Tư liệu chương 115
Kiểm chứng chương 115: Port-Royal và nỗi sợ Thiên Chúa
Đọc xong chương 115, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: cảnh cánh cửa không chịu mở năm 1609 do ai ghi lại, những lời của Pascal và của các nữ tu được biết nhờ đâu, và chương có công bằng với phái Jansen không. Những trang này lần từng phần về nguồn của nó.
Chương kể chuyện tu viện Port-Royal và phái Jansen ở Pháp, từ “Ngày Song Sắt” năm 1609 đến sắc chiếu Unigenitus năm 1713, cùng những vết thương nó để lại cho lòng đạo đức Công giáo. Đây là một cuộc tranh luận thần học rối rắm, nên chương kể nó qua con người và nói được cả hai mặt: sự thánh thiện của Port-Royal và nỗi sợ Thiên Chúa mà nó gieo.
Nguồn chính là hồi ký và thư từ của gia đình Arnauld và các nữ tu Port-Royal, được gom trong nhiều bộ sách in ở thế kỷ XVIII; cuốn Augustinus của Jansen; các văn thư của giáo hoàng; và tác phẩm của Pascal. Tác phẩm cổ điển là bộ Port-Royal (1840–1859) của Charles-Augustin Sainte-Beuve. Cuốn Jansenism (2000) của William Doyle là bản tổng quan ngắn và cân bằng. Ngày nay khu Port-Royal-des-Champs có một bảo tàng nhỏ.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Ngày Song Sắt
Hôm ấy là 25 tháng Chín năm 1609, tiếng Pháp gọi là la journée du Guichet. Angélique, tên đời là Jacqueline Arnauld, sinh năm 1591, nên mười tám tuổi. Cô làm viện mẫu từ năm 1602, lúc mười một tuổi, vì cha cô đã khai gian tuổi con với Rôma. Những chi tiết chương kể, như người anh gọi cô là quái vật và việc cô ngất đi, có trong hồi ký của chính các nữ tu Port-Royal.
Một tu viện được cải tổ
Port-Royal-des-Champs là một nhà cũ của các nữ tu Xitô, lập năm 1204 trong một thung lũng ẩm thấp phía tây nam Paris, như Sainte-Beuve và bảo tàng ở đó kể. Cảnh các nữ tu thời ấy sống thoải mái, tiếp khách, đi dự tiệc là cách người kể tả lối sống buông thả của tu viện trước khi cải tổ.
Bài giảng năm 1608 là của một tu sĩ Capuxinô tên Basile. Nó có trong hồi ký của mẹ Angélique. Năm 1619, thánh Phanxicô Salê đến thăm và trở thành bạn, người cố vấn của cô.
Mẹ cô, các em gái (nổi tiếng nhất là Agnès) và các cháu gái đều vào Port-Royal. Antoine Arnauld, gọi là “Arnauld Lớn”, sinh năm 1612, là con út trong hai mươi người con.
Năm 1625, các nữ tu dọn về Paris. Những “ẩn sĩ” (solitaires) về sống ở Port-Royal-des-Champs, theo các nguồn, từ năm 1637, và mở các Trường Nhỏ (Petites Écoles), nơi cậu bé mồ côi Jean Racine từng học. Các thầy ở đó viết một cuốn ngữ pháp Latinh và Hy Lạp, một cuốn luận lý và một bản Tân Ước tiếng Pháp. Đó là “ngữ pháp Port-Royal”, “luận lý Port-Royal” và bản Kinh Thánh của Sacy mà sách sử vẫn nhắc.
Cuốn sách để lại
Jean Duvergier de Hauranne, viện phụ Saint-Cyran, là linh hướng của Port-Royal từ năm 1633. Richelieu giam ông ở Vincennes từ năm 1638 đến năm 1643, tức năm năm.
Cornelius Jansen dạy ở Louvain và là giám mục Ypres từ năm 1636. Ông học cùng Saint-Cyran ở Paris, rồi sống nhiều năm bên nhau gần Bayonne. Chuyện ông đọc trọn thánh Augustinô mười lần, riêng các tác phẩm chống Pelagiô ba mươi lần, có trong chính lời ông. Pelagiô là một đan sĩ người Anh đầu thế kỷ V mà thánh Augustinô chống lại (xem chương 46). Jansen chết vì dịch hạch năm 1638, và Augustinus in năm 1640. Năm 1642, Đức Urbanô VIII lên án cuốn sách bằng văn thư In eminenti, điều cả Denzinger lẫn Doyle đều ghi.
Phần tóm tắt giáo lý trong chương là công bằng. Chính những người theo Jansen thường phản đối cách tóm tắt như thế và nói họ chỉ theo thánh Augustinô, và chương nói đúng điều ấy.
Sự chống đối của Dòng Tên là có thật. Cuộc tranh luận về ân sủng giữa Dòng Tên (theo Luis de Molina) và phái Đa Minh, gọi là De auxiliis, đã có từ cuối thế kỷ XVI. Năm 1607, Đức Phaolô V cho mỗi bên giữ quan điểm của mình và bảo họ thôi gọi nhau là lạc giáo. Phái Jansen đi xa hơn cả phái Đa Minh.
Hiếm khi đến bàn thờ
Công đồng Latêranô IV buộc rước lễ ít nhất mỗi năm một lần, vào dịp Phục Sinh, năm 1215 (khoản 21). Công đồng Trentô mong tín hữu rước lễ trong mỗi Thánh lễ (khóa 22, chương 6).
Cuốn sách năm 1643 là De la fréquente communion (Về việc rước lễ thường xuyên). Tác giả Antoine Arnauld là em trai út của mẹ Angélique. Chuyện số người rước lễ ở một giáo xứ Paris, Saint-Sulpice, giảm ba ngàn là từ một lá thư của thánh Vinh Sơn Phaolô (xem chương 114).
Năm mệnh đề
Đức Innôcentê X ban Cum occasione ngày 31 tháng Năm năm 1653. Mệnh đề thứ năm nói Đức Kitô không chết cho mọi người. Văn bản có trong Denzinger, các số 2001 đến 2007. Tên sắc chiếu là chắc chắn. Còn việc thánh Vinh Sơn thúc giục Rôma ra tay là cách hiểu có cơ sở của các nhà nghiên cứu, không phải một văn bản ghi rõ.
Cách phái Jansen phân biệt “quyền” với “sự kiện” được thuật đúng. Năm 1656, Đức Alexanđê VII ban Ad sanctam, khẳng định rằng năm mệnh đề nằm trong sách của Jansen.
Đêm lửa
Pascal viết tiểu luận về các đường cônic năm mười sáu tuổi (1640). Ông chế chiếc máy tính Pascaline năm 1642 để giúp cha, và làm nhiều mẫu trong mấy năm. Năm 1648, người anh rể làm thí nghiệm áp suất không khí trên Puy-de-Dôme theo lời ông nhờ. Đơn vị áp suất “pascal” mang tên ông.
Jacqueline Pascal vào Port-Royal năm 1652, lấy tên Sơ Jacqueline của thánh Êuphêmia.
Bản Mémorial (Ghi nhớ) được viết trong đêm 23 tháng Mười Một năm 1654, từ khoảng mười giờ rưỡi đến khoảng nửa đêm rưỡi. Chương trích những chữ đầu, “Lửa.”, và câu “Thiên Chúa của Ábraham, Thiên Chúa của Isaác, Thiên Chúa của Giacóp, không phải của các triết gia và các học giả.”, rồi “Chắc chắn. Chắc chắn. Cảm nhận. Vui mừng. Bình an” và “Vui mừng, vui mừng, vui mừng, nước mắt vui mừng”. Mảnh giấy được khâu vào áo và chỉ được tìm thấy sau khi ông mất. Nó kết bằng lời hứa lấy từ Thánh vịnh 119 là không quên lời Thiên Chúa, mà Pascal viết bằng tiếng Latinh: Non obliviscar sermones tuos. Bản gốc nay ở Thư viện Quốc gia Pháp.
Những lá thư gửi một người ở tỉnh (1656–1657) gồm mười tám bức, ký tên giả Louis de Montalte. Trong một bức, Pascal xin lỗi vì dài. Nhận định rằng Pascal không hoàn toàn công bằng với các cha Dòng Tên là ý chung của các sử gia ngày nay, kể cả những người ngưỡng mộ ông. Câu chương nói người Pháp coi các lá thư là khởi đầu của văn xuôi Pháp hiện đại là đánh giá thường gặp trong sách văn học.
Pascal mất ngày 19 tháng Tám năm 1662, ba mươi chín tuổi. Tư tưởng (Pensées) in năm 1670. Hai câu chương trích đều có trong đó: “Con người chỉ là một cây sậy, yếu nhất trong thiên nhiên, nhưng là một cây sậy biết suy nghĩ.” và “Trái tim có những lý lẽ mà lý trí không biết đến.” Bản tiếng Anh của W. F. Trotter dùng được miễn phí trên mạng.
Bản cam kết
Bản cam kết (Formulaire) do đại hội giáo sĩ Pháp soạn năm 1657, và nhà vua buộc mọi người thi hành năm 1661.
Lời của Jacqueline Pascal nằm trong một lá thư tháng Sáu năm 1661. Chương thuật lại đúng ý. Bà ký vào mùa hè năm ấy và mất tháng Mười năm 1661. Mẹ Angélique mất trước đó hai tháng, tháng Tám.
Năm 1664, tổng giám mục Hardouin de Péréfixe đến Port-Royal. Câu rằng các nữ tu “trong sạch như thiên thần, và kiêu ngạo như quỷ” được gán cho ông, một lời truyền lại. Mười hai nữ tu bị đưa đi, những người ở lại bị cấm các bí tích. Đức Clêmentê IX lập “Hòa bình của Hội Thánh” năm 1669.
Khi tu viện bị san phẳng
Ngày 29 tháng Mười năm 1709, hai mươi hai nữ tu bị đưa đi, người trẻ nhất năm mươi tuổi, người già nhất tám mươi sáu. Cuộc bố ráp do giám đốc cảnh sát Paris chỉ huy. Tu viện bị phá từ năm 1710 đến 1712, mồ mả bị đào lên. Hài cốt không gia đình nào nhận bị đổ xuống một cái hố ở nghĩa địa Saint-Lambert. Chuyện chó tha xác có trong các lời kể thời ấy. Chương đánh dấu bằng chữ “có người kể”.
Sắc chiếu Unigenitus do Đức Clêmentê XI ban ngày 8 tháng Chín năm 1713. Nó lên án một trăm lẻ một mệnh đề trích từ sách Những suy tư luân lý về Tân Ước của linh mục Pasquier Quesnel thuộc Dòng Oratoire. Trong số những câu bị lên án (các mệnh đề 79 đến 85, Denzinger 2479–2485) có những câu nói mọi tín hữu nên đọc Kinh Thánh. Cuộc cãi vã còn kéo hàng chục năm. Thập niên 1730, nó bùng lên ở nghĩa địa Saint-Médard ở Paris, nơi tín đồ của phó tế François de Pâris lên cơn co giật. Nghĩa địa bị đóng năm 1732. Mẩu giấy ghim trên cổng, theo lời kể, là chuyện truyền lại.
Cuộc Cách mạng Pháp được kể ở chương 120. Hôm nay thung lũng có một đồng cỏ, nền nhà thờ vạch trên cỏ, một ao cá, một chuồng bồ câu và bảo tàng.
Vết thương
Ý rằng tinh thần Jansen còn lâu trong lòng đạo đức ở Pháp, Bỉ, Ireland và theo các thừa sai Pháp sang châu Á là cách nhìn của nhiều sử gia. Các học giả phân biệt phái Jansen, một nhóm có thần học riêng, với “tinh thần khắc khổ” rộng hơn rất nhiều.
Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu là đề tài chương 124. Hình ảnh chiếc thang máy lên trời là vòng tay Đức Giêsu có trong Chuyện một tâm hồn, bản thảo C.
Sắc lệnh Sacra Tridentina Synodus (20 tháng Mười Hai năm 1905) khuyến khích rước lễ thường xuyên, thậm chí hằng ngày. Sắc lệnh Quam singulari (8 tháng Tám năm 1910) cho trẻ em rước lễ lần đầu khoảng bảy tuổi. Cả hai thuộc thời Đức Piô X và có trên trang vatican.va.
Câu của Đức Phanxicô nằm trong Evangelii Gaudium (Niềm vui Tin Mừng), số 47: Thánh Thể “không phải là phần thưởng dành cho người hoàn hảo, nhưng là một liều thuốc mạnh và là lương thực cho người yếu đuối”.
Đoạn cuối chương, về Việt Nam và các em bé rước lễ lần đầu từ Manila đến Nairobi đến Dublin, là chỗ người kể nối câu chuyện với hôm nay.
Những người trong chương
Angélique Arnauld (mẹ Angélique) là viện mẫu Port-Royal.
Antoine Arnauld (cha) là luật sư. Antoine Arnauld (“Arnauld Lớn”) là nhà thần học.
Jean Duvergier de Hauranne là viện phụ Saint-Cyran.
Richelieu là hồng y.
Cornelius Jansen là giám mục Ypres.
Vinh Sơn Phaolô là thánh.
Innôcentê X, Alexanđê VII, Clêmentê IX, Clêmentê XI và Piô X là các giáo hoàng.
Blaise Pascal là nhà toán học và nhà tư tưởng.
Jacqueline Pascal là nữ tu Port-Royal.
Louis XIV là vua Pháp.
Hardouin de Péréfixe là tổng giám mục Paris.
Pasquier Quesnel là linh mục Dòng Oratoire.
Têrêsa Hài Đồng Giêsu là thánh.
Những nơi trong chương
Port-Royal-des-Champs, gần Versailles. Port-Royal ở Paris. Vincennes. Louvain và Ypres. Paris, với giáo xứ Saint-Sulpice. Saint-Lambert. Lisieux.
Đọc thêm
Hãy bắt đầu bằng cuốn Jansenism của William Doyle, rồi đến Port-Royal của Sainte-Beuve nếu muốn đọc đầy đủ. Nếu chỉ đọc một trang, hãy đọc Mémorial của Pascal: vài dòng viết vội trong một đêm, mà là một trong những chứng từ đẹp nhất về cuộc gặp gỡ Thiên Chúa. Rồi đọc sắc lệnh Quam singulari năm 1910 trên trang vatican.va, để thấy Hội Thánh đã mở cửa cho các em nhỏ đến bàn thờ như thế nào.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 46 (thánh Augustinô), chương 93 (Calvin), chương 96 (Dòng Tên), chương 114 (thánh Vinh Sơn), chương 118 (năm 1773, Dòng Tên bị giải thể), chương 120 (Cách mạng Pháp) và chương 124 (thánh Têrêsa Hài Đồng).