh, và bộ sử triều Nguyễn Đại Nam thực lục cho những năm của Nguyễn Ánh và Đức cha Pigneau.
Bằng tiếng Việt, có thể đọc Lịch sử Giáo hội Công giáo Việt Nam của linh mục Phan Phát Huồn và Giáo hội Công giáo ở Việt Nam của linh mục Bùi Đức Sinh. Bằng tiếng Anh, cuốn A History of the Vietnamese của Keith Taylor và cuốn Vietnam and the Chinese Model của Alexander Woodside dựng bối cảnh; Nola Cooke viết về Pigneau và nhà Nguyễn.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Sáng ngày 7 tháng Mười Một năm 1773
Hai vị tử đạo mở đầu chương là thánh Vinh Sơn Phạm Hiếu Liêm và thánh Giacintô Castañeda. Cha Liêm sinh năm 1732 ở Trà Lũ, Nam Định. Ngài học ở Manila, tại trường Letran và Đại học Santo Tomás, rồi vào dòng Đa Minh. Cha Castañeda sinh năm 1743 ở Xàtiva, Tây Ban Nha, nên khi ấy khoảng ba mươi tuổi. Cả hai bị chém ngày 7 tháng Mười Một năm 1773 ở Đồng Mơ, bên rìa Thăng Long. Đức Piô X phong chân phước cho hai ngài năm 1906, và Đức Gioan Phaolô II phong thánh ngày 19 tháng Sáu năm 1988. Còn những nét như dáng người, giọng nói của hai cha ở đầu chương là cách người kể dựng cảnh, bạn cứ hiểu như thế.
Chuyện Trà Lũ nằm trong số những làng được nhắc đến trong dòng ghi về I-nê-khu năm 1533 (chương 110) là từ bộ sử triều Nguyễn Khâm định Việt sử thông giám cương mục, và cho thấy hạt giống đạo đã ở trong đất ấy lâu đến thế nào.
Hình ảnh hai cha đi bên nhau, đọc kinh và giục nhau can đảm là lời truyền lại. Chương đã đánh dấu bằng chữ “người ta kể”.
Cha Liêm là vị linh mục người Việt tử đạo sớm nhất trong số 117 vị thánh. Các vị khác, như cha Emmanuel Nguyễn Văn Triệu (1798), chết sau ngài. Theo hồ sơ lễ phong thánh năm 1988 và Sách Tử đạo Rôma, trong 117 vị có 96 người Việt, 11 cha Đa Minh người Tây Ban Nha và 10 linh mục người Pháp của Hội Thừa sai Paris. Hội Thánh mừng lễ các ngài ngày 24 tháng Mười Một.
Hai bờ một dòng sông
Các cha Đa Minh Tây Ban Nha từ Manila đến Đàng Ngoài từ năm 1676, và về sau coi sóc miền đông Đàng Ngoài. Chương ghi “cuối thế kỷ XVII”, như thế là đúng. Về Hội Thừa sai Paris, xin xem tư liệu chương 109.
Những trận đánh lớn cuối cùng giữa họ Trịnh và họ Nguyễn kết thúc năm 1672, rồi đình chiến đến năm 1774 (xem chương 110). Hà Tiên là đất của họ Mạc, một dòng thương gia gốc Hoa. Họ quy phục các chúa Nguyễn năm 1708; cuốn A History of the Vietnamese của Keith Taylor có kể về họ.
Những mâu thuẫn giữa các thừa sai là có thật và đầy trong thư từ thời ấy. Họ tranh nhau giữa quyền bảo trợ của vua Bồ Đào Nha (Padroado) và các đại diện tông tòa do Rôma sai đến. Chương kể công bằng.
Về lệnh cấm lễ nghi, Đức Bênêđictô XIV ban hiến chế Ex quo singulari ngày 11 tháng Bảy năm 1742. Rôma đổi hướng năm 1939, và năm 1965 các giám mục Việt Nam ra tuyên bố cho phép trở lại. Xin xem tư liệu các chương 108 và 148. Ngày giỗ là ngày kỷ niệm hằng năm khi cha mẹ, ông bà qua đời, một tập tục khắp nơi ở Việt Nam đều biết.
Thầy giảng, ông trùm và các chị Mến Thánh Giá
Về Nhà Đức Chúa Trời và việc dòng Mến Thánh Giá ra đời năm 1670, xin xem tư liệu chương 110. Chương bám sát những điều đó.
Các con số về linh mục và giáo dân chỉ là ước lượng, nên chương dùng các chữ “vài chục” và “hàng trăm ngàn”.
Kinh bằng chữ Nôm và Quốc ngữ do các cha Dòng Tên soạn từ thế kỷ XVII. Cha Girolamo Maiorica, người Ý, mất năm 1656, đã viết hàng chục cuốn bằng chữ Nôm. Về sau các bản kinh được chép lại và sửa dần. Chương nói về thói quen chung mà không chỉ tên một văn bản nào, đó là cách làm thận trọng.
Những năm cấm đạo ở Đàng Ngoài
Dưới thời chúa Trịnh Cương (1709 đến 1729) có nhiều lệnh cấm “tà đạo”. Chữ “Hoa Lang” trong chương chỉ người phương Tây. Một số bản kể lại về sau thêm chuyện người có đạo bị thích chữ lên trán. Chương bỏ chi tiết này vì chưa tìm được nguồn vững.
Ngày 12 tháng Giêng năm 1737, thời chúa Trịnh Giang, bốn cha Dòng Tên bị chém ở Thăng Long: Bartôlômêô Alvares, Emmanuel de Abreu, Vinh Sơn da Cunha và Gioan Gaspar Cratz. Các ngài không nằm trong số 117 vị.
Ngày 3 tháng Tám năm 1737, cha Phanxicô Gil de Federich bị bắt. Năm 1743, cha Mátthêu Alonso Liciniana bị bắt. Hồ sơ phong thánh của các ngài kể chuyện một vị quan nhân hậu đề nghị giảm án, và chuyện cha Liciniana xin xét lại để được chết cùng người anh em linh mục. Ngày 22 tháng Giêng năm 1745, hai ngài bị chém. Những nét như chuyện cha bị tố cáo hay bắt trong hang đá là cách người kể dựng cảnh quanh hồ sơ ấy.
Năm 1773, Đức Clêmentê XIV giải tán Dòng Tên (chương 118).
Đàng Trong và chúa Võ Vương
Năm 1750, chúa Nguyễn Phúc Khoát, tức Võ Vương, cấm đạo và trục xuất phần lớn các thừa sai. Cha João de Loureiro, tu sĩ Dòng Tên người Bồ Đào Nha, phục vụ ở triều đình Huế và in cuốn Flora Cochinchinensis năm 1790.
Chủng viện ở Hà Tiên do Hội Thừa sai Paris lập. Vì chiến tranh, chủng viện phải dời đi, có lần đến tận Pondichéry bên Ấn Độ.
Bá Đa Lộc và Nguyễn Ánh
Những sự kiện về Pierre Pigneau de Behaine (1741 đến 1799) dựa trên hồ sơ vững. Người Việt gọi ngài là Bá Đa Lộc. Năm 1774 ngài được tấn phong giám mục hiệu tòa Adran. Năm 1777 ngài gặp Nguyễn Ánh, khi ấy mười lăm tuổi. Năm 1785 ngài đưa hoàng tử Cảnh, sinh năm 1780, sang Pháp. Ngày 28 tháng Mười Một năm 1787, Hiệp ước Versailles được ký nhưng không bao giờ thi hành, vì viên thống đốc Pháp ở Pondichéry không chịu làm. Năm 1789 ngài về nước, mang theo vũ khí và người tình nguyện. Ngày 9 tháng Mười năm 1799 ngài mất trong lúc vây thành Quy Nhơn. Nguyễn Ánh làm tang lễ lớn và tự viết văn tế. Lăng của ngài vẫn còn ở Thành phố Hồ Chí Minh.
Anh em Tây Sơn khởi binh chống thuế nặng và một triều đình tham nhũng. Nguyễn Ánh lánh sang Xiêm, và quân Xiêm bị đè bẹp năm 1785. Nguyễn Huệ đánh lui một đạo quân Trung Hoa năm 1789 và lấy hiệu Quang Trung. Cuốn A History of the Vietnamese của Taylor và cuốn The Tây Sơn Uprising của George Dutton kể câu chuyện này.
Hoàng tử Cảnh mất năm 1801. Gia Long chọn hoàng tử Đảm (Minh Mạng) làm người kế vị, không chọn con của hoàng tử Cảnh. Chuyện hoàng tử Cảnh không chịu cúi lạy trước bàn thờ tổ tiên có trong nhiều nguồn, và chương đánh dấu bằng chữ “theo lời kể”. Hai cách đánh giá Pigneau được nêu cạnh nhau mà không phán xét.
Một linh mục người Việt ở Lisboa
Cha Philipphê Bỉnh sang Lisboa năm 1796 và mất ở đó vào khoảng năm 1832 hoặc 1833; các nguồn ghi khác nhau chút ít. Trong những năm ấy ngài viết bằng Quốc ngữ. Một tác phẩm là Sách sổ sang chép các việc, đề năm 1822. Các bản viết tay nằm ở Thư viện Vatican.
Một thế kỷ âm thầm
Về chiếu chỉ năm 1798 và La Vang, xin xem tư liệu chương 133. Các đời vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức có ở chương 125.
Lời nói về sức chịu đựng là của thánh Phaolô trong Thư thứ hai gửi tín hữu Côrintô, chương 4, câu 8 và 9. Chương trích đầy đủ hơn, theo bản của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ.
Những người trong chương
Vinh Sơn Phạm Hiếu Liêm là linh mục Đa Minh, tử đạo, nay là thánh.
Giacintô Castañeda là linh mục Đa Minh, tử đạo, nay là thánh.
Phanxicô Gil de Federich và Mátthêu Alonso Liciniana là hai linh mục Đa Minh, tử đạo, nay là thánh.
Bartôlômêô Alvares, Emmanuel de Abreu, Vinh Sơn da Cunha và Gioan Gaspar Cratz là bốn linh mục Dòng Tên bị chém năm 1737.
Trịnh Cương và Trịnh Giang là các chúa Trịnh.
Nguyễn Phúc Khoát (Võ Vương) là chúa Nguyễn.
Pierre Pigneau de Behaine (Bá Đa Lộc) là giám mục.
Nguyễn Ánh (Gia Long) lên ngôi năm 1802. Hoàng tử Cảnh là con trai cả của ông.
Bênêđictô XIV là giáo hoàng của hiến chế Ex quo singulari.
Philipphê Bỉnh là linh mục và là người viết Quốc ngữ.
Pierre Lambert de la Motte là giám mục.
Những nơi trong chương
Thăng Long, với Đồng Mơ ở rìa thành, là Hà Nội ngày nay. Trà Lũ ở Nam Định. Phố Hiến, sông Gianh, Hà Tiên, Pondichéry, Gia Định và Quy Nhơn cũng được nhắc đến. Manila, Versailles và Lisboa là những nơi còn lại.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy tìm đọc một đoạn Sách sổ sang chép các việc của cha Philipphê Bỉnh. Đó là tiếng Việt của hơn hai trăm năm trước, do một người Việt xa quê viết, vừa lạ vừa quen. Rồi đọc tiểu sử thánh Vinh Sơn Liêm. Về cả thế kỷ này bằng tiếng Anh, cuốn A History of the Vietnamese của Keith Taylor là sách đơn lẻ hay nhất.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 108 (Ricci, Đắc Lộ và cuộc tranh cãi Lễ nghi), chương 109 (Propaganda Fide và Hội Thừa sai Paris), chương 110 (Anrê Phú Yên và Mến Thánh Giá), chương 118 (Dòng Tên bị giải thể), chương 120 (Cách mạng Pháp), chương 125 (thời cấm đạo) và chương 133 (La Vang).