Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 113

Kiểm chứng chương 113: Galilêô và bầu trời

Đọc xong chương 113, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: Galilêô có thật sự thì thầm “Nhưng nó vẫn quay” trước các hồng y hay không, ông có bị tra tấn và giam ngục tối không, và tờ giấy không chữ ký năm 1616 là gì mà quyết định được số phận ông. Những trang này lần từng chuyện về nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào là lời truyền lại, chuyện nào các sử gia còn bàn.

Chương kể vụ Galilêô từ cuốn sách của Copernicô năm 1543 đến bài nói của Đức Gioan Phaolô II năm 1992. Đây là câu chuyện bị kể sai nhiều nhất trong lịch sử Hội Thánh, và sai theo cả hai hướng: người thì nói Galilêô bị tra tấn và quăng vào ngục tối, người thì nói Hội Thánh hoàn toàn đúng. Chương cố đi giữa hai lối ấy, dựa trên chính các hồ sơ.

May là các hồ sơ ấy đều đã được công bố. Hồ sơ vụ án của Tòa Thẩm Tra được Viện Hàn lâm Khoa học Tòa Thánh in lại năm 1984, và bản tiếng Anh có trong cuốn The Galileo Affair: A Documentary History của Maurice Finocchiaro (1989). Ngoài ra còn các thư của chính Galilêô, thư của hồng y Bellarminô gửi Foscarini năm 1615, và các thư của con gái ông, nữ tu Maria Celeste. Cuốn Galileo’s Daughter (1999) của Dava Sobel được dựng trên những lá thư ấy. Cuốn Retrying Galileo, 1633–1992 (2005) của Finocchiaro và các bài viết của cha George Coyne, nguyên giám đốc Đài Thiên văn Vatican, là những người dẫn đường cân bằng.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Ngày 22 tháng Sáu năm 1633

Nơi xử là tu viện Đa Minh Santa Maria sopra Minerva ở Rôma, cạnh đền Pantheon. Galilêô sinh ngày 15 tháng Hai năm 1564, nên lúc ấy ông sáu mươi chín tuổi. Chiếc áo sơ mi trắng của người sám hối có ghi trong hồ sơ. Nguyên văn lời thề từ bỏ cũng nằm trong hồ sơ, và chương thuật đúng ý: ông từ bỏ, nguyền rủa và ghê tởm sai lầm cho rằng mặt trời đứng yên còn trái đất chuyển động.

Câu Eppur si muove, “Nhưng nó vẫn quay”, lần đầu hiện ra trong một cuốn sách của Giuseppe Baretti in ở Luân Đôn năm 1757, tức hơn một trăm hai mươi năm sau phiên xử. Có một bức tranh vẽ vào khoảng những năm 1640, được tìm ra năm 1911, mang câu ấy, cho thấy giai thoại được kể từ khá sớm. Nhưng không có bằng chứng nào cho rằng ông nói câu đó ở phiên tòa. Chương viết “người ta kể” và “có lẽ ông chưa từng nói”, đúng mức.

Trước Galilêô

Ý nghĩ rằng trái đất đứng giữa vũ trụ đi từ Aristotle và Ptolemy ở Alêxanđria, mà các sách lịch sử khoa học đều mô tả hệ thống. Cuốn sách của Copernicô về sự xoay vần của các thiên cầu in năm 1543, đề tặng Đức Phaolô III. Lời tựa do Andreas Osiander, một nhà thần học Luther, thêm vào, nói thuyết ấy chỉ là cách để tính toán. Chuyện bản in đầu tiên đến tay Copernicô đúng ngày ông mất là chuyện truyền lại, có từ người học trò Rheticus và từ Gassendi.

Cải cách lịch của Đức Grêgôriô XIII dùng các bảng Prutenic, vốn dựa trên số liệu của Copernicô. Cuốn lịch ấy nay vẫn được dùng.

Lời chế nhạo của Luther năm 1539 nằm trong Table Talk (Chuyện bên bàn ăn), do các học trò ghi lại. Đoạn Giôsuê truyền cho mặt trời ở sách Giôsuê, chương 10, câu 12 và 13. Câu 12 chép: “Mặt trời hãy dừng lại trên Ghíp-ôn! Mặt trăng hãy đứng yên trên thung lũng Ay-gia-lon!” Philip Melanchthon cũng phản đối.

Năm 1838, Friedrich Bessel đo được thị sai của ngôi sao 61 Cygni, bằng chứng trực tiếp đầu tiên cho thấy trái đất chuyển động quanh mặt trời. Đó là chỗ chương nói về độ xê dịch nhỏ đến mức không ai đo nổi.

Cây ống kính

Galilêô dạy toán ở Padova từ năm 1592 đến năm 1610. Cha ông là nhạc sĩ và có viết sách về âm nhạc. Ông sống với Marina Gamba và có ba người con. Hai cô con gái vào tu viện thánh Matthêô ở Arcetri. Lý do con gái sinh ngoài giá thú khó lấy chồng là cách người kể giải thích chuyện hai cô vào tu viện.

Mùa hè năm 1609, ông cho các nghị sĩ Venezia ngắm tàu ngoài khơi từ tháp chuông Thánh Máccô, như chính ông kể trong một lá thư gửi anh rể. Ngày 7 tháng Giêng năm 1610, ông thấy ba ngôi sao nhỏ cạnh sao Mộc, về sau thấy thêm ngôi thứ tư. Cuốn Sidereus Nuncius (Sứ giả của các vì sao) ra đời tháng Ba năm 1610, khoảng năm trăm năm mươi bản, và hết sạch trong vài ngày, theo Albert Van Helden, người dịch và hiệu đính sách này. Ông đặt tên bốn mặt trăng theo dòng họ Mêđici và được mời làm nhà toán học của triều đình Toscana.

Các vết đen mặt trời và “cái tai” của sao Thổ thuộc những năm 1610 đến 1612. Các pha của sao Kim vào cuối năm 1610. Tên telescope được đề nghị trong một bữa tiệc của Hàn lâm viện Lincei năm 1611, điều Van Helden đã nghiên cứu trong cuốn Naming the Telescope.

Những người bạn Dòng Tên

Năm 1611, các nhà thiên văn của Học viện Rôma, trong đó có Christoph Clavius, xác nhận điều Galilêô đã thấy, và Học viện tổ chức một buổi lễ vinh danh ông. Hồng y Maffeo Barberini viết một bài thơ ca ngợi Galilêô năm 1620.

Mô hình của Tycho Brahe, như chương mô tả, cũng giải thích được các pha của sao Kim, và thời ấy chưa ai chứng minh nó sai.

“Cách người ta lên trời”

Thư của Galilêô gửi bà đại công tước Cristina viết năm 1615, được chép tay chuyền nhau và in năm 1636. Câu rằng Chúa Thánh Thần muốn dạy cách lên trời chứ không dạy trời vận hành ra sao, ông gán cho hồng y Cesare Baronio. Chương chỉ thuật ý, như chính chương viết “một câu ông nghe là của” Baronio, và không coi đó là lời trích nguyên văn của ông.

Ba trăm năm sau, thông điệp Providentissimus Deus của Đức Lêô XIII (1893) dạy một nguyên tắc rất gần với điều Galilêô viết: Kinh Thánh nói về thiên nhiên theo cách thường người ta thấy.

Câu về trái đất nằm trong Thánh vịnh 104, câu 5: Đức Chúa “đặt nền cho trái đất, để nó không bao giờ lay chuyển”. Chuyện cuộc cãi vã này diễn ra giữa lúc Hội Thánh đang tranh luận với người Tin Lành về quyền giải thích Kinh Thánh là cách đọc của nhiều sử gia, trong đó có Finocchiaro và Coyne.

Hồng y Bellarminô

Rôbertô Bellarminô là tu sĩ Dòng Tên, được phong thánh năm 1930 và tôn làm Tiến sĩ Hội Thánh năm 1931. Ông là một trong các hồng y thẩm phán vụ Giordano Bruno, người bị thiêu ở Rôma năm 1600. Thư ông gửi cha Paolo Antonio Foscarini, một tu sĩ Camêlô bênh vực Copernicô, đề ngày 12 tháng Tư năm 1615. Chương thuật đúng ý: nếu có chứng minh thật, những đoạn Kinh Thánh sẽ phải được giải thích cẩn trọng, nhưng ông không tin có chứng minh ấy.

Lý lẽ thủy triều của Galilêô là sai. Kepler, người cho rằng mặt trăng gây ra thủy triều, mới đúng.

Ngày 24 tháng Hai năm 1616, các cố vấn của Tòa Thẩm Tra gọi thuyết lấy mặt trời làm trung tâm là “ngu xuẩn và phi lý về triết học” và, về hình thức, là lạc giáo. Ngày 26, Bellarminô báo cho Galilêô. Ngày 5 tháng Ba, Thánh bộ Mục lục đình chỉ sách của Copernicô “cho đến khi được sửa”.

Tờ giấy không chữ ký là một biên bản ngày 26 tháng Hai năm 1616, ghi rằng Galilêô bị cấm “giữ, giảng dạy hay bênh vực thuyết ấy dưới bất cứ hình thức nào”. Biên bản không có chữ ký của Galilêô hay của nhân chứng. Về sau Bellarminô cấp cho ông một giấy chứng nhận, chỉ nói đến việc không được “giữ hay bênh vực” thuyết ấy. Giá trị của tờ biên bản thì các sử gia còn cãi nhau, và chương nói đúng như thế.

Người bạn thành giáo hoàng

Đức Urbanô VIII được bầu năm 1623 và tiếp Galilêô sáu lần năm 1624. Lý lẽ của ngài về quyền năng Thiên Chúa có trong các nguồn.

Cuốn Người thử vàng (The Assayer) năm 1623 chế giễu cha Orazio Grassi, Dòng Tên, trong cuộc cãi nhau về sao chổi. Trong đó có câu nổi tiếng nói vũ trụ là một cuốn sách lớn viết bằng ngôn ngữ toán học (mục 6 của sách). Câu cuối của đoạn ấy trong chương, rằng cùng một Thiên Chúa viết nên cả Kinh Thánh lẫn thiên nhiên, là lời người kể diễn giải ý của Galilêô.

Cuốn Đối thoại in ở Firenze tháng Hai năm 1632, có giấy phép của Rôma và Firenze, sau nhiều lần mặc cả với các nhà kiểm duyệt. Ba nhân vật là Salviati, Sagredo và Simplicio. Sách viết bằng tiếng Ý. Lý lẽ của đức giáo hoàng được đặt vào miệng Simplicio ở trang cuối. Simplicio vốn là tên một nhà chú giải Aristotle thế kỷ VI, nhưng người Ý đọc đến đâu cũng nghe ra chữ semplice, “ngây ngô”. Chuyện thủy triều nằm ở ngày thứ tư của sách.

Phiên xử

Tháng Ba năm 1632, hồng y Gaspar Borja, nói thay cho Tây Ban Nha, công khai tố cáo Đức Urbanô VIII trước Hồng y đoàn. Đó là bối cảnh chương nhắc khi nói đức giáo hoàng cần tỏ ra cứng rắn. Việc ngài nổi giận vì thấy mình bị chế nhạo là cách các sử gia hiểu lòng ngài, không phải lời ngài ghi lại.

Galilêô đến Rôma tháng Hai năm 1633, được khiêng trên kiệu vì lệnh cách ly dịch bệnh. Ông ở tòa sứ quán Toscana (Villa Medici), rồi ở một căn hộ trong chính tòa nhà của Tòa Thẩm Tra, có người hầu. Ông không bị tra tấn. Ở phiên thẩm vấn ngày 21 tháng Sáu năm 1633, ông bị dọa tra tấn, đúng thủ tục thời ấy.

Tờ giấy năm 1616 được dùng làm chứng cứ chính. Galilêô nói chỉ nhớ lời Bellarminô và đưa ra giấy chứng nhận của vị hồng y. Bellarminô đã mất từ năm 1621.

Bản án ngày 22 tháng Sáu tuyên ông “bị nghi ngờ nặng nề về lạc giáo” (vehementer suspectus de haeresi). Trong mười hồng y của tòa, ba vị không ký: Francesco Barberini, cháu của đức giáo hoàng, Gaspar Borja và Laudivio Zacchia. Không ai biết chắc lý do. Các bản sao bản án được gửi đến các đại học, và Galilêô có mấy tháng ở Siena với tổng giám mục Ascanio Piccolomini trước khi về Firenze cuối năm 1633. Finocchiaro và các tiểu sử chuẩn kể điều này.

Arcetri

Galilêô bị giam tại gia trong biệt thự Il Gioiello ở Arcetri. Sơ Maria Celeste, tên đời là Virginia, sinh năm 1600, là nữ tu dòng Clara ở tu viện thánh Matthêô. Còn khoảng một trăm hai mươi bốn bức thư của cô gửi cha, còn thư ông gửi cô thì đã mất. Chuyện cô xin đọc bảy Thánh vịnh sám hối thay cha có trong những lá thư ấy. Việc cô trông coi tiệm thuốc của tu viện và vá áo vải cho cha là chi tiết Sobel kể. Cô mất ngày 2 tháng Tư năm 1634, ba mươi ba tuổi.

Cuốn sách cuối của ông, Hai khoa học mới, in ở Leiden năm 1638. Cũng năm ấy ông mù hẳn. John Milton đến thăm ông và kể lại trong Areopagitica (1644): “Galilêô lừng danh, nay đã già, một tù nhân của Tòa Dị giáo”.

Galilêô mất ngày 8 tháng Giêng năm 1642 ở Arcetri, có Vincenzo Viviani và Evangelista Torricelli bên cạnh. Torricelli về sau phát minh ra khí áp kế. Đức Urbanô VIII không cho xây mộ trang trọng. Isaac Newton sinh ngày 25 tháng Mười Hai năm 1642 theo lịch Julius vẫn dùng ở Anh, nên chương nói “chưa đầy một năm sau”. Cuốn Principia ra đời năm 1687.

Ba trăm năm sau

Các mốc là như sau.

  • Năm 1737, hài cốt được dời vào nhà thờ Santa Croce ở Firenze, đối diện mộ Michelangelo.
  • Năm 1741, Đức Bênêđictô XIV cho in toàn tập. Bộ sách in ở Padova năm 1744 và có cả cuốn Đối thoại.
  • Năm 1758, lệnh cấm chung được bỏ.
  • Năm 1835, cuốn Đối thoại được rút khỏi Bản Mục lục.

Năm 1979, nhân một trăm năm ngày sinh của Einstein, Đức Gioan Phaolô II xin xem xét lại vụ án, và ủy ban lập năm 1981. Ngày 31 tháng Mười năm 1992, nói trước Viện Hàn lâm Khoa học Tòa Thánh, ngài nhìn nhận các nhà thần học thời ấy đã lầm, và Galilêô, một tín hữu chân thành, sáng suốt hơn các vị thẩm phán. Văn bản có trên trang vatican.va. Có người phê bình rằng bài nói vẫn đặt một phần lỗi lên Galilêô. Đó cũng là một phần của cuộc tranh luận.

Khoảng ba mươi lăm hố trên mặt trăng mang tên các tu sĩ Dòng Tên, như Clavius, Riccioli và Grimaldi. Hệ thống tên do chính cha Giovanni Battista Riccioli đặt năm 1651. Đài Thiên văn Vatican có kính ở Ý và ở Arizona.

Cha Georges Lemaître, người Bỉ, công bố bài báo về vũ trụ giãn nở năm 1927 và đề xuất “nguyên tử nguyên thủy” năm 1931. Năm 2018, Hiệp hội Thiên văn Quốc tế đề nghị gọi định luật Hubble là định luật Hubble–Lemaître. Đoạn nhận xét cuối chương là lời của người kể.

Những người trong chương

Galileo Galilei (1564–1642) là nhà khoa học người Ý. Vincenzio Galilei là cha ông.

Nicôla Copernicô là kinh sĩ nhà thờ chính tòa.

Phaolô III, Grêgôriô XIII, Urbanô VIII (Maffeo Barberini), Bênêđictô XIV và Gioan Phaolô II là các giáo hoàng.

Martin Luther và Philip Melanchthon là hai người lãnh đạo cuộc cải cách ở Đức.

Christoph Clavius là linh mục Dòng Tên.

Tycho Brahe và Johannes Kepler là các nhà thiên văn.

Cristina xứ Lorraine là đại công tước phu nhân Toscana.

Cesare Baronio là hồng y và sử gia của Hội Thánh.

Rôbertô Bellarminô là hồng y, nay là thánh.

Francesco Barberini là hồng y, cháu của Đức Urbanô VIII.

Maria Celeste (Virginia Galilei) là nữ tu dòng Clara.

John Milton là nhà thơ Anh. Isaac Newton là nhà khoa học Anh.

Georges Lemaître là linh mục và nhà khoa học.

Những nơi trong chương

Rôma, với Santa Maria sopra Minerva, Học viện Rôma và Villa Medici. Pisa. Padova. Firenze, với nhà thờ Santa Croce. Arcetri. Leiden. Luân Đôn.

Đọc thêm

Cuốn The Galileo Affair: A Documentary History của Maurice Finocchiaro đưa ra chính các văn bản. Cuốn Galileo’s Daughter của Dava Sobel ấm áp và dễ đọc, còn Galileo của John Heilbron là tiểu sử đầy đủ. Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc thư của Galilêô gửi đại công tước phu nhân Cristina: một nhà khoa học viết về Kinh Thánh với lòng tin thật, và nhiều câu trong đó nay đã thành giáo huấn của Hội Thánh. Rồi đọc vài lá thư của Maria Celeste gửi cha, để thấy phía bên kia của vụ án: một người con gái lo cho cha già.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 74 (Tòa Thẩm Tra), chương 76 (Tôma và những thánh đường Gothic), chương 91 (Luther), chương 96 (Dòng Tên), chương 97 (Công đồng Trentô) và chương 117 (thời Khai Sáng).

Trở lại chương 113