Chương 112
1555–1685 · Pháp, Đức và Bohemia
- Nơi chốn
- Augsburg, Paris, Nantes, Praha, Magdeburg, Lützen, Eilenburg, Oberammergau, Münster, Osnabrück
- Giáo hoàng
- Nhiều đời
- Hoàng đế
- Ferdinand I … Leopold I
Họ đã quăng những người đàn ông qua cửa sổ.
Biến cố ấy bùng nổ vào một buổi sáng cuối xuân, ngày 23 tháng Năm năm 1618, bên trong lâu đài Hradčany cổ kính tọa lạc trên đỉnh đồi nhìn xuống toàn cảnh kinh thành Praha, thuộc xứ Bohemia, nay là Cộng hòa Séc. Tại căn phòng đại sảnh, các vị quan nhiếp chính của Hoàng đế La Mã Thần thánh đang nhóm họp thì bất ngờ hơn một trăm vị quý tộc Tin Lành vũ trang đằng đằng sát khí xông vào.
Vị quân vương mới của họ là Ferdinand xứ Styria, người dòng Habsburg, Công giáo nhiệt thành, vừa ban hành lệnh triệt hạ các ngôi nhà thờ Tin Lành xây cất trên phần đất thuộc quyền Giáo hội, đồng thời nghiêm cấm các cuộc hội họp thỉnh nguyện của phe cải cách. Cuộc tranh cãi nảy lửa nhanh chóng biến thành bạo lực. Đám đông quý tộc giận dữ lao vào túm lấy hai vị đại thần Công giáo là Jaroslav Martinic và Vilém Slavata, cùng viên thư ký triều đình Philipp Fabricius, rồi thẳng tay quăng cả ba người qua ô cửa sổ tầng ba của tòa lâu đài! Họ rơi tự do từ độ cao hơn hai mươi mét xuống đáy hào sâu.

Thế mà cả ba đều sống sót, không gãy một chiếc xương! Người Công giáo tin rằng các thiên thần hay bàn tay Đức Trinh Nữ Maria đã đỡ lấy họ; phe Tin Lành thì mỉa mai rằng họ rơi trúng đống phân ngựa dưới hào. Fabricius sau cú ngã hớt hải chạy về Viên báo tin cho hoàng đế, và về sau được phong tước hiệu quý tộc: von Hohenfall, nghĩa là “người ngã từ trên cao”.
Cú ném người ở Praha năm ấy thành mồi lửa châm ngòi cho cuộc Chiến tranh Ba Mươi Năm, từ 1618 đến 1648, cơn cuồng phong tàn khốc nhất châu Âu từng chịu. Khi tiếng súng hỏa mai cuối cùng tắt, nhiều vùng trù phú của nước Đức cứ ba người thì một người đã nằm xuống. Sử gia ước tính châu Âu mất khoảng tám triệu sinh mạng, phần lớn không chết vì gươm giáo, mà gục ngã vì dịch hạch và nạn đói theo gót các đạo quân.
Muốn hiểu vì sao những con người chung một phép Rửa lại chém giết nhau nhân danh Đấng Cứu Thế đến thế, ta phải lùi lại hơn nửa thế kỷ, sang đất Pháp.
“Đất của ai, đạo của người ấy”: một thỏa hiệp đầy lỗ hổng
Năm 1555, tại thành phố Augsburg bên nước Đức, sau nhiều năm huynh đệ tương tàn vì sự chia rẽ tôn giáo, Vua Ferdinand, thay mặt hoàng huynh là Hoàng đế Charles V, và các vương hầu Đức đã ngồi lại đặt bút ký kết một hiệp ước hòa bình tạm thời. Họ đồng thuận với nhau một nguyên tắc pháp lý mà các luật gia thời sau đúc kết bằng câu châm ngôn Latinh nổi tiếng:
Cuius regio, eius religio, “Đất thuộc quyền ai, thì tôn giáo theo người ấy”.
Theo nguyên tắc này, mỗi vị lãnh chúa hay vương hầu có toàn quyền chọn lựa đức tin cho toàn thể lãnh địa của mình: hoặc là Công giáo, hoặc là Tin Lành Luther. Toàn thể thần dân sinh sống trên mảnh đất đó buộc phải tuân theo tôn giáo của người cai trị; nếu ai không muốn thì được phép bán lại nhà cửa ruộng vườn để di cư sang vùng đất khác có cùng niềm tin.
Hòa ước Augsburg quả thật đã giúp nước Đức duy trì được nền hòa bình mong manh suốt hơn sáu mươi năm. Thế nhưng, đó là một nền hòa bình chứa đựng những lỗ hổng chết người:
- Bản hòa ước hoàn toàn ngoảnh mặt làm ngơ, không công nhận sự tồn tại của các môn đệ thần học Calvin, một nhánh Tin Lành đang lan tràn với tốc độ chóng mặt khắp Tây Âu.
- Nghiệt ngã hơn cả, nguyên tắc ấy đã biến đức tin thiêng liêng và tiếng nói lương tâm của hàng triệu người dân bình dị thành một món hàng chính trị tùy thuộc hoàn toàn vào ý muốn của các bậc vua chúa trần thế!
Tại vùng lãnh địa Palatinate bên dòng sông Rhine trù phú, số phận của người dân trở thành một trò đùa cay đắng: trong khoảng thời gian từ năm 1556 đến năm 1583, thần dân nơi đây đã bị ép buộc phải đổi đạo qua lại giữa giáo thuyết Luther và giáo thuyết Calvin tới bốn lần, chỉ vì mỗi lần có một vị ông hoàng mới lên nối ngôi là lại áp đặt tôn giáo riêng của mình lên toàn cõi! Một người nông dân nghèo cả đời chưa từng bước chân ra khỏi lũy tre làng có thể phải thay đổi tôn giáo tới bốn, năm lần theo từng tờ chiếu chỉ của triều đình!
Đêm Thánh Bartôlômêô và vết thương rỉ máu nơi đất Pháp
Ở Pháp, môn đệ thần học Calvin được gọi là người Huguenot. Giữa thế kỷ XVI, họ chiếm khoảng một phần mười dân số, đông trong giới quý tộc, thương gia giàu có và thợ thủ công ở các đô thị miền nam và miền tây. Họ họp nhau trong những phòng nguyện quét vôi trắng, không tượng ảnh, cùng hát Thánh Vịnh bằng tiếng Pháp.

Từ năm 1562, nước Pháp chìm trong nội chiến tôn giáo giữa phe Công giáo bảo hoàng và phe Huguenot. Cuộc chiến mở màn bằng vụ thảm sát một cộng đoàn Huguenot đang cầu nguyện ở Wassy, rồi kéo dài hơn ba chục năm qua tám đợt binh lửa. Hai bên đốt nhà thờ của nhau; phe này treo cổ linh mục thì phe kia dìm chết mục sư dưới sông.
Mùa hè năm 1572, triều đình Paris mong hàn gắn bằng một cuộc hôn nhân hòa giải. Ngày 18 tháng Tám năm 1572, trước thềm Nhà thờ Đức Bà Paris, Công chúa Marguerite de Valois, em gái Công giáo của Vua Charles IX, kết hôn với Henri xứ Navarre, vị vua trẻ đứng đầu phe Huguenot. Hàng ngàn quý tộc và tướng lĩnh Huguenot kéo về kinh đô dự cưới, mừng rỡ tin rằng ngày hòa hợp đã gần.

Thế nhưng, mưu đồ chính trị đen tối đã biến ngày vui thành một bể máu kinh hoàng!
Chỉ bốn ngày sau lễ cưới, Đô đốc Gaspard de Coligny, tổng chỉ huy quân sự của phe Huguenot, bị bắn lén trọng thương trên đường về nhà. Phe Huguenot giận dữ đòi công lý, dọa dùng vũ lực, và cung điện Louvre hoảng loạn.
Rạng sáng ngày 24 tháng Tám năm 1572, đúng lễ Thánh Bartôlômêô Tông Đồ, chuông nhà thờ Saint-Germain-l’Auxerrois trước hoàng cung bỗng dồn dập vang lên trong đêm. Đó là hiệu lệnh cho một cuộc thanh trừng! Lính triều đình cùng tay chân nhà Guise, dòng họ quý tộc Công giáo cực đoan nhất nước Pháp, xông vào phòng ngủ của Đô đốc Coligny, giết ông rồi quăng xác qua cửa sổ xuống đường.
Liền sau đó, cơn cuồng nộ bùng lên không ai cản nổi. Dân Paris tràn ra đường, lùng khắp ngõ hẻm giết bất cứ người Huguenot nào gặp được, không tha ai, kể cả phụ nữ, người già và trẻ thơ! Xác người bị quăng đầy xuống sông Seine đỏ ngầu. Cơn say máu lan sang Lyon, Rouen, Orléans và kéo dài nhiều tuần. Khoảng mười ngàn người bị giết trong cuộc Thảm sát Đêm Thánh Bartôlômêô. Chính chú rể Henri xứ Navarre chỉ giữ được mạng nhờ vội tuyên bố bỏ đạo Tin Lành theo đạo Công giáo.

Không phải người Công giáo nào cũng hùa theo. Hoàng đế Maximilian II, cha vợ của Vua Charles IX, nghiêm khắc lên án cuộc tàn sát; và ngay giữa Paris đêm ấy, nhiều gia đình Công giáo đạo đức đã can đảm mở cửa giấu những người láng giềng Huguenot khỏi lưỡi gươm.
Nhưng lịch sử Giáo hội cũng không thể né một trang buồn cần sám hối. Khi tin đầu tiên về đến Rôma, kèm bản báo cáo sai rằng vua Pháp vừa dẹp được một âm mưu Tin Lành ám sát hoàng gia, Đức Grêgôriô XIII vì lầm tưởng đã cho hát Te Deum tạ ơn. Ngài cho đúc huy chương mang dòng chữ Ugonottorum strages 1572, nghĩa là “Cuộc dẹp tan người Huguenot, 1572”, và đặt Giorgio Vasari vẽ ba bức bích họa về biến cố ấy trên tường Đại sảnh Sala Regia trong Điện Tông Tòa Vatican, những bức tranh du khách ngày nay nhìn vẫn thấy xót xa! Ở Madrid, người ta kể rằng vua Philip II khắc khổ của Tây Ban Nha đã bật cười thành tiếng, lần duy nhất trong đời, khi nghe tin.
“Paris đáng giá một Thánh lễ” và sắc lệnh Nantes
Biến cố tang tóc năm 1572 không dập tắt được ngọn lửa nội chiến, mà trái lại còn đẩy nước Pháp vào vòng xoáy hận thù sâu sắc hơn. Henri xứ Navarre trốn thoát khỏi sự giam lỏng tại Paris, lập tức tuyên bố quay trở lại lãnh đạo phe Huguenot.
Năm 1589, khi vị vua cuối cùng của vương triều Valois là Henri III bị một tu sĩ cuồng tín đâm chết mà không có con nối dõi, theo luật thừa kế ngai vàng, Henri xứ Navarre chính là người thừa kế hợp pháp duy nhất của Vương quốc Pháp. Thế nhưng, khối liên minh Công giáo và đại đa số cư dân kinh thành Paris kiên quyết thề dứt khoát không bao giờ chấp nhận một ông vua theo tà thuyết Tin Lành ngự trên ngai vàng của vương triều Kitô giáo. Cuộc chiến giành kinh thành Paris kéo dài suốt bốn năm trời ròng rã trong bế tắc, có lúc thành bị vây đến đói khủng khiếp.
Nhận thấy đất nước đang bị kiệt quệ và nhận ra rằng sự hiệp nhất dân tộc quan trọng hơn những bất đồng giáo phái, vào năm 1593, Henri xứ Navarre đã đưa ra một quyết định lịch sử: ngài chính thức tuyên bố dứt khoát trở lại hiệp thông trọn vẹn với Giáo hội Công giáo! Người đời sau vẫn truyền tụng câu nói hóm hỉnh đầy thực tế chính trị mà người ta gán cho ngài:
“Paris vaut bien une messe”, “Kinh thành Paris quả thật rất đáng giá để đổi lấy một Thánh lễ!”
Năm 1594, cổng thành Paris mở rộng, và ngài vào kinh với vương hiệu Henri IV, vị vua mở đầu triều Bourbon. Dân Pháp đời đời mến ngài như một minh quân nhân từ, người mơ một giấc mơ bình dị: nhà nông dân nghèo nào trong nước cũng có “một con gà trong nồi súp” mỗi Chúa Nhật.
Năm 1598, tại Nantes, Vua Henri IV ký Sắc lệnh Nantes. Văn kiện ấy cho người Huguenot tự do lương tâm trên khắp nước Pháp: được thờ phượng công khai ở những nơi quy định, được giữ chức vụ công quyền như mọi người, và được giữ khoảng một trăm thành trì, như La Rochelle, để tự vệ.

Đó là một trong những lần đầu tiên ở Tây Âu, một nước lớn chính thức cho hai tôn giáo sống chung bình đẳng dưới một chính quyền. Nhiều chục năm sau, người Công giáo và người Tin Lành sống yên ổn trên cùng con phố, cùng buôn bán, cùng lấy nhau. Sáng Chúa Nhật, người này vào nhà thờ dự Thánh lễ, người kia vào nhà nguyện nghe giảng Lời Chúa.

Thế nhưng, vị vua của hòa bình Henri IV đã ngã xuống vào năm 1610 khi bị một kẻ Công giáo cuồng tín tên là François Ravaillac dùng dao đâm chết ngay trên cỗ xe ngựa giữa đường phố Paris. Bảy mươi lăm năm sau ngày ngài tạ thế, vào năm 1685, Vua Louis XIV, tức “Vua Mặt Trời”, vì muốn thâu tóm quyền lực tuyệt đối đã phạm phải một sai lầm lịch sử khi ban hành Sắc lệnh Fontainebleau thu hồi hoàn toàn Sắc lệnh Nantes!
Triều đình áp dụng chính sách cưỡng bách tàn nhẫn: cho các toán lính kỵ binh kéo đến đóng quân ngay trong nhà các gia đình Huguenot, ăn uống cướp phá, hành hạ gia chủ cho đến khi họ chịu khuất phục tòng giáo. Đứng trước thảm cảnh ấy, khoảng hai trăm ngàn người Huguenot ưu tú đã chấp nhận bỏ lại nhà cửa ruộng vườn, bí mật vượt biên trốn chạy sang Anh, Hà Lan, Phổ, Thụy Sĩ và sang tận Nam Phi xa xôi. Cuộc di tản đức tin ấy đã cướp đi của nước Pháp những khối óc và bàn tay tài hoa bậc nhất: những người thợ dệt lụa tài ba sang định cư tại khu Spitalfields ở Luân Đôn, những bậc thầy chế tác đồng hồ chuyển sang gầy dựng ngành công nghiệp đồng hồ trứ danh tại Geneva, và những người nông dân lành nghề sang trồng nên những vườn nho bạt ngàn tại vùng thung lũng Franschhoek, nghĩa là “Góc nước Pháp”, bên mũi Hảo Vọng. Nước Pháp tự làm nghèo đi nguồn lực của chính mình, để lại một vết thương hằn sâu trong ký ức dân tộc.
Xứ Bohemia: đồi Núi Trắng và pho tượng sáp Chúa Hài Đồng
Trở lại với kinh thành Praha vào năm 1618 sau cú ném người qua cửa sổ lịch sử, ngọn lửa chiến tranh đã lập tức bùng cháy dữ dội.
Xứ sở Bohemia vốn là quê hương của vị linh mục cải cách Jan Hus, người từng bị Công đồng Constance kết án thiêu sống vào năm 1415. Suốt hai thế kỷ, đại đa số cư dân và quý tộc nơi đây đều đi theo các nhánh Tin Lành khác nhau. Dù các Hoàng đế Công giáo dòng họ Habsburg tại kinh đô Viên cai trị vùng đất này, họ từng khôn khéo tôn trọng tự do tín ngưỡng của địa phương qua Thư Chiếu Ân do Hoàng đế Rudolf II ban hành năm 1609.

Thế nhưng, sự xuất hiện của Ferdinand II, vị quân vương được các cha Dòng Tên dạy dỗ từ thuở nhỏ tại Ingolstadt, đã làm thay đổi tất cả. Vị vua sùng đạo nhưng mang đầu óc tuyệt đối hóa này từng thốt lên một câu nói lạnh lùng: “Trẫm thà cai trị một vùng sa mạc hoang tàn không một bóng người, còn hơn là phải cai trị một xứ sở đầy dẫy những kẻ lạc giáo!”
Sau biến cố năm 1618, các quý tộc Bohemia tuyên bố phế truất Ferdinand và trao vương miện cho Frederick V, một vương hầu Tin Lành phái Calvin xứ Palatinate. Nhưng triều đại của ông ta chỉ tồn tại vỏn vẹn đúng một mùa đông, nên người đời mỉa mai gọi ông là “Vua Mùa Đông”.
Ngày 8 tháng Mười Một năm 1620, tại trận đại chiến Núi Trắng ngay cửa ngõ kinh thành Praha, đạo quân viễn chinh giáp sắt của Hoàng đế Ferdinand II đã nghiền nát quân đội Bohemia chỉ trong vòng chưa đầy hai giờ đồng hồ!
Hậu quả của ngày chiến bại là một cuộc thanh trừng tàn khốc. Ngày 21 tháng Sáu năm 1621, tại Quảng trường Phố Cổ Praha, hai mươi bảy vị thủ lĩnh ưu tú của cuộc khởi nghĩa đã bị điệu ra xử trảm công khai. Ngày nay, hai mươi bảy cây Thánh Giá nhỏ bằng đá trắng gắn trên nền quảng trường vẫn khắc ghi biến cố tang thương này. Đầu của mười hai vị quý tộc bị treo lơ lửng trên tháp Cầu Charles suốt mười năm trời ròng rã để thị uy. Các mục sư bị trục xuất, toàn bộ thần dân bị đặt trước hai sự lựa chọn nghiệt ngã: hoặc trở lại đạo Công giáo, hoặc phải cuốn gói rời khỏi quê hương đất tổ. Hơn ba mươi ngàn gia đình trí thức và thị dân đã phải ngậm ngùi bỏ xứ ra đi lưu lạc khắp châu Âu.
Trong số những người lưu đày khốn khổ ấy có Giám mục Jan Amos Komenský, thế giới quen gọi là Comenius, thủ lãnh giáo hội Hiệp Hội Anh Em, hậu duệ của phong trào Jan Hus. Chiến tranh đã cướp đi của ông tất cả: người vợ hiền, các con thơ, ngôi nhà ấm cúng và toàn bộ kho sách quý bị đốt cháy rụi. Thế nhưng, người mục tử ấy đã biến nỗi đau thành tình yêu thương nhân loại: ông dành trọn phần đời còn lại viết nên những cuốn sách giáo dục khai phóng, dạy rằng trẻ thơ phải được nâng niu dạy dỗ bằng sự dịu dàng, qua tranh ảnh và trò chơi sinh động. Cuốn Orbis Pictus, nghĩa là “Thế giới qua hình ảnh”, in năm 1658, của ông chính là cuốn sách giáo khoa có tranh minh họa đầu tiên cho trẻ em trong lịch sử nhân loại, đưa Comenius trở thành “người cha đẻ của nền sư phạm hiện đại”.
Xứ sở Bohemia bị cưỡng bách quay trở lại với đức tin Công giáo. Để tạ ơn chiến thắng Núi Trắng, một ngôi thánh đường Tin Lành tại Praha đã được trao cho các tu sĩ dòng Cát Minh và đổi tên thành Nhà thờ Đức Bà Chiến Thắng. Chính nơi ngôi thánh đường này, một pho tượng sáp tuyệt mỹ cao bốn mươi bảy phân miêu tả Chúa Hài Nhi Giêsu trong vương phục hoàng gia đã được tôn kính, chính là pho tượng Chúa Hài Nhi Giêsu thành Praha linh thiêng mà hàng triệu khách hành hương từ khắp nơi trên thế giới, trong đó có người Công giáo Việt Nam chúng ta, vẫn hằng ngày chạy đến cầu khẩn ơn lành.
Thế nhưng, vết thương lịch sử về một thời kỳ bị áp đặt đức tin bằng lưỡi gươm đã để lại một bài học đắt giá: Người dân Séc muôn đời gọi giai đoạn ấy là “Thời kỳ đen tối”. Và đó chính là một trong những căn nguyên sâu xa giải thích vì sao Cộng hòa Séc ngày hôm nay lại trở thành một trong những quốc gia có tỷ lệ người dân không theo tôn giáo cao nhất tại châu Âu. Lịch sử đã chứng minh một chân lý nghiệt ngã: Một niềm tin tôn giáo nếu bị nhồi nhét vào tâm hồn con người bằng sức mạnh của mũi gươm giáo, thì sớm muộn niềm tin ấy cũng sẽ bị người đời ruồng bỏ khi mũi gươm không còn nữa!
Cơn ác mộng Magdeburg và quy luật tàn bạo của chiến tranh
Lửa chiến tranh từ Bohemia lan thành đám cháy lớn thiêu khắp nước Đức. Lần lượt Đan Mạch, Thụy Điển, Pháp và Tây Ban Nha nhảy vào vòng chiến.
Chiến trường không còn là nơi đọ sức của những người lính có lý tưởng; đó là sân khấu của những đạo quân đánh thuê hàng chục vạn người, kéo qua làng mạc như đàn châu chấu đói. Triều đình không đủ tiền trả lương, nên các tướng theo một nguyên tắc tàn bạo: “Chiến tranh phải tự nuôi chiến tranh”! Lính cướp lương thực của nông dân, đốt nhà, hãm hiếp phụ nữ, tra tấn dân làng bắt khai chỗ giấu của. Nhà văn Grimmelshausen, thuở thiếu niên từng làm lính trong cuộc chiến, về sau kể lại trong tiểu thuyết Simplicissimus những cảnh rùng rợn, có cả trò đổ nước phân vào họng nông dân mà lính gọi là “ly rượu Thụy Điển”. Đại thống soái của phe hoàng đế là Albrecht von Wallenstein nói thẳng: đạo quân của ông sống được là nhờ vắt kiệt những vùng đất nó đi qua!
Cơn ác mộng lên đến đỉnh ngày 20 tháng Năm năm 1631 tại Magdeburg, một thành phố Tin Lành giàu có, tường cao, bên sông Elbe.
Sau nhiều tháng bị vây, quân Công giáo của hoàng đế dưới quyền Bá tước Tilly phá được phòng tuyến, tràn vào thành. Lính mất hết tính người, cướp bóc, giết dân lành. Rồi lửa bùng lên, cả thành phố thành biển than hồng. Hơn hai vạn cư dân, chỉ còn khoảng năm ngàn người sống sót! Nhiều tuần sau, người ta vẫn còn vớt hàng ngàn xác trương phềnh dưới sông Elbe đem chôn. Nhà thờ Chính tòa Magdeburg là một trong số ít tòa nhà còn đứng, che chở khoảng một ngàn thường dân trốn bên trong.
Khắp châu Âu nhắc đến Magdeburg như hình ảnh địa ngục trần gian. Người Đức cay đắng gọi vụ tàn sát ấy là “Đám cưới Magdeburg”. Trớ trêu và đau lòng nhất: chính Tilly lại là một Kitô hữu rất đạo đức, sống độc thân khổ hạnh, ngày ngày lần chuỗi Mân Côi, đến nỗi lính gọi ông là “Vị đan sĩ khoác áo giáp sắt”!
Vị vua Thụy Điển và vị Hồng y Tể tướng nước Pháp
Năm 1630, Vua Gustavus Adolphus nước Thụy Điển, tín hữu Luther nhiệt thành được gọi là “Con Sư Tử Phương Bắc”, dẫn một đạo quân tinh nhuệ đổ bộ lên bờ biển Đức. Quân Thụy Điển nổi tiếng kỷ luật thép: lính không được cướp bóc, sáng chiều cả quân quỳ cầu nguyện. Nhà vua thắng liền mấy trận lớn, được phe Tin Lành tung hô như vị cứu tinh Chúa sai đến. Nhưng tháng Mười Một năm 1632, giữa trận đánh trong sương mù dày đặc ở Lützen, ông trúng nhiều phát đạn, tử trận trên lưng ngựa.

Thế nhưng có một nghịch lý trần trụi: ai đã trả những khoản tiền khổng lồ nuôi đạo quân Tin Lành Thụy Điển ấy?
Câu trả lời thật đáng kinh ngạc: chính nước Pháp Công giáo, dưới tay một vị Hồng y của Hội Thánh Rôma, Đức Hồng y Armand Jean du Plessis de Richelieu, Tể tướng quyền lực của Vua Louis XIII!
Trong nước, Richelieu thẳng tay vây La Rochelle, thành trì của người Huguenot, suốt mười bốn tháng, dân số từ hai mươi bảy ngàn chỉ còn năm ngàn vì đói. Nhưng ra ngoài, vì sợ dòng Habsburg Công giáo ở Áo và Tây Ban Nha vây bọc nước Pháp, vị Hồng y không ngần ngại ký Hiệp ước Bärwalde năm 1631, hứa mỗi năm một triệu livre cho Vua Tin Lành Thụy Điển đem quân đánh Hoàng đế Công giáo! Cánh tay phải giúp ngài trong những cuộc thương lượng bí mật ấy là một tu sĩ Capuxinô đạo đức tên là Cha Joseph, người triều đình gọi bằng biệt danh Éminence grise, nghĩa là “Đức ông áo xám”.

Đến năm 1635, nước Pháp chính thức nhảy vào vòng chiến, công khai liên minh với các vương hầu Tin Lành để tuyên chiến chống lại Vương quốc Tây Ban Nha Công giáo!
Từ lúc ấy, tấm màn tôn giáo bị xé toang! Không ai còn có thể nói đây là cuộc chiến thánh bảo vệ đức tin nơi Đức Kitô. Cuộc chiến lộ rõ bản chất: tranh giành quyền lực giữa các vương triều, nơi đức tin chỉ là quân bài rẻ rúng để các vua chúa đem ra khi cần khích động đám đông!
Khúc ca tạ ơn giữa nạn đói và lời khấn làng Oberammergau
Giữa những toan tính tranh giành quyền bính của các bậc vương hầu, những người phải gánh chịu mọi nỗi thống khổ tận cùng chính là những người dân thường vô tội.
Sau bước chân của các đạo quân là nạn đói kém kinh hoàng quét qua các miền quê. Có những vùng đất như Württemberg hay Pomerania bị mất đi hơn phân nửa dân số; hàng trăm ngôi làng bị xóa sổ vĩnh viễn khỏi bản đồ. Người dân phải ăn cỏ dại, đào rễ cây, ăn thịt chó mèo chuột bọ để cầm cự qua ngày; và lịch sử đau xót ghi nhận cả những thảm cảnh con người ăn thịt đồng loại vì quá đỗi đói khát.

Thế nhưng, chính giữa đáy sâu của sự tuyệt vọng ấy, ánh sáng của tình thương và lời tạ ơn Thiên Chúa vẫn bừng nở kỳ diệu qua những chứng nhân bình dị:
Nơi thị trấn Eilenburg xứ Sachsen, mục sư Tin Lành Martin Rinkart đã sống một cuộc đời mục tử anh hùng. Năm 1637, trận đại dịch ập vào thị trấn đang chật ních những người tị nạn đói rách. Trong khi các mục sư khác nếu không qua đời thì cũng sợ hãi bỏ chạy, chỉ một mình ông kiên cường ở lại bên đàn chiên. Có những ngày ông phải cử hành tang lễ cho bốn, năm mươi nạn nhân. Chỉ riêng trong năm tang tóc ấy, ông đã đích thân làm lễ an táng cho hơn bốn ngàn người, trong đó có cả người vợ hiền yêu quý của mình!
Và chính giữa những ngày tháng đau thương tột cùng ấy, vị mục tử đã ngồi bên chiếc bàn gỗ mộc mạc, sáng tác nên bài ca tạ ơn bữa ăn gia đình mà ngày nay toàn thể thế giới Kitô giáo, cả người Tin Lành lẫn người Công giáo, đều cất cao giọng hát:
“Nun danket alle Gott
Mit Herzen, Mund und Händen…”
“Giờ đây, muôn lòng hãy cùng cất tiếng tạ ơn Thiên Chúa,
Bằng trọn vẹn con tim, đôi bàn tay và lời ca tiếng hát;
Đấng đã làm nên muôn ngàn sự kỳ diệu lớn lao,
Đấng hằng gìn giữ chúng ta từ thuở trong lòng mẹ!”
Cùng thời điểm ấy, tại ngôi làng nhỏ Oberammergau nép mình dưới chân dãy Alps thuộc xứ Bavaria Công giáo, dịch hạch tràn vào cướp đi sinh mạng của hàng chục người dân làng vào năm 1633. Trong cơn nguy biến, toàn thể dân làng đã quây quần bên bàn thờ Chúa, tha thiết lập một lời khấn thiêng liêng: Nếu Thiên Chúa nhân từ đoái thương dập tắt dịch bệnh, thì cứ định kỳ mười năm một lần, toàn thể dân làng sẽ cùng nhau hợp lực diễn lại trọn vẹn vở kịch Cuộc Thương Khó của Chúa Giêsu.

Lời khấn vừa dứt, dịch bệnh lạ lùng dừng lại và không một người nào trong làng thiệt mạng nữa. Giữ trọn lời hứa đức tin, mùa hè năm 1634, buổi diễn kịch đầu tiên đã được dân làng tổ chức ngay trên những ngôi mộ của những người thân vừa qua đời nơi nghĩa địa. Suốt gần bốn thế kỷ ròng rã cho đến tận hôm nay, lời khấn nguyện ấy vẫn được các thế hệ con cháu làng Oberammergau trung kiên tuân giữ, trở thành một kiệt tác văn hóa tâm linh lay động hàng triệu khán giả toàn cầu. Lần diễn gần đây nhất là năm 2022, sau hai năm phải hoãn vì đại dịch.
Hòa ước Westphalia năm 1648: sự cáo chung của kỷ nguyên thần quyền chính trị
Sau gần ba mươi năm chìm trong biển máu, các cường quốc tham chiến đều rơi vào cảnh kiệt quệ hoàn toàn về tài chính và nhân lực. Từ năm 1643, các phái đoàn ngoại giao bắt đầu ngồi lại đàm phán tại hai thành phố thuộc vùng Westphalia: thành Münster dành cho các cường quốc Công giáo, và thành Osnabrück dành cho các đại diện Tin Lành. Hai nơi cách nhau khoảng năm mươi cây số đường ngựa.
Các cuộc thương lượng cam go kéo dài suốt gần năm năm trời trong khi ngoài mặt trận tiếng súng vẫn không ngừng nổ. Riêng việc tranh cãi xem ai được quyền bước vào phòng họp trước hay vị trí xếp ghế ngồi của các sứ thần cũng đã tiêu tốn mất hàng tháng trời!
Cuối cùng, ngày 24 tháng Mười năm 1648, Hòa ước Westphalia lịch sử chính thức được ký kết, khép lại ba mươi năm ác mộng của lục địa già:
- Nguyên tắc cuius regio, eius religio được tái xác nhận, nhưng lần này các tín hữu theo phái Calvin chính thức được công nhận quyền bình đẳng pháp lý ngang hàng với người Công giáo và người Luther.
- Lần đầu tiên, quyền tự do thờ phượng riêng tư được bảo đảm: những thần dân có tôn giáo khác với vị lãnh chúa của mình không còn bị ép buộc phải đổi đạo hay bị trục xuất như trước; họ được quyền thờ phượng Chúa trong mái ấm gia đình và được quyền giáo dục con cái theo đức tin của mình.
- Quyền sở hữu tài sản và đất đai của Giáo hội được đóng băng ấn định trở lại theo hiện trạng của năm 1624.
- Nền độc lập của Liên bang Thụy Sĩ và Cộng hòa Hà Lan chính thức được quốc tế công nhận.

Đặc sứ Tòa Thánh tại hội nghị là Đức Tổng Giám mục Fabio Chigi, người sau này lên ngai tòa Giáo hoàng với tông hiệu Alêxandơ VII, đã kiên quyết lên tiếng phản đối và từ chối đặt bút ký vào bản hòa ước. Chỉ một tháng sau, Đức Giáo hoàng Innôcentê X ký Tông sắc Zelo domus Dei, đến năm 1650 mới công bố, tuyên bố toàn bộ những điều khoản nào trong hòa ước gây phương hại đến quyền lợi của Hội Thánh Công giáo đều là “hoàn toàn vô hiệu, bất hợp pháp và vô giá trị cho đến muôn đời”.
Thế nhưng, một khúc quanh lịch sử vĩ đại đã diễn ra: Không một vị quân vương nào, kể cả các bậc vua chúa Công giáo sùng đạo nhất, thèm để tâm đến sắc lệnh phản đối của Tòa Thánh!
Hòa ước Westphalia năm 1648 đã đánh dấu một bước ngoặt lịch sử làm thay đổi vĩnh viễn cấu trúc chính trị của nhân loại:
- Nó chính thức khai sinh ra hệ thống các quốc gia có chủ quyền độc lập, nơi các nhà nước quan hệ ngoại giao với nhau dựa trên luật pháp quốc tế và lợi ích quốc gia, chứ không còn lệ thuộc vào sự chuẩn nhận tôn giáo của Đức Giáo hoàng hay Hoàng đế La Mã Thần thánh.
- Nó vĩnh viễn chôn vùi ảo tưởng ngàn năm của các bậc đế vương thời Trung Cổ muốn dùng sức mạnh của đao kiếm và chiến tranh để cưỡng bách toàn thể nhân loại phải hiệp nhất dưới một ngọn cờ tôn giáo duy nhất. Kể từ sau năm 1648, các cuộc chiến tranh tại châu Âu nếu có nổ ra sẽ thuần túy vì tranh chấp lãnh thổ, biên giới và quyền lợi kinh tế, và không còn một ai có thể nhân danh đức tin để phát động chiến tranh nữa!
Bài học ngàn vàng và tuyên ngôn phẩm giá con người
Cuộc Chiến Tranh Ba Mươi Năm đã để lại những vết sẹo tâm lý sâu hoắm và đau xót trong tâm thức của lục địa châu Âu. Phải mất hơn một thế kỷ sau ngày hòa ước được ký kết, dân số và kinh tế của nước Đức mới có thể dần dần hồi phục.

Và cuộc chiến ấy cũng đặt ra một câu hỏi nhức nhối làm thức tỉnh thời đại, câu hỏi mà các triết gia của Thời kỳ Khai Sáng trong thế kỷ XVIII sẽ thẳng thắn cất lên:
Nếu những người mang danh Kitô hữu đã dành trọn cả trăm năm trời chỉ để đâm chém, tàn sát và hủy diệt lẫn nhau nhân danh Thiên Chúa Tình Yêu, thì liệu tôn giáo có còn xứng đáng để ngự trị nơi trung tâm của đời sống xã hội nữa hay không? Liệu lý trí con người, sự bao dung và nền tảng luật pháp thế tục có phải là bệ đỡ vững chắc hơn cho hòa bình nhân loại so với những tín điều cuồng tín?
Giáo hội Công giáo và toàn thể thế giới Kitô giáo đã phải trải qua một hành trình thanh luyện nội tâm đầy đau đớn và kéo dài suốt hơn ba thế kỷ mới có thể đưa ra câu trả lời rốt ráo cho câu hỏi lịch sử ấy.
Đúng ba trăm mười bảy năm sau ngày Hòa ước Westphalia ra đời, vào ngày 7 tháng Mười Hai năm 1965, tại Công đồng Chung Vaticanô II, Mẹ Hội Thánh đã long trọng thông qua bản Tuyên ngôn lịch sử về Tự Do Tôn Giáo mang tên Dignitatis Humanae, nghĩa là “Phẩm giá con người”, với tỷ lệ phiếu thuận áp đảo: 2.308 phiếu thuận và chỉ có 70 phiếu chống!
Ngay trong những dòng chữ mở đầu, Công đồng đã dõng dạc tuyên bố trước toàn thể nhân loại một chân lý Phúc Âm ngời sáng:
“Thánh Công đồng tuyên bố rằng: Mọi nhân vị con người đều có quyền tự do tôn giáo.
Quyền tự do này đòi buộc rằng mọi người phải được miễn trừ khỏi mọi sự cưỡng bách từ phía các cá nhân, các đoàn thể xã hội hay bất cứ quyền lực trần thế nào; sao cho trong lãnh vực tôn giáo, không một ai bị ép buộc phải hành động trái với tiếng nói lương tâm ngay thẳng của mình, và không ai bị ngăn cản hành động theo tiếng nói lương tâm ấy, dù là trong nơi kín đáo hay chốn công khai, dù là một mình hay trong sự liên đới với tha nhân”.
Và đỉnh cao của tinh thần sám hối Phúc Âm đã diễn ra vào Năm Thánh Đại Toàn Xá 2000: dưới mái vòm Đền Thờ Thánh Phêrô, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II, trong ngày lễ thống hối lịch sử, đã khiêm nhường quỳ gối trước cây Thánh Giá, tha thiết cầu xin Thiên Chúa và toàn thể nhân loại tha thứ cho những lỗi lầm trong quá khứ mà con cái Giáo hội đã từng nhúng tay vào: những lúc con người đã để cho sự bất khoan dung, lòng hận thù và bạo lực trần thế làm hoen ố dung nhan thánh thiện của Tin Mừng Tình Yêu!
Hàng vạn linh hồn người Huguenot từng bị xua đuổi khỏi quê hương nước Pháp, hàng vạn người dân xứ Bohemia từng bị lưu đày khỏi mái ấm cha ông, và hàng triệu sinh linh vô tội từng vùi thây trong khói lửa của Cuộc Chiến Ba Mươi Năm năm xưa đã phải chờ đợi suốt mấy trăm năm dài đằng đẵng mới có thể nghe được những lời trần tình giải thoát ấy từ ngai tòa Thánh Phêrô!
Trang sử đẫm máu của thế kỷ XVI và XVII mãi mãi là một tấm gương cảnh tỉnh muôn đời cho người tín hữu hôm nay: Đức tin Kitô giáo là một tặng ân tự do của ân sủng, và Nước Thiên Chúa không bao giờ được xây dựng bằng sức mạnh của lưỡi gươm, họng súng hay bạo quyền trần gian! Chân lý của Chúa Cứu Thế Giêsu chỉ có thể tự đề nghị mình bằng sự dịu hiền của Lời Chúa, được minh chứng bằng đời sống bác ái hy sinh, và chỉ có thể chinh phục tâm hồn con người bằng sức mạnh vô biên của Tình Yêu Thập Giá mà thôi…
Chân lý của Chúa Cứu Thế Giêsu chỉ có thể tự đề nghị mình bằng sự dịu hiền của Lời Chúa, được minh chứng bằng đời sống bác ái hy sinh, và chỉ có thể chinh phục tâm hồn con người bằng sức mạnh vô biên của Tình Yêu Thập Giá mà thôi…
Chương 112 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
… mũi gươm giáo, thì sớm muộn niềm tin ấy cũng sẽ bị người đời ruồng bỏ khi mũi gươm không còn nữa!
Những người trong chương
- Martin Rinkart · Mục sư ở Eilenburg, chôn hàng ngàn người chết dịch năm 1637. Bài tạ ơn ông viết, Nun danket alle Gott, nay vẫn được hát khắp thế giới.
- Jan Amos Komenský (Comenius) · Cuốn Orbis Pictus của ông thường được gọi là sách giáo khoa có tranh minh họa đầu tiên cho trẻ em.
- Đức Grêgôriô XIII · Ba bức bích họa Vasari vẽ vụ tàn sát năm 1572 vẫn còn trên tường Sala Regia ở Vatican.
Nơi ấy hôm nay
- Quảng trường Phố Cổ Praha có hai mươi bảy cây thánh giá trắng nhỏ gắn vào đá lát, nhớ các thủ lĩnh bị xử tử năm 1621.
- Münster còn Sảnh Hòa Bình ốp gỗ trong tòa thị chính, nơi các đại biểu họp năm 1648, mở cửa cho khách vào xem.
- Oberammergau vẫn giữ lời khấn năm 1633: cứ mười năm cả làng diễn lại Cuộc Thương Khó, gần nhất là năm 2022.
Muốn đọc thêm
Grimmelshausen, Simplicissimus · Comenius, Orbis Pictus · Công đồng Vaticanô II, Dignitatis Humanae (Tuyên ngôn về tự do tôn giáo) · Hòa ước Westphalia, 1648
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Jaroslav Martinic
- Vilém Slavata
- Philipphê Fabricius
- Marguerite de Valois
- Henri xứ Navarre
- Charles IX
- Gaspard de Coligny
- Grêgôriô XIII
- Louis XIV
- Rudolf II
- Ferdinand II
- Frederick V
- Jan Amos Komenský
- Johann Tserclaes von Tilly
- Gustavus Adolphus
- Richelieu
- Martin Rinkart
- Fabio Chigi
- Innôcentê X
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 113
Galilêô và bầu trời
Galilêô bị xử chỉ vì nói trái đất quay, hay còn vì một điều khác?
Khoảng 29 phút đọc













