Tư liệu chương 112
Kiểm chứng chương 112: Những cuộc chiến nhân danh Chúa: từ đêm Thánh Bartôlômêô đến Westphalia
Đọc xong chương 112, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: con số người chết ở Paris và ở cả châu Âu lấy từ đâu ra, Đức Giáo hoàng có thật sự mừng vì vụ tàn sát năm 1572 hay không, và những câu nổi tiếng như “Paris đáng giá một Thánh lễ” có phải do chính người ta nói ra. Những trang này lần từng chuyện về nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào là lời truyền lại, chuyện nào các sử gia còn bàn.
Chương kể khoảng một trăm ba mươi năm chiến tranh tôn giáo ở châu Âu: các cuộc nội chiến ở Pháp và đêm Thánh Bartôlômêô năm 1572, Chiến tranh Ba mươi năm từ 1618 đến 1648 cùng hòa ước Westphalia, và việc vua Louis XIV bãi bỏ Sắc lệnh Nantes năm 1685. Chương nói thẳng những trang tối của cả hai phía, kể cả việc Rôma đã làm năm 1572.
Nguồn gồm hồi ký và thư từ của người đương thời, nguyên văn các sắc lệnh và hòa ước, nhật ký của các mục sư và linh mục, cùng những giấy tờ của Tòa Thánh như tấm huy chương năm 1572 và văn thư Zelo domus Dei. Hai cuốn nghiên cứu chuẩn bằng tiếng Anh là Europe’s Tragedy: A History of the Thirty Years War (2009) của Peter Wilson và The French Wars of Religion, 1562–1629 (1995) của Mack Holt.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Ném qua cửa sổ ở Praha
Chuyện xảy ra ngày 23 tháng Năm năm 1618, ở lâu đài Hradčany. Hai quan nhiếp chính Jaroslav Martinic và Vilém Slavata cùng người thư ký Philip Fabricius bị quăng ra cửa sổ, rơi chừng hai mươi mét, và cả ba đều sống. Lời giải thích của phía Công giáo (thiên thần hay Đức Trinh Nữ đỡ lấy họ) lẫn của phía Tin Lành (đống phân ngựa) đều có trong sách vở thời ấy. Fabricius chạy về Viên báo tin và về sau được phong tước với cái tên von Hohenfall, chương dịch là “người từ Cú Ngã Cao”. Peter Wilson kể chuyện này trong Europe’s Tragedy.
Về thiệt hại, các ước tính hiện nay cho rằng nước Đức mất từ một phần năm đến hai phần năm dân số, có vùng mất hơn một nửa. Vì thế câu “cứ ba người thì một người đã chết” đúng với nhiều vùng. Còn con số khoảng tám triệu người chết trên toàn châu Âu là ước tính tốt nhất của Wilson, tức một phỏng đoán có lý lẽ chứ không phải một con số đếm được. Việc phần lớn chết vì đói và dịch bệnh hơn là nơi trận mạc cũng là điều các nhà nghiên cứu thường nhắc.
Nước ai, đạo nấy
Hòa ước Augsburg năm 1555 được nói kỹ hơn ở tư liệu chương 92. Câu Latinh cuius regio, eius religio thì không có trong hòa ước. Nó do một luật gia tên Joachim Stephani đặt ra khoảng năm 1599, và nay có trong các sách giáo khoa chuẩn.
Ví dụ rõ nhất về chuyện dân bị buộc đổi đạo theo ông hoàng là vùng Palatinate. Từ năm 1556 đến năm 1583, dân ở đó bị đẩy qua đẩy lại giữa giáo thuyết Luther và giáo thuyết Calvin đến năm lần, mỗi khi một vị hoàng thân mới lên nối ngôi. Câu “một người dân làng có thể đổi đạo bốn năm lần trong đời” là cách người kể gom lại chuyện ấy.
Đêm Thánh Bartôlômêô
Người Huguenot chiếm chừng một phần mười dân Pháp vào những năm 1560. Các cuộc nội chiến mở màn năm 1562 bằng vụ tàn sát ở Wassy, theo Mack Holt, rồi kéo thành tám đợt đến năm 1598.
Hôn lễ giữa Marguerite de Valois và Henri xứ Navarre diễn ra ngày 18 tháng Tám năm 1572. Ngày 22, đô đốc Coligny bị bắn bị thương, như Holt kể ở chương 5 sách của ông. Trước rạng đông ngày 24, chuông nhà thờ Saint-Germain-l’Auxerrois bắt đầu gióng. Coligny bị giết và bị quăng qua cửa sổ, rồi cuộc tàn sát lan khắp Paris và sang các tỉnh. Số người chết ở Paris vào khoảng hai đến bốn ngàn. Tính cả các tỉnh thì các ước tính từ năm ngàn đến hơn mười ngàn, và có người nói ba mươi ngàn. Câu “Có lẽ mười ngàn người chết, có thể nhiều hơn” nằm trong khoảng ấy. Henri xứ Navarre giữ được mạng nhờ đồng ý làm người Công giáo. Còn nhà vua Charles IX và mẹ ngài, hoàng thái hậu Catherine de’ Medici, mỗi người đã quyết định đến đâu thì các sử gia vẫn chưa thôi cãi nhau.
Hoàng đế Maximilian II lên án vụ tàn sát, và có những người Công giáo ở Paris giấu hàng xóm Huguenot trong nhà mình. Cả hai điều đều có trong Holt và các sách sử phổ thông.
Về phản ứng của Rôma, Đức Grêgôriô XIII cho hát kinh Te Deum và cho đúc huy chương khắc Ugonottorum strages 1572, mà chương dịch là “cuộc tàn sát người Huguenot, 1572”. Các bức bích họa của Giorgio Vasari về biến cố này trong Sala Regia ở Vatican vẫn còn đó, và ảnh tấm huy chương không khó tìm trên mạng. Cũng nên nói rõ như chương: tin báo về Rôma là theo lời của triều đình Pháp, rằng nhà vua vừa dẹp xong một âm mưu nhắm vào ngài. Nhưng chương cũng nói đúng khi viết rằng Hội Thánh “không được phép quên”.
Chuyện vua Philip II của Tây Ban Nha bật cười thành tiếng khi nghe tin là chi tiết có trong thư của sứ thần Pháp ở Madrid. Chương kể bằng chữ “người ta kể”, đúng mức của một lời truyền lại.
“Paris đáng giá một Thánh lễ”
Henri xứ Navarre trở thành người kế vị năm 1589, khi vua Henri III bị ám sát. Ngày 25 tháng Bảy năm 1593, tại Saint-Denis, ông bỏ đạo Tin Lành, và đến tháng Ba năm 1594 thì vào Paris. Câu “Paris đáng giá một Thánh lễ” chỉ được gán cho ông về sau. Chương nói là có lẽ ông chưa bao giờ nói, và nói thế là đúng. Cũng vậy, “con gà trong nồi” là một câu truyền lại.
Sắc lệnh Nantes được ký tháng Tư năm 1598. Mọi quyền mà chương liệt kê đều có trong văn bản. Chương viết đây là “một trong những lần đầu tiên” một nước lớn ở châu Âu chấp nhận hai tôn giáo trong một vương quốc, và chữ ấy được chọn cẩn thận, vì Liên minh Warszawa năm 1573 ở Ba Lan–Litva và nghị quyết Torda năm 1568 ở Transylvania có trước.
Henri IV bị François Ravaillac đâm chết trong xe ngựa ngày 14 tháng Năm năm 1610.
Ngày 22 tháng Mười năm 1685, Sắc lệnh Fontainebleau bãi bỏ Sắc lệnh Nantes. Việc cho lính đóng ngay trong nhà người Huguenot để ép họ cải đạo, tiếng Pháp gọi là dragonnades. Khoảng hai trăm ngàn người đã trốn ra nước ngoài. Vị tuyển hầu Brandenburg mời họ về đất mình bằng Sắc lệnh Potsdam ngày 29 tháng Mười năm 1685, tức chỉ bảy ngày sau, và chương gọi đó là “chỉ trong vài ngày”. Nghề làm đồng hồ ở Genève, nghề dệt lụa ở Spitalfields bên Luân Đôn và các vườn nho ở Franschhoek bên Nam Phi đều mang nhiều dấu ấn của người Huguenot tị nạn.
Bohemia
Năm 1609, hoàng đế Rudolf II ký Thư Chiếu Ân (Majestätsbrief), bảo đảm tự do thờ phượng. Ferdinand xứ Styria, em họ của hoàng đế, được các cha Dòng Tên dạy ở Ingolstadt, rồi lên làm Hoàng đế Thánh chế La Mã hiệu Ferdinand II năm 1619. Lời rằng ông thà cai trị một sa mạc còn hơn một xứ đầy kẻ lạc giáo là lời người ta gán cho ông. Chương cũng chỉ viết “người ta kể”.
Trận Núi Trắng diễn ra ngày 8 tháng Mười Một năm 1620 và kéo dài chừng hai giờ. Vị vua mà phe nổi dậy Bohemia đưa lên là Frederick V xứ Palatinate, một người theo Calvin, chỉ ngồi ngai một mùa đông, nên bị gọi là Vua Mùa Đông.
Ngày 21 tháng Sáu năm 1621, hai mươi bảy người bị xử tử ở Quảng trường Phố Cổ. Ngày nay hai mươi bảy cây thánh giá nhỏ gắn trên đá lát ghi dấu nơi ấy. Đầu của mười hai người bị treo trên tháp cầu Charles suốt mười năm. Nhà thờ Luther mà chương nhắc đã được trao cho các tu sĩ Camêlô, đổi tên thành Đức Bà Chiến Thắng, và nay giữ tượng Hài Nhi Giêsu thành Praha.
Con số người bỏ xứ ra đi được ước tính khác nhau, từ khoảng ba mươi sáu ngàn gia đình đến hơn một trăm năm mươi ngàn người. Chương viết “khoảng ba mươi ngàn gia đình”, nằm ở khoảng giữa khá hợp lý.
Jan Amos Komenský, tây phương gọi là Comenius, là giám mục của Hiệp hội Anh em (chương 85). Ông viết Didactica Magna (Đại giáo học) và năm 1658 viết cuốn sách có tranh Orbis Pictus, được gọi là cha đẻ của nền giáo dục hiện đại. Ông mất ở Amsterdam năm 1670. Jan Hus bị thiêu ở Constance năm 1415, cũng nói ở chương 85.
Tên “thời đại đen tối” trở nên quen thuộc nhờ tiểu thuyết Temno (Tối tăm) của Alois Jirásek, xuất bản năm 1915. Chuyện nối thời ấy với việc nước Séc ngày nay có rất ít người tin Thiên Chúa là ý riêng của người kể, và chính chương cũng nói đó không phải lý do duy nhất. Các nhà xã hội học còn nêu những lý do khác, trong đó có mấy chục năm cầm quyền của Cộng sản.
Magdeburg
Ngày 20 tháng Năm năm 1631, quân của tướng Tilly tràn vào thành. Trong chừng hai mươi ngàn dân (có ước tính lên tới hai mươi lăm ngàn), khoảng năm ngàn người sống sót. Nhà thờ chính tòa, nơi chừng một ngàn người trú ẩn, được tha. Người Đức gọi biến cố là Magdeburger Hochzeit, “đám cưới Magdeburg”. Ai châm lửa thì người ta cãi từ đó đến nay, và có người cho rằng chính quân thủ thành.
Johann Tserclaes von Tilly được gọi là “tu sĩ mặc giáp”, vì ông sống độc thân và đạo đức.
Chuyện lính đánh thuê “tự trả lương cho mình” và lời Wallenstein rằng quân của ông sống bằng chính vùng đất họ đi qua có trong Wilson. Cảnh ép nông dân uống nước phân, gọi là “ly rượu Thụy Điển”, là do Grimmelshausen kể trong tiểu thuyết Simplicissimus (1668). Ông là người từng làm lính trẻ trong cuộc chiến này, nhưng đây là tiểu thuyết, nên hãy hiểu đó là lời một người đương thời tả lại, không phải biên bản.
Người Thụy Điển và vị hồng y
Gustavus Adolphus đổ bộ năm 1630 và tử trận ở Lützen ngày 16 tháng Mười Một năm 1632, giữa sương mù. Hiệp ước Bärwalde năm 1631 cho thấy Richelieu trả cho Thụy Điển một khoản trợ cấp hằng năm. La Rochelle bị vây mười bốn tháng, từ 1627 đến 1628, và dân thành giảm từ chừng hai mươi bảy ngàn xuống chừng năm ngàn. Năm 1635, Pháp trực tiếp tham chiến chống Tây Ban Nha. Cha Joseph, biệt danh “Đức Ông Xám”, là cố vấn của Richelieu, và tên ông có trong các sách sử chuẩn cũng như trong Wilson.
Sắc lệnh Hoàn trả ban năm 1629 và Hòa ước Praha năm 1635 đều được Wilson kể.
Những bao lúa mì cuối cùng
Vài vùng như Württemberg và Pomerania mất hơn một nửa dân. Chuyện người ăn thịt người thì chương chỉ viết “có những lời kể”, tức là lời truyền lại của thời ấy, không ai biết chắc đã xảy ra bao nhiêu lần.
Martin Rinkart là mục sư ở Eilenburg xứ Sachsen. Năm 1637, ông chôn khoảng bốn ngàn người, trong đó có vợ ông. Bài tạ ơn bữa ăn Nun danket alle Gott ra đời khoảng năm 1636. Lời tiếng Anh mà chương dịch ra, “Giờ đây ta hãy cùng tạ ơn Thiên Chúa, bằng cả tấm lòng, đôi tay và tiếng hát”, là của bản dịch Catherine Winkworth năm 1858, nay ai cũng dùng được. Bài hát có trong sách hát của nhiều Hội thánh, kể cả cuốn Gotteslob của người Công giáo Đức.
Ở Oberammergau, lời khấn được lập năm 1633, và lần diễn đầu tiên là năm 1634. Từ năm 1680, làng diễn vào những năm tròn chục. Lần gần nhất là năm 2022, dời từ năm 2020 vì đại dịch.
Westphalia
Các sứ thần thương thuyết ở Münster và Osnabrück từ 1643 hoặc 1644 đến 1648. Các hiệp ước đề ngày 24 tháng Mười năm 1648. Hiệp ước công nhận người Calvin, cho phép thờ phượng riêng tư, lấy năm 1624 làm mốc quyết định ai được giữ đất nhà thờ, và công nhận Thụy Sĩ cùng Hà Lan độc lập. Hòa ước giữa Tây Ban Nha và Hà Lan được ký trước, ngày 30 tháng Một năm 1648, cũng ở Münster. Pháp được các quyền của nhà Habsburg ở Alsace, Thụy Điển được các vùng đất bên biển Baltic. Sảnh Hòa Bình trong tòa thị chính Münster đến nay vẫn vào xem được.
Fabio Chigi phản đối và không ký. Văn thư Zelo domus Dei của Đức Innôcentê X đề ngày 26 tháng Mười Một năm 1648 và công bố năm 1650, tuyên bố các điều khoản có hại cho Hội Thánh là vô hiệu. Chương nói không một vị vua nào để ý đến văn thư ấy.
Gọi Westphalia là bước ngoặt là cách nhìn phổ biến, thường gọi là “hệ thống Westphalia”. Một số sử gia gần đây cho rằng bức tranh ấy hơi gọn quá. Chương theo cách nhìn phổ biến.
Điều người ta học được
Những câu hỏi của thời Khai Sáng được nói ở chương 117.
Tuyên ngôn Dignitatis Humanae được thông qua ngày 7 tháng Mười Hai năm 1965 với 2.308 phiếu thuận, 70 phiếu chống. Câu chương trích, “Thánh Công đồng Vaticanô này tuyên bố rằng nhân vị có quyền tự do tôn giáo”, là câu mở đầu số 2 của tuyên ngôn. Tuyên ngôn nói thêm rằng không ai bị ép hành động trái với niềm tin, dù riêng tư hay công khai. Văn bản có trên trang vatican.va. Chữ “ba trăm mười bảy năm sau Westphalia” là phép tính từ 1648 đến 1965. Còn lời của Đức Gioan Phaolô II trong Năm Thánh 2000 là nói đến Thánh lễ xin tha thứ ngày 12 tháng Ba năm 2000, trong đó ngài xin Thiên Chúa tha thứ cho việc dùng bạo lực để phục vụ chân lý.
Những người trong chương
Jaroslav Martinic và Vilém Slavata là hai quan nhiếp chính của hoàng đế ở Praha. Philipphê Fabricius là thư ký của họ.
Marguerite de Valois là em gái vua Charles IX.
Henri xứ Navarre về sau là vua Henri IV.
Charles IX là vua Pháp.
Gaspard de Coligny là đô đốc và là thủ lĩnh người Huguenot.
Grêgôriô XIII là giáo hoàng năm 1572.
Louis XIV là vua Pháp, người bãi bỏ Sắc lệnh Nantes.
Rudolf II và Ferdinand II là các vị Hoàng đế Thánh chế La Mã.
Frederick V là tuyển hầu xứ Palatinate, Vua Mùa Đông.
Jan Amos Komenský (Comenius) là giám mục Hiệp hội Anh em.
Johann Tserclaes von Tilly là tướng của hoàng đế.
Gustavus Adolphus là vua Thụy Điển.
Richelieu là hồng y và tể tướng nước Pháp.
Martin Rinkart là mục sư ở Eilenburg.
Fabio Chigi là sứ thần của Đức Giáo hoàng, sau là Alexanđê VII.
Innôcentê X là giáo hoàng năm 1648.
Những nơi trong chương
Praha, với lâu đài Hradčany, Quảng trường Phố Cổ và cầu Charles. Núi Trắng. Paris, với nhà thờ Saint-Germain-l’Auxerrois và sông Seine. Nantes. Magdeburg bên sông Elbe. Lützen. La Rochelle. Württemberg và Pomerania. Eilenburg ở Sachsen. Oberammergau ở Bavaria. Münster và Osnabrück.
Đọc thêm
Cuốn Europe’s Tragedy của Peter Wilson là cuốn đầy đủ nhất về Chiến tranh Ba mươi năm, còn The French Wars of Religion, 1562–1629 của Mack Holt là cuốn rõ nhất về các cuộc chiến ở Pháp. Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc số 2 của Dignitatis Humanae trên trang vatican.va: vài dòng mà Hội Thánh đã mất ba trăm năm mới nói ra được. Rồi tìm nghe bài Nun danket alle Gott, và nhớ rằng nó đến từ một người vừa chôn bốn ngàn người, trong đó có vợ mình.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 85 (Constance, 1415: Hus và Hiệp hội Anh em), chương 92 (Hòa ước Augsburg), chương 93 (Calvin), chương 95 (nước Anh), chương 114 (thánh Vinh Sơn Phaolô), chương 117 (thời Khai Sáng) và các chương 146 đến 148 (Công đồng Vaticanô II).