Bỏ qua, tới nội dung
1671–1799 · Thăng Long, Phố Hiến, Hà Tiên, Gia Định, Quy Nhơn, Lisboa

Chương 111

Một thế kỷ giữa hai bờ sông Gianh: người Công giáo Việt Nam thế kỷ XVIII

1671–1799 · Thăng Long, Phố Hiến, Hà Tiên, Gia Định, Quy Nhơn, Lisboa

Giáo hoàng Clêmentê X … Piô VIHoàng đế Chúa Trịnh, chúa Nguyễn

Sáng ngày 7 tháng Mười Một năm 1773, tại pháp trường Đồng Mơ ở cửa ngõ kinh thành Thăng Long, nơi ngự trị của vua Lê chúa Trịnh, một đoàn áp giải lặng lẽ dẫn hai vị linh mục dòng Đa Minh bước ra trước án chém.

Năm ấy, nơi ấy

1671–1799

  1. Thăng Long
  2. Phố Hiến
  3. Trà Lũ
  4. Hà Tiên
  5. Pondichéry
  6. Gia Định
  7. Quy Nhơn
  8. Lisboa
Sông Gianh chia Đàng Ngoài của chúa Trịnh và Đàng Trong của chúa Nguyễn.
Bắt đầu đọc

Chương 111

1671–1799 · Thăng Long, Phố Hiến, Hà Tiên, Gia Định, Quy Nhơn, Lisboa

Nơi chốn
Thăng Long, Phố Hiến, Trà Lũ, Hà Tiên, Pondichéry, Gia Định, Quy Nhơn, Lisboa
Giáo hoàng
Clêmentê X … Piô VI
Hoàng đế
Chúa Trịnh, chúa Nguyễn

Sáng ngày 7 tháng Mười Một năm 1773, tại pháp trường Đồng Mơ ở cửa ngõ kinh thành Thăng Long, nơi ngự trị của vua Lê chúa Trịnh, một đoàn áp giải lặng lẽ dẫn hai vị linh mục dòng Đa Minh bước ra trước án chém. Người trẻ tuổi chừng ba mươi, da trắng, nói tiếng Việt với ngữ điệu còn lơ lớ ngập ngừng: đó là Cha Giacintô Castañeda, thường gọi là Cha Gia, một thừa sai người Tây Ban Nha xuất thân từ vùng Xàtiva gần Valencia. Người lớn tuổi hơn đã ngoài bốn mươi, mang vóc dáng và khuôn mặt chất phác của một người con xứ biển Nam Định: đó là Cha Vinh Sơn Phạm Hiếu Liêm, sinh quán tại làng Trà Lũ.

Làng Trà Lũ vốn là miền quê nửa cày cấy nửa chài lưới ven biển, chính là một trong những cửa biển đầu tiên từng ghi dấu chân người khách lạ I-nê-khu gieo mầm đức tin từ năm 1533. Thuở thanh xuân, Cha Liêm đã can đảm vượt đại dương sang tận Manila tu học tại các học viện danh tiếng Colegio de San Juan de Letran và Đại học Santo Tomás của dòng Đa Minh, để rồi sau khi thụ phong linh mục, ngài đã thanh thản quay trở về quê hương dấn thân phục vụ đoàn chiên. Hai vị mục tử thuộc hai chủng tộc khác nhau đã cùng bị bắt giữ, cùng bị điệu về kinh thành Thăng Long chịu tra khảo, và cùng nhận bản án trảm quyết vì can tội giảng dạy đạo Công giáo mà triều đình coi là điều cấm.

Dọc con đường đất dẫn ra pháp trường, hai vị linh mục sánh bước bên nhau, cất cao lời kinh nguyện sốt sắng và không ngừng trao cho nhau những lời an ủi, giục giã nhau giữ vững lòng can trường cho đến phút cuối cùng. Lưỡi gươm đao phủ vung lên tại bãi đất Đồng Mơ, tưới đẫm máu đào của hai người anh em đồng đạo xuống lòng đất mẹ.

Năm 1906, Thánh Giáo hoàng Piô X đã tôn vinh hai ngài lên bậc Chân Phước. Đến ngày 19 tháng Sáu năm 1988, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã long trọng tôn phong hai ngài lên bậc Hiển Thánh trong đại lễ tuyên thánh 117 Thánh Tử Đạo Việt Nam. Trong danh sách thánh thiêng gồm 96 vị người Việt, 11 vị thừa sai Tây Ban Nha và 10 vị thừa sai Pháp ấy, Thánh linh mục Vinh Sơn Phạm Hiếu Liêm chính là vị linh mục người Việt Nam đầu tiên được đội triều thiên tử đạo vẻ vang!

Khoảng cách thời gian nối từ buổi chiều Chân phước Anrê Phú Yên đổ máu năm 1644 và ngày thành lập hai giáo phận tông tòa đầu tiên năm 1659, cho đến sắc chỉ cấm đạo ngặt nghèo của vua Cảnh Thịnh năm 1798 bên rừng La Vang, là hơn một thế kỷ trầm lắng. Các trang sử giáo khoa đôi khi chỉ lướt qua giai đoạn này bằng vài dòng ngắn ngủi; thế nhưng, chính trong thế kỷ âm thầm giữa hai bờ chiến tuyến Trịnh Nguyễn ấy, hạt giống đức tin đã thực sự đâm chồi, cắm rễ sâu bền vào lòng các xóm đạo làng quê Việt Nam.

Hai bờ một dòng sông và bức tranh truyền giáo đa diện

Suốt thế kỷ XVIII, non sông Đại Việt vẫn bị chia cắt đôi bờ bởi dòng sông Gianh.

Ở bờ bắc là Đàng Ngoài: vua Lê ngồi ngai vàng chỉ có danh, còn mọi thực quyền nằm trong tay phủ chúa Trịnh tại Thăng Long. Sau những trận huyết chiến cuối cùng năm 1672, hai họ Trịnh, Nguyễn chịu một cuộc đình chiến mong manh kéo dài hơn trăm năm, đến năm 1774 mới tan vỡ.

Ở bờ nam là Đàng Trong: các chúa Nguyễn kiên trì mở cõi về phương nam, tiến sâu vào đồng bằng Gia Định, đất Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay, và thâu nhận trấn Hà Tiên trù phú bên vịnh Thái Lan năm 1708, khi Mạc Cửu xin thần phục.

Giáo hội thời này cũng nhiều sắc thái như chính non sông. Ở cả hai miền, các giám mục đại diện tông tòa do Tòa Thánh cử sang phần lớn thuộc Hội Thừa Sai Hải Ngoại Paris. Bên cạnh họ, các cha Dòng Tên vẫn bền bỉ giữ các xứ đạo lâu đời từ thời Cha Đắc Lộ. Từ năm 1676, các tu sĩ dòng Đa Minh người Tây Ban Nha thuộc tỉnh dòng Rất Thánh Mân Côi ở Manila được giao coi sóc miền đông Đàng Ngoài, gồm dải đất Hải Dương, Hưng Yên, Nam Định, Thái Bình ngày nay. Ở miền nam Đàng Trong, các tu sĩ dòng Phanxicô cũng âm thầm phục vụ.

Nhưng không phải lúc nào cũng êm thấm. Khác quốc tịch, khác dòng tu, một số thừa sai dựa vào Quyền Bảo Trợ của triều đình Bồ Đào Nha, số khác lại vâng phục thẳng Tòa Thánh qua Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin. Tranh chấp ranh giới và quyền tài phán có lúc căng đến mức phải gửi thư khiếu nại lên tận Rôma. Giáo dân Việt Nam đứng giữa chẳng hiểu hết những uẩn khúc pháp lý xa xôi của trời Tây, chỉ biết xót xa khi thấy các chủ chăn không tìm được tiếng nói chung.

Và một vết thương còn đau hơn ngàn lần giáng xuống các gia đình: ngày 11 tháng Bảy năm 1742, Đức Bênêđictô XIV ban hành Tông hiến Ex quo singulari, chấm dứt cuộc tranh cãi Lễ Nghi bằng một lệnh cấm triệt để.

Người Công giáo Việt Nam bị cấm thắp hương trước bàn thờ tổ tiên, cấm lạy bài vị cha mẹ, cấm dự giỗ chạp theo phong tục. Với một dân tộc lấy chữ Hiếu làm gốc của đạo làm người, lệnh cấm ấy đẩy người có đạo vào cảnh bị cô lập, bị quan lại và làng xóm chê là phường “bất hiếu”, là những kẻ “theo tà đạo bỏ ông bỏ bà”! Phải đợi gần hai trăm năm, với biết bao máu và nước mắt của các thế hệ tín hữu, đến năm 1939 dưới triều Đức Piô XII và văn thư mục vụ năm 1965 của Hội đồng Giám mục Việt Nam, chiếc bàn thờ gia tiên mới được trả lại trọn vẹn.

Xương sống của giáo xứ: thầy giảng, ông Trùm và các nữ tu Mến Thánh Giá

Linh mục suốt thế kỷ XVIII rất ít. Có thời cả Đàng Ngoài rộng lớn chỉ có vài chục linh mục coi sóc hàng trăm ngàn con chiên rải rác khắp thôn xóm.

Ngọn lửa đức tin cháy được qua bao biến thiên là nhờ chính người giáo dân Việt Nam:

Trước hết là các Thầy Giảng. Đó là những thanh niên ưu tú sống chung trong nếp nhà thanh bần gọi là Nhà Đức Chúa Trời. Họ giữ mình độc thân, ngày đêm theo các cha thừa sai từ làng này qua xóm khác, dạy kinh bổn cho trẻ, kín đáo rửa tội cho trẻ sơ sinh nguy tử, và gom góp, dọn lòng cộng đoàn mỗi khi có linh mục lén về ban các bí tích. Phần lớn linh mục Việt Nam đầu tiên của thế kỷ này đều lớn lên từ chiếc nôi Thầy Giảng ấy.

Rồi đến các chức việc trong họ đạo: ông Trùm và ông Biện. Họ là những người cha gia đình gương mẫu, thay mặt cộng đoàn trông nhà nguyện, giữ sổ bộ họ đạo, và mỗi sáng sớm hay chiều Chúa Nhật vắng linh mục, chính họ gõ chuông tập họp bà con đọc kinh, nghe Lời Chúa.

Và một bông hoa không thể thiếu trong xứ đạo là các nữ tu Dòng Mến Thánh Giá, hoa trái Đức cha Pierre Lambert de la Motte gieo từ năm 1670. Các chị khấn sống nghèo, ở trong những mái nhà tranh vách đất ngay giữa lũy tre làng. Các chị không mặc tu phục xa lạ; các chị khoác áo nâu sồng, lội ruộng cấy cày, ngồi khung cửi dệt vải, lên rừng hái thuốc nam chữa bệnh cho người nghèo, dạy chữ cho các bé gái, săn sóc người hấp hối và lo khâm liệm người qua đời. Đến cuối thế kỷ XVIII, nhà Mến Thánh Giá đã có khắp các giáo phận Đàng Ngoài và Đàng Trong, thành cánh tay giữ đức tin cho các xứ họ.

Cùng với những con người ấy là sức sống của lời kinh tiếng Việt. Giáo dân đọc kinh sáng, kinh tối, lần hạt Mân Côi và các kinh cầu bằng chính tiếng mẹ đẻ. Cha Girolamo Maiorica, tu sĩ Dòng Tên người Ý mất năm 1656, để lại hàng chục pho sách hạnh các thánh viết bằng chữ Nôm. Các bản văn ấy sau được các thầy giảng chép lại bằng chữ Quốc ngữ và chuốt thành những làn điệu ngâm nga, thiết tha như khúc dân ca. Từng câu kinh được các bà, các mẹ dạy con cháu bên bếp lửa mỗi tối; để rồi mấy trăm năm sau, những lời kinh ấy vẫn còn vang trong các nhà thờ quê hương.

Những lò lửa thử thách nơi đất bắc

Các chúa Trịnh luôn nhìn đạo Công giáo bằng con mắt ngờ vực. Họ lo người có đạo không chịu tế thần làng, lại hay họp nhau ban đêm, và trong xóm đạo có những người Tây phương lạ mặt.

Đầu thế kỷ XVIII, thời chúa Trịnh Cương, phủ chúa nhiều lần ra lệnh cấm cái mà họ gọi là “tà đạo Hoa Lang”. Lính lùng sục phá nhà nguyện, tịch thu sách đạo đem đốt, bắt tín hữu bước qua Thập Giá, gọi là quá khóa.

Năm 1737, dưới triều chúa Trịnh Giang bạo ngược, một cuộc bách hại khốc liệt đã bùng phát. Ngày 12 tháng Giêng năm 1737, bốn vị linh mục Dòng Tên người châu Âu đã anh dũng chịu trảm quyết tại Thăng Long: Cha Bartôlômêô Alvares, Cha Emmanuel de Abreu, Cha Vinh Sơn da Cunha và Cha Gioan Gaspar Cratz.

Trước đó hai năm, ngày 3 tháng Tám năm 1735, Cha Phanxicô Gil de Federich, tên Việt là Cha Tế, một thừa sai dòng Đa Minh người Tây Ban Nha, bị lính bắt giữ và bị tống giam trong ngục tối suốt nhiều năm trời.

Năm 1743, một linh mục Đa Minh khác là Cha Mátthêu Alonso Liciniana, thường gọi là Cha Đậu, bị kẻ phản bội chỉ điểm, bị bắt khi đang trốn trong một hang đá và bị giải về kinh. Hồ sơ phong thánh ghi rằng một vị quan tốt bụng, cảm phục đức độ của ngài, đã tìm cách xin giảm án xuống tù chung thân. Nhưng ngài từ chối ơn riêng ấy; ngài xin được chung số phận với người anh em Gil de Federich đang mòn mỏi trong ngục! Ngày 22 tháng Giêng năm 1745, hai ngài cùng ra pháp trường Thăng Long lãnh phúc tử đạo. Xét theo thời gian, đây là những vị đầu tiên trong danh sách 117 Thánh Tử Đạo Việt Nam.

Năm 1773, máu tử đạo lại đổ ở Đồng Mơ với Thánh Giacintô Castañeda và Thánh Vinh Sơn Phạm Hiếu Liêm. Cũng chính năm ấy, ở Rôma, Đức Clêmentê XIV ra sắc chỉ giải tán Dòng Tên trên toàn thế giới dưới sức ép của các triều đình châu Âu; các cha Dòng Tên từng gắn bó máu thịt với Đàng Ngoài từ thời Cha Đắc Lộ bỗng mất nhà dòng của mình.

Bách hại thời ấy đến rồi đi theo từng con nước chính trị: có năm quan trên làm ngơ, làng đạo được yên; có lúc lệnh cấm siết gắt. Người Công giáo Đàng Ngoài thế kỷ XVIII học được cách sống còn: dâng lễ lúc đêm khuya, đọc kinh thì thầm sau vách phên, giấu chén thánh và sách kinh dưới đáy bồ thóc, và biến mỗi gia đình thành một “Hội Thánh tại gia”.

Đàng Trong, chúa Võ Vương và dấu ấn Đức cha Bá Đa Lộc

Ở bờ nam sông Gianh, các chúa Nguyễn đối với đạo Công giáo rất thực dụng: cần tài toán học, thiên văn hay y thuật của thừa sai thì trọng đãi; thấy quyền mình bị đe dọa thì đuổi ngay.

Một thừa sai tiêu biểu nơi triều đình là Cha João de Loureiro, linh mục Dòng Tên người Bồ Đào Nha. Ngài làm thầy thuốc và nhà toán học ở kinh đô Phú Xuân nhiều năm, về sau viết bộ sách thực vật học kinh điển Flora Cochinchinensis, in tại Lisboa năm 1790, khảo cứu cây cỏ, thuốc men xứ Đàng Trong.

Thế nhưng năm 1750, chúa Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát bất ngờ ra lệnh cấm đạo gắt gao, phá các nhà thờ và đuổi gần hết thừa sai khỏi phương nam. Đoàn chiên Đàng Trong lại sống lặng lẽ, nương vào các thầy giảng, các nữ tu Mến Thánh Giá và lòng đạo bền bỉ của các gia đình.

Tại dải đất cực nam Hà Tiên, vùng đất biên viễn do dòng họ Mạc cai quản, Hội Thừa Sai Paris đã cho thành lập một chủng viện để đào tạo linh mục cho toàn vùng Đông Nam Á. Cuộc chiến tranh triền miên với quân đội Xiêm La đã buộc ngôi trường phải di dời lưu lạc nhiều lần, có lúc phải chạy sang tận Pondichéry bên bờ biển Ấn Độ.

Trong số các linh mục trẻ phục vụ tại đây, có một vị thừa sai người Pháp sinh năm 1741 tên là Pierre Pigneau de Behaine, người mà lịch sử Việt Nam quen gọi bằng danh xưng Đức cha Bá Đa Lộc.

Năm 1774, Cha Bá Đa Lộc được Tòa Thánh tấn phong làm Giám mục hiệu tòa Adran. Cũng trong những năm tháng ấy, ngọn cờ khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ dữ dội từ năm 1771 tại vùng cao nguyên Quy Nhơn. Ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ đã dấy binh chống lại ách áp bức sưu thuế nặng nề của triều đình, cuốn phăng cả cơ đồ của chúa Nguyễn ở phía nam lẫn chúa Trịnh ở phía bắc.

Năm 1777, hầu như toàn bộ hoàng tộc nhà Nguyễn bị quân Tây Sơn tiêu diệt; duy nhất chỉ có một chàng thiếu niên mười lăm tuổi là Nguyễn Ánh may mắn thoát chết, trốn chạy vào vùng đầm lầy sông Cửu Long. Trong bước đường cùng quẫn, Đức cha Bá Đa Lộc đã dang tay che chở và cưu mang vị hoàng thân trẻ tuổi. Mối dây liên kết định mệnh giữa hai con người ấy đã kéo dài hơn hai mươi năm.

Năm 1785, sau thất bại thảm hại của liên quân Xiêm và Nguyễn tại trận Rạch Gầm–Xoài Mút, Nguyễn Ánh đã tin tưởng trao người con trai trưởng của mình là Hoàng tử Cảnh mới lên năm tuổi cho Đức cha Bá Đa Lộc để ngài dẫn sang triều đình Pháp cầu viện.

Năm 1787, tại cung điện Versailles hoa lệ, Đức cha Bá Đa Lộc đã thay mặt Nguyễn Ánh ký kết với triều đình Vua Louis XVI bản Hiệp ước Versailles: nước Pháp cam kết viện trợ tàu chiến và vũ khí, đổi lại sẽ nhận chủ quyền tại cửa biển Đà Nẵng và quần đảo Côn Lôn.

Thế nhưng, bản hiệp ước lịch sử ấy trên thực tế chưa bao giờ được thi hành: viên Thống đốc Pháp tại Pondichéry là Bá tước de Conway kiên quyết từ chối xuất quân, và chính nước Pháp ngay sau đó cũng rơi vào cơn lốc kinh hoàng của cuộc Cách mạng Pháp năm 1789. Cùng thời điểm ấy, người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ, tức vua Quang Trung, đã lập nên chiến công thần tốc quét sạch hai mươi vạn quân Mãn Thanh xâm lược tại Thăng Long.

Không nản lòng, Đức cha Bá Đa Lộc đã tự mình đứng ra vận động quyên góp tài chính từ các thương nhân, mua sắm chiến thuyền, đạn dược và chiêu mộ một số sĩ quan tình nguyện Pháp trở về phò tá Nguyễn Ánh.

Suốt những năm chinh chiến sau đó, ngài luôn ở bên Nguyễn Ánh, làm quân sư, làm thông ngôn, và là người thầy hết lòng dạy Hoàng tử Cảnh. Ngày 9 tháng Mười năm 1799, giữa lúc đang tham gia cuộc vây hãm thành Quy Nhơn ác liệt, Đức cha Bá Đa Lộc đã trút hơi thở cuối cùng vì bệnh lỵ.

Nguyễn Ánh đau xót, làm lễ tang long trọng chưa từng có tại Gia Định để tiễn ngài và viết bài văn tế ca ngợi công đức người bạn tri kỷ. Lăng mộ ngài ở Sài Gòn về sau dân quen gọi là Lăng Cha Cả.

Năm 1802, Nguyễn Ánh thống nhất giang sơn, lên ngôi hoàng đế lấy niên hiệu là Gia Long. Người Công giáo thời bấy giờ từng tha thiết hy vọng vị vua được một giám mục cưu mang sẽ đón nhận đức tin hoặc dành cho Giáo hội một sự che chở đặc biệt. Thế nhưng, Vua Gia Long suốt đời vẫn là một bậc quân vương tôn sùng Nho giáo. Ông giữ thái độ bao dung để yên cho người Công giáo sinh hoạt trong suốt triều đại mình nhằm đền đáp ơn xưa; nhưng sau khi Hoàng tử Cảnh, người lớn lên bên Đức cha Bá Đa Lộc, qua đời vì bệnh đậu mùa vào năm 1801, ngai vàng đã được trao lại cho Hoàng tử Đảm, người sau này trở thành vua Minh Mạng với những chính sách cấm đạo khốc liệt bậc nhất!

Hậu thế sau này nhìn nhận vai trò lịch sử của Đức cha Bá Đa Lộc dưới nhiều góc nhìn trái chiều: có người xem ngài là bậc ân nhân trung nghĩa của nhà Nguyễn, nhưng cũng có những nhận định phê phán việc một vị giám mục dấn thân quá sâu vào các toan tính quân sự thế tục, vô tình mở đường cho sự can thiệp thực dân của nước Pháp trong thế kỷ sau.

Người mục tử đại Việt cô đơn nơi kinh thành Lisboa

Vào những năm tháng cuối cùng của thế kỷ XVIII, một câu chuyện lịch sử xúc động đã làm sáng ngời sự trưởng thành về nhân cách và văn hóa của người Công giáo Việt Nam.

Sau khi Dòng Tên bị giải thể vào năm 1773, bà con giáo dân Đàng Ngoài, những người vốn quen thuộc với linh đạo và sự chăm sóc mục vụ của các cha Dòng Tên suốt hơn một thế kỷ, cảm thấy bơ vơ như đoàn con mất cha. Năm 1796, họ đã cử một phái đoàn do chính một linh mục người Việt Nam dẫn đầu vượt đại dương sang tận kinh đô Lisboa của Bồ Đào Nha: Cha Philiphê Bỉnh. Ngài mang theo tâm nguyện thiết tha của cộng đoàn, xin triều đình Bồ Đào Nha và Tòa Thánh gửi các cha Dòng Tên hoặc đặt một vị giám mục đến chăn dắt đoàn chiên.

Thế nhưng, bánh xe lịch sử đã chuyển vần, những biến động chính trị tại châu Âu đã khiến lời thỉnh cầu của ngài vĩnh viễn rơi vào sự quên lãng. Cha Philiphê Bỉnh đã phải sống những năm tháng tha hương cô quạnh suốt hơn ba mươi năm tại Lisboa mà không một lần có cơ hội quay trở về quê mẹ, cho đến khi ngài thanh thản qua đời vào năm 1833.

Chính trong những năm tháng mòn mỏi chờ đợi nơi xứ người ấy, người linh mục Việt Nam đã làm nên một công trình văn hóa phi thường: ngài đã cặm cụi cầm bút viết hàng ngàn trang sách bằng chữ Quốc ngữ kể lại lịch sử các xứ đạo quê nhà, phong tục tập quán của dân tộc, và những điều mắt thấy tai nghe nơi trời Âu! Tác phẩm đồ sộ nhất của ngài là Sách sổ sang chép các việc, viết xong năm 1822, cùng hơn hai mươi tập bản thảo chép tay hiện nay vẫn được lưu giữ trân trọng trong Thư viện Vatican. Đó chính là những pho văn xuôi chữ Quốc ngữ sớm nhất và đồ sộ nhất trong lịch sử do chính bàn tay một người con đất Việt sáng tác, một chứng tích ngời sáng khẳng định rằng người Kitô hữu Việt Nam đã sớm làm chủ hoàn toàn thứ chữ viết mới để diễn đạt tư duy và tâm hồn dân tộc mình.

Khúc tráng ca của một thế kỷ âm thầm

Khi bức màn nhung của thế kỷ XVIII khép lại, người tín hữu Công giáo Việt Nam đã sở hữu một gia tài đức tin vững chắc mà thuở Chân phước Anrê Phú Yên ngã xuống năm 1644 chưa từng có được:

  • Đó là những làng đạo, họ đạo đã trở thành chiếc nôi đức tin qua nhiều thế hệ nối tiếp.
  • Đó là một đội ngũ linh mục bản địa người Việt Nam đã tự tin bước lên bàn thánh dâng của lễ.
  • Đó là những nữ tu Mến Thánh Giá âm thầm hiện diện giữa lòng làng xóm.
  • Đó là những lời kinh nguyện tha thiết bằng tiếng mẹ đẻ cất lên mỗi sớm hôm.
  • Và trên hết, đó là dòng máu đào của những vị thánh tử đạo tiên khởi của chính dân tộc mình.

Họ đã học được cách sống đạo kiên cường qua bao biến động đổi thay: giữa những cuộc chiến tranh huynh đệ tương tàn Trịnh Nguyễn, qua những năm tháng thanh bình được mùa, cho đến những thời khắc bão táp bị quan quân săn đuổi gắt gao.

Thánh Tông đồ Phaolô trong Thư thứ hai gửi tín hữu Côrintô từng viết nên những dòng tâm sự mầu nhiệm về đời sống đức tin:

“Chúng tôi bị bủa vây trăm bề khốn khó, nhưng không bao giờ bị bế tắc; bị hoang mang lo sợ, nhưng không bao giờ tuyệt vọng; bị ngược đãi bách hại, nhưng không bao giờ bị bỏ rơi; bị quật ngã, nhưng không bao giờ bị tiêu diệt!” (2 Cr 4,8-9)

Sức chịu đựng kiên cường ấy sẽ là hành trang sống còn để đoàn chiên Chúa bước vào thế kỷ XIX đầy phong ba bão táp phía trước.

Năm 1798, chiếu chỉ cấm đạo ngặt nghèo của vua Cảnh Thịnh triều Tây Sơn giáng xuống, lùa đoàn con cái nghèo khổ tại Quảng Trị chạy trốn vào chốn rừng thiêng nước độc La Vang để đón nhận vòng tay từ mẫu của Đức Mẹ. Tiếp sau đó là những lò lửa bách hại khốc liệt dưới triều đại các vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức.

Thế nhưng, chính nhờ “Một thế kỷ âm thầm” giữa hai bờ sông Gianh đã dày công tôi luyện và đặt nền móng vững chắc, con thuyền Giáo hội Công giáo Việt Nam đã đứng vững vàng giữa muôn trùng sóng gió, để trổ sinh một mùa gặt đức tin rực rỡ và bất diệt cho đến muôn đời sau.

Thế nhưng, chính nhờ “Một thế kỷ âm thầm” giữa hai bờ sông Gianh đã dày công tôi luyện và đặt nền móng vững chắc, con thuyền Giáo hội Công giáo Việt Nam đã đứng vững vàng giữa muôn trùng sóng gió, để trổ sinh một mùa gặt đức tin rực rỡ và bất diệt cho đến muôn đời sau.

Chương 111 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“… bị ngược đãi bách hại, nhưng không bao giờ bị bỏ rơi; bị quật ngã, nhưng không bao giờ bị tiêu diệt!”

2 Cr 4,8-9
Sông Gianh chia Đàng Ngoài của chúa Trịnh và Đàng Trong của chúa Nguyễn.

Những người trong chương

  • Castañeda và Phạm Hiếu Liêm · Hai cha bị chém ở Đồng Mơ năm 1773. Năm 1988 hai ngài được phong thánh cùng 115 vị khác, lễ chung 24 tháng Mười Một.
  • Bá Đa Lộc · Lăng ngài ở Sài Gòn bị phá năm 1983, nhưng dân vẫn quen gọi tên Lăng Cha Cả.
  • Philiphê Bỉnh · Hơn hai mươi tập Quốc ngữ ngài viết ở Lisboa nay còn ở Thư viện Vatican.

Nơi ấy hôm nay

  • Đồng Mơ, bãi đất ở rìa kinh thành Thăng Long, là nơi hai cha tử đạo năm 1773.
  • La Vang, rừng núi Quảng Trị, nơi giáo dân chạy lên lánh nạn năm 1798.
  • Hà Tiên bên vịnh Thái Lan từng có chủng viện của Hội Thừa sai Paris.

Muốn đọc thêm

2 Cr 4,8-9 · Philiphê Bỉnh, Sách sổ sang chép các việc (1822) · Girolamo Maiorica, sách đạo chữ Nôm

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 112

Những cuộc chiến nhân danh Chúa: từ đêm Thánh Bartôlômêô đến Westphalia

Vì sao vụ ném mấy viên quan qua cửa sổ ở Praha lại châm ngòi cho ba mươi năm chiến tranh?

Khoảng 30 phút đọc