Bỏ qua, tới nội dung
1609–1713 · Pháp

Chương 115

Port-Royal và nỗi sợ Thiên Chúa

1609–1713 · Pháp

Giáo hoàng Nhiều đờiHoàng đế Nhiều đời

Cánh cửa kiên quyết không chịu mở.

Năm ấy, nơi ấy

1602–1713

  1. Port-Royal-des-Champs
  2. Paris
  3. Ypres
  4. Louvain
Port-Royal nằm cách Paris vài giờ đường. Cuốn Augustinus in ở Louvain, còn Pascal thử khí áp kế trên Puy-de-Dôme.
Bắt đầu đọc

Chương 115

1609–1713 · Pháp

Cánh cửa kiên quyết không chịu mở.

Ngày 25 tháng Chín năm 1609, một cỗ xe ngựa dừng trước cổng tu viện Port-Royal-des-Champs, khuất trong một thung lũng đầm lầy cách Paris vài giờ đường. Bước xuống xe là ông Antoine Arnauld, một luật sư lừng danh ở kinh đô, cùng vợ và mấy người con, đến thăm cô con gái. Cô gái ấy lúc này mới tròn mười tám tuổi, nhưng từ năm lên mười một tuổi đã giữ chức viện mẫu của ngôi tu viện này.

Ông Arnauld đưa tay gõ mạnh vào cánh cửa gỗ. Bên trong hoàn toàn im ắng, không một ai kéo then mở cửa. Chỉ có một ô cửa nhỏ chắn song sắt khẽ hé ra, và hiện lên phía sau lớp song sắt ấy là gương mặt điềm tĩnh của cô con gái. Cô thưa với cha bằng giọng nói từ tốn nhưng cương quyết rằng: chiếu theo luật nội cấm nghiêm ngặt của dòng, kể từ hôm nay không một ai ở bên ngoài được phép bước chân vào bên trong tu viện nữa, kể cả cha mẹ ruột của cô; nếu cha mẹ muốn gặp con, xin hãy ngồi nói chuyện qua ô cửa nhỏ này.

Ông Arnauld lập tức nổi trận lôi đình. Chính ông đã dùng thanh thế của mình để chạy vạy xin cho con gái cái chức viện mẫu ấy, và để cô đủ điều kiện nhận chức, ông đã phải khai gian tuổi của con với Tòa Thánh Rôma. Trong thâm tâm ông, ngôi tu viện này chẳng khác nào tài sản riêng của gia đình mình. Ông lớn tiếng quát tháo, mắng nhiếc con gái là đứa con bạc bẽo; người anh trai đứng ngay bên cạnh thậm chí còn nặng lời gọi cô là đồ quái vật. Cô gái trẻ đứng lặng phía sau lớp song sắt, lắng nghe trọn vẹn những lời cay nghiệt từ chính những người ruột thịt thân yêu nhất, rồi kiệt sức ngất lịm xuống nền sàn đá lạnh.

Thế nhưng, khi tỉnh lại, cô vẫn nhất quyết không mở cánh cửa. Cuối cùng, người cha đành phải nguôi cơn giận dữ và chấp nhận ngồi xuống trò chuyện với con gái qua ô cửa song sắt nhỏ bé ấy.

Cô viện mẫu can trường ấy tên là Angélique Arnauld. Người Pháp gọi hôm ấy là Ngày Song Sắt, coi đó là lúc cuộc cải tổ Port-Royal thật sự bắt đầu, và cũng là màn mở đầu cho một cuộc tranh luận thần học sẽ xé đôi Hội Thánh nước Pháp suốt hơn một thế kỷ.

Một tu viện được cải tổ

Port-Royal-des-Champs là một tu viện nữ Xitô lập từ năm 1204, nằm trong một thung lũng ẩm thấp phía tây nam Paris. Qua nhiều đời, nếp tu ở đây đã buông thả từ lâu. Angélique nhận chức viện mẫu năm 1602, mới mười một tuổi, theo đúng cái tệ thời ấy: các nhà quý tộc coi đan viện như của riêng dòng họ, chia chức viện phụ, viện mẫu cho con cháu từ bé như chia gia tài. Tu viện khi ấy có chừng mười hai nữ tu, ai cũng sống nhàn nhã như tiểu thư khuê các: tiếp khách, dự tiệc, dạo chơi bên ngoài.

Bước ngoặt xảy đến vào năm 1608, khi một tu sĩ Capuxinô đi ngang qua và giảng cho các nữ tu về đức khiêm nhường và sự nghèo khó của Chúa Giêsu. Cô viện mẫu mười sáu tuổi ngồi nghe, và lời giảng đánh trúng đáy lòng cô. Đời cô lật sang trang mới: cô quyết giữ Tu luật Xitô đúng như đã chép: ăn chay, giữ thinh lặng, dậy cầu nguyện lúc nửa đêm, bỏ mọi của riêng và đóng chặt cửa nội vi, dẫn tới Ngày Song Sắt một năm sau.

Từ đó, Port-Royal thành một nhà tu mẫu mực, tiếng thơm bay khắp các tu viện nước Pháp vốn đã quen sống dễ dãi. Năm 1619, Thánh Phanxicô Salê, vị giám mục hiền hòa của Genève, đến thăm và trở thành bạn tri kỷ, cha linh hướng của Mẹ Angélique.

Dần dần, từng người nhà Arnauld nối bước cô vào đây: thân mẫu của cô sau khi góa bụa, các người em gái, trong đó có Agnès, người về sau sẽ nổi tiếng gần ngang bằng chính chị mình, cùng nhiều người cháu gái đều lần lượt gia nhập tu viện. Người em trai út trong nhà, cũng mang tên là Antoine, đứa con thứ hai mươi của gia đình, lớn lên thành một nhà thần học lừng danh bậc nhất nước Pháp.

Năm 1625, vì thung lũng quá ẩm thấp, nhiều chướng khí sinh bệnh, các nữ tu dời về một nhà mới trong Paris. Ngay sau đó, một nhóm những người đàn ông đạo đức, phần lớn là người thân trong gia tộc Arnauld hoặc bằng hữu thân thiết, đã tìm đến cư ngụ tại các dãy nhà cũ nằm lại trong thung lũng. Họ sống đời ẩn dật khắc khổ như những vị ẩn sĩ xưa: tự tay cuốc đất trồng rau, miệt mài dịch thuật kinh sách, và mở các lớp học dành cho các cậu bé mà người đời gọi là các Trường Nhỏ. Người ta trìu mến gọi họ là “các ẩn sĩ Port-Royal”: họ tiên phong giảng dạy học trò bằng tiếng Pháp mẹ đẻ thay vì bắt trẻ em học vẹt tiếng Latinh, đồng thời biên soạn nhiều bộ sách giáo khoa chuẩn mực được các trường học sử dụng qua nhiều thế hệ, từ sách ngữ pháp tiếng Latinh và Hy Lạp, sách luận lý học, cho đến một bản dịch Tân Ước sang tiếng Pháp được trân trọng lưu truyền trong rất nhiều gia đình. Trong số các học trò trưởng thành từ mái trường ấy có một cậu bé mồ côi tên là Jean Racine: về sau là nhà viết bi kịch lớn nhất của văn học Pháp, và suốt đời ông không quên mảnh đất ân tình này.

Sau cổng Port-Royal
Sau cổng Port-Royal

Cuốn sách để lại

Nhưng chính từ cái nôi đạo đức nghiêm ngặt ấy, một luồng tư tưởng thần học khắc nghiệt cũng âm thầm bén rễ.

Vào năm 1633, cộng đoàn Port-Royal đón nhận một vị cha linh hướng mới là linh mục Jean Duvergier de Hauranne, viện phụ đan viện Saint-Cyran. Ngài là một con người sống đời thánh thiện, nghiêm khắc và sở hữu sức ảnh hưởng tinh thần vô cùng mạnh mẽ đối với bất cứ ai tiếp xúc với ngài. Cha Saint-Cyran giảng dạy rằng kể từ khi tổ phụ Ađam sa ngã phạm tội, bản tính con người đã bị hư hỏng đến tận gốc rễ, hoàn toàn không thể tự mình làm nổi bất cứ một việc lành nào nếu không có ân sủng, tức sự trợ giúp nhưng không của Thiên Chúa. Ngài khẳng định rằng khi đi xưng tội, nếu hối nhân chỉ ăn năn vì sợ hãi lửa hỏa ngục thì tuyệt đối chưa đủ; con người bắt buộc phải đau buồn thống hối thực sự xuất phát từ lòng yêu mến Thiên Chúa thuần túy, mà theo cái nhìn khắt khe của ngài, thứ lòng ăn năn trọn hảo như thế lại vô cùng hiếm hoi. Từ đó, ngài khuyên bảo các nữ tu và các ẩn sĩ không nên vội vàng bước lên bàn tiệc rước lễ, thậm chí có khi yêu cầu họ phải kiêng rước lễ suốt cả tháng trời như một hình thức đền tội. Nhận thấy ảnh hưởng của ngài có thể gây nguy hại cho trật tự vương quốc, Đức Hồng y Richelieu, vị tể tướng quyền uy của nhà vua, đã ra lệnh bắt giam ngài suốt năm năm liền bên trong ngục thất Vincennes, từ năm 1638 đến năm 1643.

Bạn tâm giao thân nhất của cha Saint-Cyran từ thời sinh viên là Cornelius Jansen. Hai người cùng học ở Paris, rồi sống bên nhau nhiều năm đọc sách, bàn thần học ở gần Bayonne, miền tây nam nước Pháp. Về sau, Jansen trở thành giáo sư giảng dạy tại Đại học Louvain, rồi được bổ nhiệm làm Giám mục giáo phận Ypres, thuộc vùng Hà Lan lúc bấy giờ nằm dưới quyền cai trị của Tây Ban Nha. Ông mê Thánh Augustinô đến nỗi kể rằng đã đọc trọn bộ sách của ngài mười lần, riêng những sách bác Pelagiô thì ba mươi lần. Pelagiô là một đan sĩ người Anh đầu thế kỷ thứ V, chủ trương con người tự sức mình chọn được điều lành mà không cần ân sủng đặc biệt của Thiên Chúa, khiến Thánh Augustinô phải chống lại suốt nhiều năm.

Jansen dồn chừng hai mươi năm cuối đời viết một công trình Latinh đồ sộ tên Augustinus, trình bày điều ông tin là giáo huấn đích thực của Thánh Augustinô về ân sủng. Năm 1638, ông chết vì dịch hạch khi sách còn là bản thảo; năm 1640, bạn bè ông cho in ở Louvain.

Cuốn sách để lại
Cuốn sách để lại

Cốt lõi của sách là một cái nhìn rất khắc nghiệt: ân sủng của Thiên Chúa không thể cưỡng lại; ai được ban thì chắc chắn được cứu, ai không được ban thì chắc chắn hư mất. Theo đó, Thiên Chúa không ban ơn cứu độ cho mọi người: Đức Kitô không chịu chết để cứu chuộc toàn thể nhân loại, mà Người chỉ chịu chết cho riêng những người được tuyển chọn; phần còn lại của nhân loại chỉ là một khối người bị hư mất. Người theo tư tưởng ấy bị gọi là phái Jansen, dù họ không bao giờ nhận tên ấy mà luôn nói mình chỉ theo Thánh Augustinô.

Với nhiều người Công giáo thời ấy, học thuyết này nghe quá giống thuyết tiền định của Calvin một thế kỷ trước. Các cha Dòng Tên, những người luôn giảng dạy rằng Thiên Chúa muốn cho tất cả mọi người được cứu độ và con người có tự do để cộng tác đáp lại ân sủng của Ngài, đứng lên phản công. Thật ra, các nhà thần học Công giáo đã cãi nhau nảy lửa về ân sủng và tự do mấy chục năm rồi, đến nỗi năm 1607 Đức Giáo hoàng Phaolô V phải bảo các cha Dòng Tên và Dòng Đa Minh thôi gán cho nhau là lạc giáo; nhưng phái Jansen còn đi xa hơn cả hai bên. Năm 1642, Đức Giáo hoàng Urbanô VIII lên án cuốn Augustinus, châm ngòi một cuộc chiến thần học dài.

Hiếm khi đến bàn thờ

Muốn thấu hiểu vì sao một cuộc tranh luận thần học tưởng chừng trừu tượng xa vời như thế lại có thể tác động sâu sắc đến đời sống đức tin thường nhật của người giáo dân bình dị, chúng ta cần nhìn lại cách thức người Công giáo rước lễ vào thời đại ấy. Kể từ năm 1215, Công đồng Chung Latêranô IV đã quy định luật buộc mọi tín hữu Công giáo phải xưng tội và rước lễ ít nhất mỗi năm một lần vào dịp lễ Phục Sinh. Đến thế kỷ XVI, Công đồng Trentô bày tỏ ước mong các tín hữu hãy siêng năng rước lễ mỗi khi tham dự Thánh lễ; thế nhưng tại phần lớn các giáo xứ, rất ít người dám tiến lên bàn thánh vì ai nấy đều mặc cảm thấy mình quá tội lỗi và bất xứng.

Giữa bầu khí e dè ấy, năm 1643, Antoine Arnauld, người em út uyên bác của Mẹ Angélique, xuất bản cuốn Về việc rước lễ thường xuyên. Sách dạy rằng Thánh Thể là phần thưởng cho những linh hồn đã được thanh tẩy trọn vẹn, chứ không phải thuốc chữa cho người yếu đuối. Theo ông, muốn rước Mình Thánh Chúa, phải có một trái tim gần như hoàn hảo; bất cứ ai lỡ phạm tội trọng thì ngay cả sau khi đã xưng tội cũng vẫn phải kiên nhẫn chờ đợi, có khi kéo dài rất lâu, để hoàn tất trọn vẹn các việc đền tội khắc khổ rồi mới được lãnh nhận ơn tha tội và được phép rước lễ.

Cuốn sách nhanh chóng được truyền đọc rộng rãi trên khắp nước Pháp, kéo theo một hệ quả mục vụ đáng buồn: rất nhiều tín hữu đạo đức và sốt sắng nhất bỗng nhiên không còn dám bước lên rước lễ nữa. Họ ngước nhìn lên bàn thờ Chúa với tâm trạng kinh hãi như đang nhìn lên một tòa án phán xét nghiêm khắc; nhiều người suốt cả năm trời chỉ dám rước lễ duy nhất một lần vào dịp lễ Phục Sinh vì buộc phải giữ luật Hội Thánh, và khi bước lên bàn thánh thì chân tay run rẩy vì nơm nớp lo sợ mình đang phạm sự thánh. Cha Vinh Sơn Phaolô, vị thánh của lòng bác ái từng có thời quý mến cha Saint-Cyran, hoảng hốt trước cảnh ấy: ngài xót xa viết rằng chỉ riêng một giáo xứ ở Paris, từ khi sách của Arnauld ra đời, số người rước lễ đã bớt đi ba ngàn.

Năm mệnh đề

Năm 1653, sau nhiều năm tranh cãi, Đức Giáo hoàng Innôcentê X ban hành sắc chiếu Cum occasione, lên án năm mệnh đề rút từ cuốn Augustinus, trong đó có mệnh đề cho rằng Đức Kitô không chịu chết cho mọi người. Chính cha Vinh Sơn Phaolô cũng là một trong những mục tử đã tha thiết xin Tòa Thánh sớm ra tay để bảo vệ đàn chiên.

Trước phán quyết rõ ràng của Đức Giáo hoàng, những người thuộc phái Jansen đã đưa ra một lối đối phó vô cùng khôn khéo và sắc sảo. Họ tuyên bố rằng: chúng tôi cũng hoàn toàn đồng ý lên án năm mệnh đề sai lạc ấy vì tự bản chất chúng là sai; thế nhưng, năm mệnh đề ấy hoàn toàn không hề có mặt trong cuốn sách của Giám mục Jansen. Họ lập luận rằng Đức Giáo hoàng có đầy đủ thẩm quyền bất khả ngộ để phân định điều gì là đúng hay sai trong các vấn đề thuộc về đức tin, nhưng ngài không hề có đặc sủng bất khả ngộ trong việc xác định xem một cuốn sách cụ thể có thực sự chứa đựng một câu chữ cụ thể nào đó hay không: bởi đó là vấn đề thuộc về sự kiện thực tế, mà về mặt sự kiện thì ngay cả Đức Giáo hoàng cũng có thể nhầm lẫn. Nhờ vào lập luận phân tách tinh vi ấy, họ vẫn ung dung bảo toàn nguyên vẹn lập trường của mình.

Đêm lửa

Trong hàng ngũ những người bạn thân thiết của cộng đoàn Port-Royal có sự hiện diện của một bậc thiên tài lỗi lạc của nhân loại: Blaise Pascal. Ông chào đời vào năm 1623; mới mười sáu tuổi, ông đã viết một chuyên luận về hình học xạ ảnh khiến toàn thể giới toán học Paris phải sửng sốt thán phục. Năm mười chín tuổi, để giúp người cha vốn là một viên chức thu thuế giảm bớt gánh nặng tính toán sổ sách, ông đã phát minh ra chiếc máy tính cơ học đầu tiên trên thế giới có khả năng thực hiện phép cộng và trừ, mang tên gọi Pascaline, và tự tay chế tạo hàng chục chiếc trong vòng vài năm. Ông cũng thực hiện những thí nghiệm khoa học tiên phong về áp suất khí quyển: vào năm 1648, ông nhờ người anh rể mang một ống khí áp kế leo lên đỉnh Puy-de-Dôme, ngọn núi lửa cổ ở miền trung nước Pháp, để kiểm chứng xem cột thủy ngân có tụt xuống theo độ cao hay không. Kết quả cột thủy ngân đã tụt xuống đúng như dự đoán, và cho đến tận ngày nay thế giới khoa học vẫn lấy tên ông để đặt cho đơn vị đo áp suất. Người em gái yêu quý của ông là Jacqueline đã gia nhập tu viện Port-Royal vào năm 1652, nhận tên dòng là Sơ Jacqueline của Thánh Êuphêmia.

Vào đêm ngày 23 tháng Mười Một năm 1654, trong khoảng thời gian từ mười giờ rưỡi tối cho đến khoảng nửa đêm rưỡi, Blaise Pascal đã trải qua một kinh nghiệm gặp gỡ Thiên Chúa mãnh liệt làm biến đổi hoàn toàn tâm hồn ông, và ông đã vội vàng ghi chép lại ngay khoảnh khắc ấy trên một mảnh giấy nhỏ. Bản ghi chép thiêng liêng ấy mở đầu bằng duy nhất một từ rực sáng: “Lửa.” Tiếp theo đó là những dòng chữ tuôn trào: “Thiên Chúa của Ábraham, Thiên Chúa của Isaác, Thiên Chúa của Giacóp, chứ không phải Thiên Chúa của các triết gia và các nhà học giả.” Ông viết tiếp: “Chắc chắn. Chắc chắn. Cảm nhận. Vui mừng. Bình an”, và ở gần cuối mảnh giấy là tiếng reo vỡ òa: “Vui mừng, vui mừng, vui mừng, nước mắt vui mừng.” Ông khép lại bản ghi bằng một lời thề nguyện mượn từ Thánh Vịnh 119 rằng mình sẽ không bao giờ quên Lời của Thiên Chúa. Pascal đã cẩn thận khâu mảnh giấy quý giá ấy vào bên trong lớp vải lót của chiếc áo khoác, luôn mang sát bên lồng ngực mình suốt tám năm còn lại của cuộc đời: mãi đến sau khi ông qua đời, người thân mới tình cờ phát hiện ra báu vật tâm linh này.

Đến năm 1656, khi người bạn thân là Antoine Arnauld đứng trước nguy cơ bị Sorbonne, phân khoa thần học danh tiếng của Viện Đại học Paris, chính thức kết án, Pascal đã quyết định cầm bút phản công. Ẩn dưới bút danh giả là Louis de Montalte, ông cho công bố một loạt gồm mười tám bức thư châm biếm sắc sảo mang tựa đề Những lá thư gửi một người ở tỉnh. Trong những bức thư này, Pascal chế giễu gay gắt một số nhà thần học luân lý thuộc Dòng Tên đã nghĩ ra đủ mọi lý lẽ biện minh tinh vi để chứng tỏ rằng những hành vi bề ngoài trông như tội lỗi thì thực chất lại không phải là tội trong hoàn cảnh này hay hoàn cảnh khác: ông trích dẫn nguyên văn từng câu chữ trong sách của họ rồi để cho độc giả tự bật cười trước sự ngụy biện ấy. Một bức thư trong bộ sưu tập này kết thúc bằng lời xin lỗi hóm hỉnh vì bức thư quá dài, bởi lẽ ông không có đủ thời giờ để viết cho ngắn gọn hơn. Những lá thư viết điêu luyện đến nỗi văn học Pháp coi đó là mốc khai sinh văn xuôi Pháp hiện đại; và chúng làm hại nặng thanh danh Dòng Tên ở Pháp suốt một trăm năm sau.

Những lá thư của Pascal
Những lá thư của Pascal

Dĩ nhiên, ngòi bút Pascal không hoàn toàn công bằng: ông nhặt những dòng tệ nhất trong những cuốn sách kém nhất của vài tác giả, và lướt qua mục đích mục vụ thật của các cha Dòng Tên, là nâng đỡ người tội lỗi yếu đuối cho họ khỏi tuyệt vọng. Nhưng Pascal đã chỉ trúng một nguy cơ có thật: khi luân lý thành trò chơi trí tuệ tìm kẽ hở lách luật, người ta quên rằng Thiên Chúa đòi một trái tim thật sự hoán cải.

Blaise Pascal mất ngày 19 tháng Tám năm 1662, mới ba mươi chín tuổi, sau nhiều năm đau ốm. Ông để lại hàng trăm mảnh giấy rời cho một cuốn sách lớn bênh vực đức tin mà ông chưa kịp viết xong: bạn bè ở Port-Royal gom lại, sắp xếp và in năm 1670 với tên Tư tưởng. Nằm trong tập sách ấy là lập luận “canh bạc” nổi tiếng của ông: nếu Thiên Chúa thực sự hiện hữu, người sống như thể Ngài hiện hữu chỉ mất rất ít thú vui chóng qua mà lại được trọn vẹn hạnh phúc vĩnh cửu. Ở đó cũng có những câu châm ngôn đã đi vào tâm thức nhân loại: “Con người chỉ là một cây sậy, sinh vật yếu ớt nhất trong thiên nhiên, nhưng là một cây sậy biết suy nghĩ”, và:

“Trái tim có những lý lẽ riêng của nó mà lý trí không bao giờ biết đến.”

Bản cam kết

Vua Louis XIV chẳng ưa gì phái Jansen. Ông ít bận tâm tới chuyện ân sủng cao siêu; ông chỉ thấy một nhóm người ngang bướng không chịu vâng lệnh, và một ông vua chuyên chế thì luôn sợ những ai dám bất tuân. Năm 1657, Đại hội giáo sĩ Pháp soạn một bản cam kết buộc mọi linh mục, tu sĩ, nữ tu ký tên, xác nhận năm mệnh đề bị lên án thật sự nằm trong sách Jansen và bị kết án đúng theo nghĩa Jansen hiểu; năm 1661, nhà vua ra lệnh bắt thi hành.

Hội nghị giáo sĩ Pháp
Hội nghị giáo sĩ Pháp

Các nữ tu tại tu viện Port-Royal đã kiên quyết từ chối không chịu ký tên. Các chị trình bày lý do rất chân thực rằng mình là phận nữ nhi, không được đào tạo chuyên sâu về thần học, không biết đọc tiếng Latinh, nên không thể thề thốt xác nhận một cuốn sách mà cả đời mình chưa từng đọc qua lại có chứa đựng nội dung này hay nội dung nọ. Sơ Jacqueline Pascal đã viết nên những dòng chữ đanh thép được truyền tay nhau khắp nơi:

“Tôi biết rõ rằng đứng ra bênh vực chân lý không phải là bổn phận của các nữ tu. Thế nhưng, một khi các vị giám mục chỉ có lòng can đảm của những cô gái yếu đuối, thì chính những cô gái lại phải mang lấy lòng can đảm của các vị giám mục!”

Trớ trêu thay, vào mùa hè năm ấy, dưới sức ép dồn dập và nghẹt thở từ bề trên lẫn triều đình, chính Sơ Jacqueline lại yếu lòng đặt bút ký tên vào bản cam kết; nỗi hổ thẹn và day dứt lương tâm đã đè trĩu lên tâm hồn sơ đến kiệt quệ, khiến sơ qua đời vào tháng Mười năm 1661 khi vừa tròn ba mươi sáu tuổi. Mẹ bề trên Angélique cũng đã qua đời trước đó hai tháng, vào tháng Tám cùng năm.

Năm 1664, Tổng Giám mục Paris Hardouin de Péréfixe đích thân đến Port-Royal. Bực vì các nữ tu không chịu khuất phục, ngài buông một câu còn truyền tới nay: các nữ tu nơi đây “trong sạch như những thiên thần, nhưng lại kiêu ngạo như lũ quỷ”. Ngay sau đó, mười hai nữ tu bị đưa đi giam lỏng ở các tu viện khác; những chị em ở lại bị cấm xưng tội, cấm rước lễ, sống nhiều năm trong một nhà nguyện lặng thinh không có bí tích.

Thinh lặng trong nhà nguyện
Thinh lặng trong nhà nguyện

Mãi năm 1669, Đức Giáo hoàng Clêmentê IX mới dàn xếp được: các nữ tu được ký kèm một lời giải thích, và được lãnh bí tích trở lại. Người ta gọi đó là “Hòa bình của Hội Thánh”, mấy chục năm yên ổn mà vẫn bất an.

Khi tu viện bị san phẳng

Càng bước vào tuổi xế chiều, Vua Louis XIV lại càng trở nên sùng đạo một cách khắc nghiệt và cứng rắn hơn. Năm 1709, nhà vua chính thức ban hành sắc lệnh đóng cửa vĩnh viễn tu viện Port-Royal-des-Champs. Lúc bấy giờ, bên trong ngôi tu viện cổ kính chỉ còn lại vỏn vẹn hai mươi hai nữ tu, người trẻ nhất đã năm mươi tuổi và người cao niên nhất đã tám mươi sáu tuổi. Vào sáng sớm tinh sương ngày 29 tháng Mười năm 1709, một đội quân lính do chính viên giám đốc cảnh sát thành Paris dẫn đầu đã kéo đến bao vây tu viện, đưa các nữ tu già yếu lên những cỗ xe ngựa chờ sẵn và phân tán mỗi người đến giam giữ tại một tu viện khác nhau trên khắp nước Pháp.

Rời Port-Royal
Rời Port-Royal

Chưa dừng lại ở đó, nhà vua còn hạ lệnh triệt hạ và san phẳng toàn bộ công trình tu viện cho đến khi không còn sót lại lấy một viên đá nào đứng vững, nhằm xóa sạch dấu vết để không một ai còn có thể tìm đến hành hương tôn kính. Đội thợ phá dỡ thậm chí còn đào bới tung cả khu nghĩa địa của tu viện lên: họ mở nắp phần mộ của các nữ tu và các vị ẩn sĩ, có những người đã yên nghỉ dưới lòng đất suốt sáu mươi năm, rồi đem toàn bộ số hài cốt không có người thân đến nhận đổ chung xuống một chiếc hố tập thể tại nghĩa địa của ngôi làng bên cạnh là Saint-Lambert; người đương thời kể lại trong nỗi kinh hoàng rằng lũ chó hoang đã tha lôi đi cả những mảnh thi hài chưa kịp phân hủy. Cảnh tượng tàn nhẫn ấy đã khắc sâu một vết thương nhức nhối trong lòng biết bao người dân Paris.

Ngày nay, thung lũng đã trở lại yên tĩnh: khách đến Port-Royal-des-Champs, gần Versailles, chỉ thấy một bãi cỏ xanh, nền nhà thờ cũ được vạch trên mặt cỏ, một cái ao cá, một chuồng bồ câu sót lại sau tay thợ nhà vua, và một bảo tàng nhỏ lặng lẽ kể chuyện xưa.

Năm 1713, theo lời xin của Vua Louis XIV, Đức Giáo hoàng Clêmentê XI ban hành sắc chiếu Unigenitus, lên án một trăm lẻ một mệnh đề trích từ bộ chú giải Tân Ước của linh mục Pasquier Quesnel, Dòng Oratoire. Trong danh sách các câu bị lên án này có cả câu khẳng định rằng mọi tín hữu đều nên tự mình đọc Kinh Thánh. Nhưng sắc chiếu không dập được lửa, mà còn chia rẽ Hội Thánh Pháp thêm năm mươi năm, và gieo vào lòng nhiều người Pháp mối ác cảm với cả Tòa Thánh lẫn ngai vàng: mối bất mãn âm ỉ ấy sẽ bùng nổ trong cơn bão Cách mạng Pháp.

Vào thập niên 1730, làn sóng cuồng tín của cuộc tranh luận này còn sản sinh ra những cảnh tượng kỳ quặc bên phần mộ của một vị phó tế thuộc phái Jansen tên là François de Pâris nằm trong nghĩa địa Saint-Médard tại Paris: hàng đám đông dân chúng kéo về tụ tập quanh mộ, nhiều người bỗng dưng lên cơn co giật dữ dội và tin đồn về các phép lạ chữa lành lan truyền khắp kinh đô; đến khi nhà vua ra lệnh đóng cửa phong tỏa khu nghĩa địa, người ta kể lại rằng có kẻ nào đó đã lén ghim lên cánh cổng một mẩu giấy châm biếm sâu cay: “Tuân theo sắc lệnh của nhà vua, nghiêm cấm Thiên Chúa làm phép lạ tại nơi này!”

Vết thương

Xét về mặt lịch sử và giáo luật, phái Jansen đã thất bại hoàn toàn trước mọi phiên tòa xét xử. Thế nhưng, tinh thần khắt khe và tâm lý sợ hãi của họ lại âm thầm ở lại bên trong đời sống của Hội Thánh lâu dài hơn rất nhiều. Xuyên suốt hai thế kỷ XVIII và XIX, từ nước Pháp, nước Bỉ, Hà Lan, Ireland, rồi theo bước chân của các nhà thừa sai lan truyền tới tận vùng đất châu Á xa xôi, biết bao thế hệ tín hữu Công giáo đã lớn lên với hình ảnh một Thiên Chúa giống như một vị quan tòa nghiêm khắc và lạnh lùng, lúc nào cũng chăm chú dõi theo từng cử chỉ để bắt lỗi xem con người có phạm tội hay không. Người ta sợ hãi không dám bước lên rước lễ; người ta bước chân vào tòa giải tội trong tâm trạng kinh hoàng tột độ; thậm chí có những người còn mang suy nghĩ rằng số người được cứu độ càng ít ỏi bao nhiêu thì Thiên Chúa càng tỏ ra công minh bấy nhiêu.

Vết thương tinh thần ấy đã lành lại rất chậm chạp.

Phải đợi đến cuối thế kỷ XIX, ngay trên chính mảnh đất nước Pháp, một nữ tu Cát Minh trẻ tuổi tại thành phố Lisieux, Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu, đã thắp lên một luồng ánh sáng dịu dàng mới mẻ qua “con đường nhỏ”: con đường của sự phó thác hồn nhiên như trẻ thơ vào lòng thương xót vô biên của Thiên Chúa. Chị nhận thấy mình quá bé nhỏ và yếu đuối để có thể tự sức leo lên những bậc thang dốc đứng của sự trọn lành đạo đức, nên chị đã viết lại đầy xác tín rằng chiếc thang máy thần kỳ đưa chị bay thẳng lên thiên đàng sẽ chính là đôi vòng tay âu yếm của Chúa Giêsu.

Năm 1905, Đức Giáo hoàng Piô X ban hành sắc lệnh Sacra Tridentina, mời gọi mọi tín hữu rước lễ thường xuyên, cả hằng ngày, miễn là đang ở trong ơn nghĩa Chúa và có ý ngay lành. Năm 1910, qua sắc lệnh Quam singulari, ngài mở cửa cho các em được rước lễ lần đầu khi vừa biết phân biệt phải trái, chừng bảy tuổi, thay vì phải chờ tới mười hai, mười bốn tuổi như trước.

Thức tỉnh trước lòng thương xót: chữa lành một vết thương
Thức tỉnh trước lòng thương xót: chữa lành một vết thương

Một thế kỷ sau, trong Tông huấn Niềm vui Tin Mừng, Đức Giáo hoàng Phanxicô viết một câu mà các bậc thầy nghiêm khắc ở Port-Royal hẳn khó lòng chịu nổi: Bí tích Thánh Thể “không phải là phần thưởng dành cho người hoàn hảo, nhưng là một liều thuốc mạnh và là lương thực nuôi dưỡng cho những con người yếu đuối”.

Tại quê hương Việt Nam của chúng ta, các cụ già cao niên trong các họ đạo xưa vẫn còn nhớ như in một thời kỳ mà nhiều bà con giáo dân suốt cả năm trời chỉ dám rước lễ vỏn vẹn vài lần, và lần nào cũng phải sau khi đã xét mình xưng tội thật kỹ lưỡng trong nỗi lo âu. Còn ngày hôm nay, vào bất cứ ngày Chúa Nhật nào, tại khắp các giáo xứ từ Manila đến Nairobi, từ Dublin cho đến những ngôi nhà thờ bình dị nơi quê nhà Việt Nam, hình ảnh những em nhỏ bảy, tám tuổi khoác trên mình bộ áo trắng tinh khôi, đôi bàn tay nhỏ bé chắp trang nghiêm trước ngực, hân hoan bước lên bàn thánh rước lễ lần đầu đã trở nên vô cùng thân thuộc: chính các em là những người thừa hưởng hồng ân mục vụ của Đức Piô X, và từ phương xa của dòng thời gian, chính nụ cười hồn nhiên của các em là câu trả lời muộn màng nhưng tràn đầy ánh sáng cho cuộc tranh luận từng khởi đầu bên một ô cửa có song sắt tại Port-Royal năm xưa.

Còn ngày hôm nay, vào bất cứ ngày Chúa Nhật nào, tại khắp các giáo xứ từ Manila đến Nairobi, từ Dublin cho đến những ngôi nhà thờ bình dị nơi quê nhà Việt Nam, hình ảnh những em nhỏ bảy, tám tuổi khoác trên mình bộ áo trắng tinh khôi, đôi bàn tay nhỏ bé chắp trang nghiêm trước ngực, hân hoan bước lên bàn thánh rước lễ lần đầu đã trở nên vô cùng thân thuộc: chính các em là những người thừa hưởng hồng ân mục vụ của Đức Piô X, và từ phương xa của dòng thời gian, chính nụ cười hồn nhiên của các em là câu trả lời muộn màng nhưng tràn đầy ánh sáng cho cuộc tranh luận từng khởi đầu bên một ô cửa có song sắt tại Port-Royal năm xưa.

Chương 115 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Trái tim có những lý lẽ riêng của nó mà lý trí không bao giờ biết đến.”

Pascal, Tư tưởng
Port-Royal nằm cách Paris vài giờ đường. Cuốn Augustinus in ở Louvain, còn Pascal thử khí áp kế trên Puy-de-Dôme.

Những người trong chương

  • Blaise Pascal · Mộ ông ở nhà thờ Saint-Étienne-du-Mont, Paris. Một đơn vị đo áp suất mang tên ông.
  • Jean Racine · Cậu học trò mồ côi của các Trường Nhỏ. Hài cốt ông được dời về Saint-Étienne-du-Mont năm 1711, gần mộ Pascal.
  • Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu · Nữ tu Cát Minh ở Lisieux, người dạy “con đường nhỏ” phó thác. Nay Lisieux có vương cung thánh đường kính chị.

Nơi ấy hôm nay

  • Port-Royal-des-Champs, gần Versailles, là thung lũng yên ắng với đồng cỏ, nền nhà thờ vạch dấu trên cỏ, một ao cá, một chuồng bồ câu sống sót và một bảo tàng nhỏ.
  • Puy-de-Dôme là ngọn núi lửa giữa nước Pháp. Năm 1648 anh rể Pascal mang khí áp kế lên đây để thử xem cột thủy ngân có tụt theo độ cao không.

Muốn đọc thêm

Pascal, Những lá thư gửi một người ở tỉnh · Pascal, Tư tưởng · Tv 119 · Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu, Truyện một tâm hồn · Đức Phanxicô, Niềm vui Tin Mừng

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 116

Những làng Giảm xá ở Paraguay

Vì sao mười hai ngàn người Guaraní chạy trốn trên sông Paraná vẫn mang theo cả chuông nhà thờ?

Khoảng 29 phút đọc