Chương 113
1543–1992 · Ý
- Nơi chốn
- Padova, Firenze, Rôma, Arcetri
- Giáo hoàng
- Nhiều đời
- Hoàng đế
- Nhiều đời
Người đàn ông cao niên quỳ gối xuống sàn đá lạnh và chậm rãi cất giọng đọc từng lời từ tờ giấy da cầm trên tay.
Đó là sáng ngày 22 tháng Sáu năm 1633, trong đại sảnh tu viện Dòng Đa Minh Santa Maria sopra Minerva tại Rôma, sát bên đền cổ Pantheon. Ngồi thành hàng trước mặt ông là các hồng y thẩm phán của Tòa Dị Giáo, cơ quan lo giữ đức tin Công giáo cho tinh tuyền. Người đàn ông quỳ dưới kia đã sáu mươi chín tuổi, mặc chiếc áo trắng thô của người đền tội. Râu tóc bạc như cước, lưng còng vì viêm khớp, đôi mắt tinh anh thuở nào đã bắt đầu mờ.
Tờ giấy run rẩy trên tay ghi rõ lời tuyên thệ: ông, Galilêô Galilei, con của ông Vincenzio Galilei quá cố xứ Firenze, xin thành tâm từ bỏ, nguyền rủa và ghê tởm cái sai lầm cho rằng mặt trời là trung tâm đứng yên của vũ trụ còn trái đất thì chuyển động không ngừng. Ông long trọng thề từ nay về sau sẽ không bao giờ phát biểu, giảng dạy hay viết lách bất cứ điều gì bênh vực cho học thuyết ấy nữa. Dứt lời, ông run rẩy đặt bút ký tên vào bản thề.
Người đời sau vẫn kể rằng vừa đứng dậy, nhà bác học khẽ giậm chân xuống đất và thì thầm: “Eppur si muove”, “Dù sao thì nó vẫn quay!” Hồ sơ của tòa không hề ghi câu ấy, và nó chỉ xuất hiện trong một cuốn sách in ở Luân Đôn hơn một thế kỷ sau. Rất có thể ông chưa từng nói câu đó trước mặt các thẩm phán; nhưng người đời vẫn tin ông đã nói, vì đó chính là điều ông tin tận đáy lòng.
Bao thế kỷ nay, vụ án Galilêô là chuyện người ta hay kể nhất mỗi khi muốn nói đức tin và khoa học là hai kẻ thù không đội trời chung. Nhưng lịch sử phức tạp hơn thế nhiều, và cũng đau xót hơn nhiều.
Bầu trời trước thời Galilêô: từ Aristotle đến kinh sĩ Copernicô
Thế kỷ XVI, gần như mọi người, kể cả những bậc thông thái nhất, đều tin trái đất đứng yên ở trung tâm vạn vật. Mắt thấy tai nghe mách họ như vậy: ai cũng thấy mặt trời mọc đằng đông lặn đằng tây, còn mặt đất dưới chân thì chẳng hề rung chuyển. Aristotle đã dạy mô hình địa tâm ấy, và suốt gần hai ngàn năm người ta theo; nhà thiên văn Ptolemy thành Alexandria đúc nó thành một hệ thống toán học gồm những vòng tròn lồng nhau, đủ chính xác để tính đường đi của các hành tinh.
Năm 1543, một kinh sĩ nhà thờ chính tòa đạo đức người Ba Lan tên là Nicôla Copernicô cho in cuốn Về sự chuyển động của các thiên thể. Ông đưa ra một giả thuyết chấn động: mặt trời mới đứng yên ở trung tâm, còn trái đất và các hành tinh quay quanh nó. Copernicô đề tặng sách cho Đức Phaolô III. Để tránh xáo trộn, nhà thần học Luther Andreas Osiander tự ý viết thêm một lời tựa không ký tên, trấn an người đọc rằng hệ thống này chỉ là giả định toán học cho dễ tính toán mà thôi. Người ta kể rằng bản in đầu tiên được mang đến giường bệnh đúng ngày vị kinh sĩ nhắm mắt.
Ban đầu, sách của Copernicô gần như không gặp phản đối gay gắt nào trong Giáo hội Công giáo. Trái lại, nhiều nhà thiên văn Công giáo hào hứng dùng các bảng tính của ông. Năm 1582, khi Đức Grêgôriô XIII sửa lịch, tức lịch Grêgôriô, các nhà khoa học của Tòa Thánh cũng dựa vào số liệu của Copernicô để tính vòng quay của mặt trời; bộ lịch ấy nay cả thế giới vẫn dùng mỗi ngày.
Điều trớ trêu của lịch sử là những lời chế giễu gay gắt đầu tiên nhắm vào thuyết nhật tâm lại phát xuất từ chính phong trào Cải Cách Tin Lành. Trong một bữa ăn đàm đạo năm 1539, Martin Luther đã gọi Copernicô là một “gã ngốc muốn lật nhào toàn bộ môn thiên văn học”, đồng thời nhắc nhở rằng sách Giôsuê trong Kinh Thánh chép rõ ràng: thủ lãnh Giôsuê đã truyền cho mặt trời dừng lại, chứ người không hề truyền cho trái đất dừng lại! Nhà thần học Philip Melanchthon, cộng sự thân cận của Luther, cũng nghiêm khắc lên tiếng yêu cầu chính quyền phải ngăn chặn những kẻ dám truyền bá các tư tưởng điên rồ ấy. Đoạn Lời Chúa mà họ viện dẫn nằm trong sách Giôsuê: “Hỡi mặt trời, hãy dừng lại trên Gibeon! Hỡi mặt trăng, hãy đứng yên trên thung lũng Ay-gia-lon!” (Gs 10,12).
Về khoa học thuần túy, giới học giả thời ấy cũng có một phản biện rất nghiêm túc: nếu trái đất đang lao đi thật nhanh quanh mặt trời, sao các ngôi sao xa không hề xê dịch vị trí trước mắt người nhìn, tức hiện tượng thị sai của sao? Đó là câu hỏi chính đáng mà thời ấy chưa ai trả lời được. Các vì sao có xê dịch thật, nhưng nhỏ đến mức mắt trần và kính thô sơ thuở ấy không đo nổi; mãi đến năm 1838, nhà thiên văn Đức Friedrich Bessel mới đo được lần đầu, bằng một chiếc kính vượt xa thời Galilêô.
Chiếc ống kính hướng lên trời và sứ giả của các vì sao
Galilêô Galilei sinh năm 1564 tại Pisa, đúng năm Michelangelo qua đời. Cha ông là một nhạc sĩ tài hoa, từng viết sách lý luận âm nhạc. Chàng Galilêô thông minh xuất chúng, ăn nói sắc sảo, hóm hỉnh nhưng rất hiếu thắng khi tranh luận, lại có tài biến đối thủ thành trò cười. Ông làm giáo sư toán tại Đại học Padova thuộc Cộng hòa Venice. Ông sống không cưới hỏi với một phụ nữ Venice hiền hậu tên Marina Gamba và có ba người con; hai cô con gái được gửi vào đan viện dòng kín từ nhỏ, vì thời ấy con ngoài giá thú rất khó lấy chồng.
Mùa hè năm 1609, nghe tin một thợ mài kính Hà Lan vừa chế ra chiếc ống ghép hai thấu kính nhìn vật xa hóa gần, Galilêô lập tức bị cuốn hút. Ông tự tìm thấu kính, thức trắng đêm mài, làm ra những chiếc kính phóng đại mỗi lúc một mạnh. Ông đem kính lên đỉnh tháp chuông Nhà thờ Thánh Máccô ở Venice, mời các nghị sĩ ngắm những cánh buồm còn tít ngoài khơi mà mắt thường không thấy.
Và rồi, người đàn ông ấy đã làm một điều làm thay đổi vĩnh viễn lịch sử nhân loại: ông hướng chiếc ống kính ấy lên bầu trời đêm!
Trước mắt ông, những tín điều vũ trụ của Aristotle sụp đổ tan tành:
- Mặt trăng không hề là một khối cầu pha lê nhẵn bóng tinh khiết như người xưa lầm tưởng; bề mặt của nó gồ ghề, lồi lõm với muôn vàn miệng hố va chạm và những rặng núi cao chẳng khác nào mặt đất.
- Dải Ngân Hà huyền ảo vắt ngang bầu trời thực chất là một biển trời chứa đựng vô số những vì sao xa xôi mà mắt trần không thể đếm xuể.
- Đêm mùng 7 tháng Giêng năm 1610, khi quan sát Sao Mộc, ông nhìn thấy ba đốm sáng nhỏ li ti nằm thẳng hàng bên cạnh hành tinh này. Đêm hôm sau, các đốm sáng đã dời chỗ; và ít ngày sau xuất hiện thêm đốm sáng thứ tư. Galilêô bàng hoàng nhận ra: đó chính là bốn mặt trăng vệ tinh đang ngày đêm quay chung quanh Sao Mộc!


Điều này giáng một đòn chí tử vào hệ thống địa tâm cổ xưa: Rõ ràng không phải tất cả mọi thiên thể trong vũ trụ đều quay quanh trái đất!
Tháng Ba năm 1610, ông cho xuất bản cuốn sách nhỏ mang tên Sidereus Nuncius, nghĩa là “Sứ giả của các vì sao”. Năm trăm năm mươi bản in đầu tiên bán hết sạch chỉ trong vòng vài ngày, gây nên một cơn địa chấn học thuật khắp cõi châu Âu. Galilêô khôn khéo đặt tên cho bốn vệ tinh Sao Mộc là “Các ngôi sao nhà Medici” để tôn vinh dòng họ Medici đang cai trị xứ Toscana, và vị Đại Công tước lập tức mời ông về Firenze làm nhà toán học và triết gia tối cao của triều đình.
Không dừng lại ở đó, ông tiếp tục quan sát thấy các vết đen chuyển động trên bề mặt mặt trời, nhận thấy Sao Thổ dường như mọc ra hai chiếc “tai” kỳ lạ, thật ra là vành đai Sao Thổ mà kính thời ấy chưa đủ rõ, và đặc biệt là phát hiện các pha tròn khuyết của Sao Kim hệt như mặt trăng, một hiện tượng quang học chỉ có thể xảy ra nếu Sao Kim thực sự quay chung quanh Mặt Trời!

Những người bạn Dòng Tên và câu nói “Cách người ta lên trời”
Năm 1611, Galilêô thực hiện chuyến viếng thăm kinh thành Rôma trong vinh quang rực rỡ.
Tại Học viện Rôma của Dòng Tên, nơi quy tụ những nhà toán học và thiên văn giỏi nhất châu Âu dưới sự dẫn dắt của Cha Christoph Clavius, các linh mục thiên văn dùng kính của nhà dòng kiểm lại các quan sát của Galilêô. Các cha xác nhận khám phá của ông là chính xác và long trọng mở buổi lễ vinh danh ông.
Hồng y Maffeo Barberini, vị giáo phẩm yêu thơ và mê khoa học, trở thành người bạn hết lòng ngưỡng mộ ông, còn tự tay làm một bài thơ Latinh ca ngợi Galilêô. Hoàng tử Federico Cesi mời ông vào Viện Hàn lâm Lincei, hội khoa học danh giá nhất thời ấy; và trong bữa tiệc hôm đó, một học giả người Hy Lạp lần đầu đặt tên cho dụng cụ kỳ diệu của ông: telescopium, nghĩa là “dụng cụ nhìn xa”.

Thế nhưng, các nhà khoa học Dòng Tên lúc bấy giờ vẫn chưa vội vã chấp nhận trọn vẹn thuyết nhật tâm của Copernicô. Họ nghiêng về mô hình dung hòa của nhà thiên văn học Đan Mạch Tycho Brahe: các hành tinh quay quanh mặt trời, nhưng cả hệ thống ấy lại quay quanh một trái đất đứng yên ở trung tâm. Mô hình của Tycho Brahe giải thích trọn vẹn tất cả những gì Galilêô nhìn thấy qua kính thiên văn, kể cả các pha của Sao Kim, mà không hề làm đảo lộn nền tảng vật lý hay các đoạn văn Kinh Thánh đương thời, và thời ấy chưa một ai có thể chứng minh mô hình này là sai.
Căng thẳng bắt đầu bùng nổ khi các nhà thần học bảo thủ lên tiếng cáo buộc thuyết nhật tâm là đi ngược lại với Lời Chúa trong Kinh Thánh. Kinh Thánh nói mặt trời chuyển động mọc lặn mỗi ngày; Thánh Vịnh 104 tuyên xưng Đức Chúa “đặt nền móng cho địa cầu, để muôn đời nó không hề lay chuyển”.
Năm 1615, Galilêô viết một bức tâm thư thần học sâu sắc gửi cho Đại Công nương Cristina xứ Toscana, thân mẫu của vị Đại Công tước. Bằng một trực giác thần học phi thường, ông khẳng định: Kinh Thánh là Lời Chúa mạc khải nên tuyệt đối không bao giờ sai lầm, thế nhưng những người giải thích Kinh Thánh thì hoàn toàn có thể sai lầm khi họ cố tình hiểu câu chữ theo nghĩa đen trần tục! Kinh Thánh được viết ra là để ngỏ lời với con người theo cách thức hiểu biết bình dị của con người thời đại đó, nên việc Kinh Thánh miêu tả mặt trời mọc rồi lặn cũng tự nhiên hệt như cách tất cả chúng ta vẫn nói mỗi ngày. Khi khoa học thực nghiệm đã chứng minh chắc chắn một chân lý tự nhiên, các nhà thần học có bổn phận phải suy ngẫm lại cách thức giải thích bản văn Kinh Thánh.

Ông trích dẫn lại một câu nói tuyệt vời mà ông từng nghe từ Đức Hồng y Cesare Baronio, vị sử gia lừng danh của Giáo hội:
“Chúa Thánh Thần soi sáng Kinh Thánh là để dạy chúng ta cách thức lên trời,
chứ Người không hề có ý định dạy chúng ta bầu trời vận hành ra sao!”
Về mặt thần học Kitô giáo chân chính, luận điểm của Galilêô là hoàn toàn chuẩn xác và sáng ngời! Gần ba thế kỷ sau, các Đức Giáo hoàng thời hiện đại, đặc biệt là Đức Lêô XIII trong Thông điệp Providentissimus Deus năm 1893 và Công đồng Vaticanô II trong Hiến chế Dei Verbum, đã long trọng tái khẳng định đúng nguyên tắc thông diễn ấy.
Nhưng bi kịch của Galilêô là ông sống đúng lúc nhạy cảm nhất: thời sau Công đồng Trentô, khi Giáo hội Công giáo đang giằng co sống còn với Tin Lành về chuyện ai có quyền giải thích Lời Chúa. Giữa bầu khí ngột ngạt ấy, một nhà toán học giáo dân đứng lên dạy các giám mục và các nhà thần học Tòa Thánh cách đọc Kinh Thánh bị xem là vượt quyền, vừa khiêu khích vừa nguy hiểm!
Thánh Robertô Bellarminô và bản khuyến cáo năm 1616
Người đứng ra dàn xếp cuộc tranh cãi năm 1615 là Đức Hồng y Robertô Bellarminô, tu sĩ Dòng Tên thánh thiện, nhà thần học lớn nhất giáo triều Rôma thời ấy, sống rất nghèo, về sau được tôn phong Hiển Thánh và Tiến sĩ Hội Thánh.
Tháng Tư năm 1615, Đức Hồng y viết một lá thư mẫu mực cho linh mục Paolo Antonio Foscarini, người đang ra sức bênh thuyết nhật tâm. Ngài rất thận trọng: nếu thật sự có bằng chứng chắc chắn rằng mặt trời ở trung tâm và trái đất chuyển động, thì phải hết sức cẩn trọng khi giải thích những đoạn Kinh Thánh có vẻ nói ngược lại, và thà khiêm nhường nhận rằng mình chưa hiểu thấu bản văn còn hơn vội nói khoa học sai!

Thế nhưng, vị hồng y điềm đạm viết tiếp: cho đến thời điểm hiện tại, ngài chưa từng nhìn thấy bất kỳ một bằng chứng khoa học thực nghiệm nào mang tính quyết định tuyệt đối cả; và chừng nào chưa có bằng chứng xác thực, thì Giáo hội không có lý do gì để từ bỏ truyền thống giải thích Kinh Thánh ngàn đời của các Thánh Phụ!
Ở điểm này, xét về phương pháp khoa học, Đức Hồng y Bellarminô hoàn toàn có lý: Galilêô thời ấy thật sự chưa có bằng chứng vật lý nào cho thấy trái đất chuyển động! Luận cứ ông tâm đắc nhất, tin là bằng chứng quyết định, là thủy triều lên xuống do trái đất chuyển động, về sau hóa ra sai hẳn; còn nhà thiên văn Tin Lành Johannes Kepler nói thủy triều do mặt trăng hút thì lại bị Galilêô chế giễu, dù Kepler đúng!

Tháng Hai năm 1616, dưới sức ép của các nhà thần học bảo thủ, Tòa Dị Giáo đã đưa ra kết luận rằng thuyết nhật tâm là “phi lý về triết học và mâu thuẫn với Kinh Thánh”. Thánh bộ Mục Lục Sách Cấm ra lệnh đình chỉ lưu hành sách của Copernicô “cho đến khi được sửa đổi”.
Đức Hồng y Bellarminô được Tòa Thánh cử đến gặp riêng Galilêô để thân tình khuyên bảo ông từ nay không được công khai nắm giữ hay bênh vực thuyết Copernicô như một chân lý tuyệt đối nữa, và Galilêô đã ngoan ngoãn vâng phục. Vị hồng y nhân từ thậm chí còn trao cho ông một giấy chứng nhận bằng văn bản xác nhận rằng ông không hề bị kết tội hay bị phạt đền tội gì cả.
Thế nhưng, trong tập hồ sơ lưu trữ của tòa án, người ta lại tìm thấy một tờ biên bản ghi chú không có chữ ký, ghi rằng viên thư ký tòa đã tự ý thêm vào một mệnh lệnh khắc nghiệt: cấm Galilêô “không được giữ, giảng dạy hay bênh vực thuyết ấy dưới bất cứ hình thức nào, bằng lời nói hay chữ viết”. Mẩu giấy bí ẩn không có chữ ký ấy mười bảy năm sau sẽ trở thành chiếc bẫy pháp lý nghiệt ngã định đoạt số phận của nhà bác học!

Người bạn cũ trên ngai Giáo hoàng và cuốn sách định mệnh năm 1632
Năm 1623, một niềm vui khôn xiết mở ra cho Galilêô: người bạn thân và là người hâm mộ tài năng của ông, Đức Hồng y Maffeo Barberini, được bầu lên ngai tòa Thánh Phêrô, lấy tông hiệu là Giáo hoàng Urbanô VIII!
Năm 1624, Galilêô hân hoan lên đường về Rôma yết kiến. Đức Thánh Cha Urbanô VIII đã đón tiếp ông nồng hậu tới sáu lần. Vị Giáo hoàng uyên bác hào phóng ban tặng cho ông huy chương vàng, cấp bổng lộc, và mở rộng cửa cho phép ông được tự do viết sách nghiên cứu về thuyết Copernicô, với một điều kiện duy nhất: chỉ được trình bày nó như một giả thuyết toán học để so sánh đối chiếu công bằng với hệ thống Ptolemy, chứ không được khẳng định đó là chân lý tuyệt đối. Đức Giáo hoàng cũng dặn dò ông hãy thêm vào cuốn sách một lập luận triết học mà ngài rất tâm đắc: Thiên Chúa toàn năng vô biên có thể tạo dựng vũ trụ bằng muôn vàn cách thức mầu nhiệm mà trí tuệ giới hạn của con người không thể nào suy thấu được, nên không một nhà khoa học nào được phép tự phụ quả quyết rằng Thiên Chúa chỉ có thể hành động theo cách mà mình suy đoán!
Thế nhưng, tài năng xuất chúng thường đi liền với sự kiêu hãnh trần thế. Năm 1623, trong cuốn sách Il Saggiatore, nghĩa là “Người thử vàng”, tác phẩm chứa đựng câu danh ngôn bất hủ: “Vũ trụ là một cuốn sách vĩ đại được viết bằng ngôn ngữ của toán học”, Galilêô đã buông những lời lẽ mỉa mai cay độc nhắm vào Cha Orazio Grassi, giáo sư toán học Dòng Tên, trong một cuộc tranh cãi về sao chổi, biến những người bạn Dòng Tên từng nhiệt thành bảo vệ ông quay sang thái độ lạnh nhạt, dè chừng.
Galilêô miệt mài cầm bút suốt sáu năm trời. Năm 1632, cuốn sách định mệnh mang tên Đối thoại về hai hệ thống thế giới chính chính thức ra mắt tại Firenze sau khi vượt qua các khâu kiểm duyệt của giáo quyền địa phương.
Cuốn sách được viết bằng tiếng Ý sống động chứ không phải tiếng Latinh kinh viện, để mọi độc giả bình dân đều có thể đọc được. Tác phẩm được dàn dựng dưới dạng một cuộc đàm đạo kéo dài bốn ngày giữa ba nhân vật:
- Salviati: hiện thân của chính Galilêô, thông minh, sắc sảo, đưa ra những lập luận bảo vệ thuyết Copernicô đầy cuốn hút.
- Sagredo: một người quý tộc có tư duy cởi mở, đóng vai trò người lắng nghe trung lập.
- Simplicio: người đại diện bảo vệ quan điểm địa tâm cổ hủ của Aristotle.
Bi kịch chết người nằm ở nhân vật thứ ba này! Tên gọi Simplicio trong tiếng Ý vừa gợi nhớ tên của một triết gia cổ đại, nhưng đồng thời lại mang ý nghĩa mỉa mai là “kẻ ngây ngô khờ khạo”. Xuyên suốt cuốn sách, nhân vật Simplicio luôn bị biến thành trò cười trước những lý lẽ sắc bén của Salviati.

Và đau đớn hơn cả, ở trang kết thúc cuốn sách, chính lập luận triết học thiêng liêng mà Đức Giáo hoàng Urbanô VIII hằng âu yếm căn dặn ông, về quyền năng vô biên của Thiên Chúa, lại bị Galilêô lạnh lùng nhét vào miệng của chính nhân vật ngây ngô Simplicio này!
Phiên tòa năm 1633 và nỗi oan khiên của người hối nhân
Đức Giáo hoàng Urbanô VIII khi đọc được cuốn sách đã nổi trận lôi đình! Ngài cảm thấy mình bị phản bội sâu sắc, bị chính người bạn mà ngài từng hết lòng che chở đem ra làm trò cười chế nhạo trước toàn cõi châu Âu.
Hơn nữa, năm 1632 là lúc đen tối nhất trong triều Urbanô VIII: Chiến tranh Ba Mươi Năm đang vào hồi khốc liệt, quân Thụy Điển Tin Lành tràn khắp nước Đức, và ngay tại Rôma, phe hồng y Tây Ban Nha công khai chê Đức Giáo hoàng nhu nhược, không biết bảo vệ đức tin. Trước sức ép ấy, ngài cần cho cả thế giới thấy mình là vị chủ chăn sắt đá, không dung thứ một chút lệch lạc nào.
Lệnh triệu tập được ban ra: Galilêô phải về Rôma chịu xét xử ngay. Ông đã gần bảy mươi, bệnh tật đầy mình; giữa mùa đông buốt giá và lệnh phong tỏa vì dịch, ông phải nằm cáng để người ta khiêng qua những con đường núi. Tháng Hai năm 1633, ông đến Rôma.
Trái với những huyền thoại đen tối các tiểu thuyết gia về sau thêu dệt, hồ sơ Tòa Thánh cho thấy Galilêô chưa bao giờ bị giam trong ngục tối ẩm thấp đầy chuột, và tuyệt đối không bị tra tấn thể xác! Ở Rôma, ông được ở tại dinh Đại sứ xứ Toscana trong biệt thự Medici, rồi được chuyển sang một căn phòng rộng rãi trong khuôn viên Tòa Dị Giáo, có người hầu riêng và cơm nước do đại sứ quán lo. Dẫu vậy, trong lần thẩm vấn cuối, theo đúng thủ tục thời ấy, các thẩm phán đã dọa sẽ tra tấn nếu ông không khai thật, một lời đe dọa đủ làm tan nát lòng một ông lão bệnh tật gần đất xa trời.
Trước tòa án, các thẩm phán đưa ra bản biên bản bí ẩn năm 1616 cáo buộc ông đã vi phạm lệnh cấm. Galilêô ngỡ ngàng phân trần rằng ông chỉ nhớ lời khuyên của Đức Hồng y Bellarminô chứ chưa từng biết đến bất kỳ một lệnh cấm khắc nghiệt nào như thế, và ông đưa ra bức thư tay của cố Hồng y Bellarminô làm bằng chứng. Thế nhưng, trước sức mạnh của quyền lực, mọi lời bào chữa đều trở nên vô hiệu.

Ngày 22 tháng Sáu năm 1633, bản án nghiệt ngã chính thức được tuyên: Galilêô bị kết tội là “nghi ngờ nặng nề về lạc giáo”. Ông bị buộc phải quỳ gối công khai đọc bản thề từ bỏ thuyết nhật tâm; cuốn sách Đối thoại bị cấm lưu hành; và ông bị tuyên án tù theo quyết định của tòa án.
Một chi tiết lịch sử tuyệt đẹp làm sáng ngời công lý: trong số mười vị hồng y thẩm phán ngồi ghế xét xử ngày hôm ấy, có tới ba vị hồng y đã kiên quyết từ chối đặt bút ký vào bản án bất công này, trong đó có chính Đức Hồng y Francesco Barberini, người cháu ruột của Đức Giáo hoàng Urbanô VIII!
Bản án tù sau đó được Đức Giáo hoàng khoan hồng giảm nhẹ thành hình phạt quản thúc tại gia, kèm theo điều kiện mỗi tuần ông phải quỳ đọc bảy Thánh vịnh sám hối suốt ba năm ròng rã.
Mái nhà Arcetri và những bức thư chan chứa tình phụ tử
Sau một thời gian ngắn được người bạn cũ là Đức Tổng Giám mục Ascanio Piccolomini đón về chăm sóc tại tòa giám mục Siena, cuối năm 1633, Galilêô được phép trở về sống những năm tháng cuối đời trong căn biệt thự nhỏ Il Gioiello tại làng Arcetri, trên ngọn đồi thanh bình ngoại ô kinh thành Firenze.
Ông phải chịu sự giám sát của chính quyền và không được phép tự do tiếp khách lạ. Thế nhưng, niềm an ủi thiêng liêng ngọt ngào nhất của đời ông nằm ngay ở bên kia con dốc: Đan viện San Matteo của các nữ tu dòng Clara Nghèo, nơi người con gái đầu lòng của ông, Sơ Maria Celeste, tên khai sinh là Virginia, đang tu trì.
Sơ Maria Celeste là đứa con Galilêô thương nhất. Suốt những năm cha già lặn lội chốn pháp đình, người nữ tu dòng kín nghèo khó ấy đã viết cho cha hơn một trăm hai mươi lá thư chan chứa tình cha con. Sau bốn bức tường đan viện, sơ cặm cụi sắc thuốc gửi cho cha, thức đêm khâu áo ấm, nướng bánh và gửi từng hũ mứt mận tự làm sang bồi dưỡng cho cha.
Đặc biệt, khi biết cha phải gánh chịu bản án phạt đọc bảy Thánh vịnh sám hối mỗi tuần, người con gái hiếu thảo ấy đã làm đơn tha thiết xin phép tòa án cho phép sơ được thay mặt người cha già yếu quỳ gối trước Nhà Tạm đọc trọn vẹn những lời kinh sám hối ấy mỗi tuần!
Rồi chén đắng ập đến: tháng Tư năm 1634, chỉ vài tháng sau khi cha con được ở gần nhau, Sơ Maria Celeste lâm bệnh nặng và thanh thản về trời ở tuổi ba mươi ba. Mất người con gái tri kỷ, Galilêô suy sụp, ngã bệnh mê man tưởng không qua khỏi.
Thế nhưng ngọn lửa say mê chân lý trong ông chưa bao giờ tắt! Gạt nước mắt, người cha già dồn chút sức tàn cặm cụi nghiên cứu. Năm 1638, khi hai mắt đã mù hẳn, ông hoàn thành tác phẩm khoa học lớn nhất đời mình: Đàm đạo và chứng minh toán học về hai môn khoa học mới. Sách không bàn chuyện các vì sao nữa, mà đặt nền toán học cho cơ học cổ điển: chuyển động của vật rơi và sức bền của vật liệu. Bản thảo được lén đưa sang Hà Lan, in tại Leiden năm 1638, thành viên đá tảng của vật lý học hiện đại!
Năm 1638, nhà đại thi hào trẻ tuổi người Anh John Milton khi sang thăm nước Ý đã tìm đến tận biệt thự Arcetri để kính cẩn nghiêng mình thăm viếng “nhà bác học Galilêô lừng danh nay đã già nua, mù lòa, một tù nhân cao quý của Tòa Dị Giáo”.

Ngày 8 tháng Giêng năm 1642, Galilêô Galilei đã thanh thản trút hơi thở cuối cùng tại Arcetri trong sự hiệp thông trọn vẹn với đức tin Công giáo, trên tay cầm chặt cây Thánh Giá, bên cạnh giường bệnh là hai người môn đệ trung thành: Vincenzo Viviani và Evangelista Torricelli, người sau này phát minh ra phong vũ biểu thủy ngân. Vì nỗi giận dữ xưa cũ chưa nguôi, Đức Giáo hoàng Urbanô VIII đã không cho phép an táng ông trong một lăng mộ trang trọng.
Chưa đầy một năm sau ngày Galilêô nhắm mắt, vào dịp Lễ Giáng Sinh năm 1642, tại nước Anh xa xôi, một hài nhi bé bỏng chào đời mang tên Isaac Newton, người sau này sẽ dùng kiệt tác Principia năm 1687 để hoàn tất trọn vẹn công trình cơ học vũ trụ mà Galilêô đã dày công khai mở!
Ba thế kỷ sám hối và lời tạ lỗi lịch sử năm 1992
Bánh xe lịch sử của sự thật không bao giờ dừng lại. Từng bước một, Mẹ Hội Thánh đã nhẫn nại tháo gỡ những xiềng xích định kiến của quá khứ:
- Năm 1737, thi hài của Galilêô được long trọng cải táng, đưa về an nghỉ vĩnh hằng bên trong Vương cung Thánh đường Santa Croce ở Firenze, ngự trị trong một lăng mộ cẩm thạch tráng lệ đối diện ngay trước phần mộ của danh họa Michelangelo.
- Năm 1741, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XIV chính thức phê chuẩn cho phép in ấn toàn bộ các tác phẩm khoa học của Galilêô.
- Năm 1758, lệnh cấm phổ quát đối với các cuốn sách dạy thuyết nhật tâm chính thức bị Tòa Thánh bãi bỏ.
- Đến năm 1835, cuốn sách Đối thoại của ông chính thức được rút tên vĩnh viễn ra khỏi Mục Lục Sách Cấm.
Đỉnh cao của sự thức tỉnh lương tri và hòa giải Phúc Âm đã diễn ra vào cuối thế kỷ XX.
Năm 1979, nhân dịp kỷ niệm một trăm năm ngày sinh của nhà bác học Albert Einstein, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã chính thức đề nghị thành lập một Ủy ban Thần học và Khoa học đặc biệt để nghiên cứu lại toàn bộ hồ sơ vụ án Galilêô một cách khách quan, công tâm nhất. Ủy ban bắt đầu làm việc từ năm 1981.

Ngày 31 tháng Mười năm 1992, đúng ba trăm năm mươi chín năm sau ngày bản án nghiệt ngã được tuyên, trong bài diễn văn lịch sử trước toàn thể Viện Hàn lâm Khoa học Tòa Thánh, vị Cha chung Gioan Phaolô II đã đại diện cho Mẹ Hội Thánh dũng cảm nhìn nhận sự thật:
Các nhà thần học thế kỷ XVII đã phạm phải một sai lầm đáng tiếc khi không phân biệt được ranh giới rõ ràng giữa chân lý đức tin mạc khải và các quy luật khoa học tự nhiên.
Chính nhà bác học Galilêô, một tín hữu Công giáo chân thành và sâu sắc, trong trực giác thần học của mình đã thấu hiểu bản chất đích thực của Kinh Thánh sáng rõ hơn rất nhiều so với chính các vị hồng y thẩm phán đã xét xử ông!
Vị Giáo hoàng đã nghẹn ngào nhắc nhớ đến những nỗi đau đớn, tủi nhục mà Galilêô đã phải nhẫn nhục gánh chịu từ bàn tay của những con người và những cơ chế trần thế mang danh Giáo hội, đồng thời long trọng tuyên bố phục hồi toàn vẹn danh dự cho người con ưu tú của khoa học và đức tin.
Nhìn lại vụ án Galilêô dưới ánh sáng đức tin hôm nay, chúng ta nhận ra rằng: đó hoàn toàn không phải là một cuộc chiến siêu hình trừu tượng giữa tôn giáo và khoa học, mà đó là một tấn bi kịch của những giới hạn con người trong một khúc quanh lịch sử đầy bão táp:
- Đó là bi kịch của một thiên tài khoa học xuất chúng nói đúng chân lý nhưng chưa đủ bằng chứng thực nghiệm để thuyết phục thời đại, lại mang cá tính kiêu hãnh và thích châm biếm đối thủ.
- Đó là bi kịch của một vị Giáo hoàng bị tổn thương lòng tự ái cá nhân giữa cơn giông bão chính trị của cuộc Chiến tranh Ba Mươi Năm.
- Đó là nỗi hoảng sợ của các nhà thần học giáo triều nơm nớp lo ngại rằng chỉ cần nhượng bộ một câu chữ trong Kinh Thánh thì phe Tin Lành sẽ cáo buộc Rôma không giữ nổi Lời Chúa.
- Và rạng ngời ở trung tâm của tấn bi kịch ấy là hình ảnh cảm động của một người nữ tu dòng kín nghèo khó, ngày ngày quỳ gối thay cha già thầm thì đọc từng lời Thánh Vịnh sám hối trước nhan Thánh Thể!
Giáo hội Công giáo đã phạm sai lầm trong việc xét xử Galilêô, và đã phải mất ba trăm năm sám hối để khiêm nhường nói lên lời tạ lỗi ấy trước nhân loại.
Thế nhưng, cũng chính Mẹ Hội Thánh ấy, xuyên suốt các thế kỷ thăng trầm, chưa bao giờ là kẻ thù dập tắt ngọn đèn tri thức! Trái lại, chính Giáo hội đã luôn là người mẹ nâng niu, nuôi dưỡng nền thiên văn học và khoa học hiện đại qua bao thế hệ:
- Đó là công lao vĩ đại của các nhà khoa học Dòng Tên: đến mức ngày hôm nay trên bề mặt Mặt Trăng, có tới ba mươi lăm miệng núi lửa mang tên của các vị linh mục Dòng Tên, một hệ thống danh pháp thiên văn do chính Cha Giovanni Battista Riccioli Dòng Tên xác lập từ năm 1651!
- Đó là Đài Thiên Văn Vatican, một trong những viện nghiên cứu thiên văn học cổ kính và uy tín nhất thế giới, vẫn đang ngày đêm hoạt động tích cực với các kính viễn vọng tối tân đặt tại Castel Gandolfo bên Ý và trên đỉnh núi Graham ở Arizona, Hoa Kỳ.
- Và đó chính là Cha Georges Lemaître, một vị linh mục Công giáo đạo đức người Bỉ, giáo sư vật lý thiên văn, người đầu tiên trên thế giới, năm 1927, đã đề ra thuyết vũ trụ giãn nở, rồi năm 1931 thuyết vũ trụ khởi đi từ một nguyên tử nguyên thủy, tiền thân của thuyết Vụ Nổ Lớn làm nền tảng cho vật lý thiên văn hiện đại ngày nay!
Cả hai cuốn sách vĩ đại, cuốn sách Kinh Thánh ghi chép ơn cứu độ và cuốn sách Thiên Nhiên ghi chép các quy luật vũ trụ, thực chất đều được viết ra từ cùng một Tác Giả Tối Cao duy nhất: Thiên Chúa Ba Ngôi quyền năng và giàu lòng thương xót. Khoa học đích thực giúp con người khám phá vẻ đẹp kỳ vĩ của thiên nhiên; và đức tin tinh tuyền dẫn đưa con người nhận biết Đấng Tạo Hóa ngự sau vẻ đẹp ấy.
Đôi mắt trần thế của Galilêô dẫu có khép lại trong bóng tối nơi ngọn đồi Arcetri năm xưa, thì linh hồn của người hiệp sĩ ngắm sao ấy chắc chắn đã được thong dong bay lượn giữa muôn triệu vì tinh tú, để đời đời chiêm ngưỡng vinh quang rạng ngời của Đấng mà suốt cuộc đời trần thế ông hằng tha thiết kiếm tìm.
Đôi mắt trần thế của Galilêô dẫu có khép lại trong bóng tối nơi ngọn đồi Arcetri năm xưa, thì linh hồn của người hiệp sĩ ngắm sao ấy chắc chắn đã được thong dong bay lượn giữa muôn triệu vì tinh tú, để đời đời chiêm ngưỡng vinh quang rạng ngời của Đấng mà suốt cuộc đời trần thế ông hằng tha thiết kiếm tìm.
Chương 113 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
Giáo hội Công giáo đã phạm sai lầm trong việc xét xử Galilêô, và đã phải mất ba trăm năm sám hối…
Những người trong chương
- Galilêô · Từ năm 1737 hài cốt ông nằm trong nhà thờ Santa Croce ở Firenze, trong ngôi mộ cẩm thạch đối diện mộ Michelangelo.
- Sơ Maria Celeste · Con gái ông, nữ tu dòng Clara Nghèo ở Arcetri. Khoảng một trăm hai mươi bốn lá thư cô gửi cha còn lại đến nay.
- Các cha Dòng Tên thiên văn · Khoảng ba mươi lăm vị nay có hố trên mặt trăng mang tên mình, theo hệ thống tên do cha Riccioli đặt năm 1651.
Nơi ấy hôm nay
- Santa Maria sopra Minerva ở Rôma, ngay cạnh đền Pantheon, là nơi ông quỳ đọc lời từ bỏ ngày 22 tháng Sáu năm 1633.
- Arcetri là ngọn đồi ngoài Firenze, nơi ông bị quản thúc đến khi mất năm 1642. Trên đồi này nay có Đài thiên văn Arcetri.
- Castel Gandolfo gần Rôma giữ kính thiên văn của Đài thiên văn Vatican, đài các giáo hoàng lập và vẫn làm việc đến nay.
Muốn đọc thêm
Gs 10,12-13 · Tv 104,5 · Galilêô, Sứ giả của các vì sao (1610) · Galilêô, Thư gửi bà đại công tước Cristina (1615) · Đức Gioan Phaolô II, diễn văn trước Hàn lâm viện Khoa học Tòa Thánh, 31-10-1992
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Galileo Galilei
- Vincenzio Galilei
- Nicôla Copernicô
- Phaolô III
- Grêgôriô XIII
- Urbanô VIII
- Bênêđictô XIV
- Gioan Phaolô II
- Martin Luther
- Philip Melanchthon
- Christoph Clavius
- Tycho Brahe
- Johannes Kepler
- Cristina xứ Lorraine
- Cesare Baronio
- Rôbertô Bellarminô
- Francesco Barberini
- Maria Celeste
- John Milton
- Isaac Newton
- Georges Lemaître
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 114
Những bàn tay bác ái: Vinh Sơn Phaolô và Louise de Marillac
Một cô gái chăn bò tự học chữ bên bờ ruộng đã mở đường cho điều gì ở Paris?
Khoảng 26 phút đọc













