Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 116

Kiểm chứng chương 116: Những làng Giảm xá ở Paraguay

Đọc xong chương 116, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: cuộc chạy trốn năm 1631 do ai ghi lại, trận Mbororé có thật sự diễn ra như thế không, và đâu là chuyện thật, đâu là chuyện trong phim. Những trang này lần từng chuyện về nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào là lời truyền lại.

Chương kể về các làng của người Guaraní do các cha Dòng Tên lập, từ năm 1609 đến khi Dòng bị trục xuất năm 1767, và những gì còn lại sau đó ở vùng Chiquitos. Chương kể cả hai mặt: các làng đã cứu người Guaraní khỏi bọn săn nô lệ, nhưng cũng đối xử với họ như những đứa trẻ không bao giờ lớn.

Nguồn chính là cuốn Conquista espiritual (Cuộc chinh phục thiêng liêng, 1639) của cha Antonio Ruiz de Montoya, người dẫn đầu cuộc chạy trốn năm 1631. Bên cạnh có các thư hằng năm của Dòng Tên (Cartas anuas), tường thuật của các cha như José Cardiel và Anton Sepp, và hồ sơ của triều đình Tây Ban Nha. Cuốn A Vanished Arcadia (1901) của R. B. Cunninghame Graham là cuốn cổ điển cũ. Cuốn The Lost Paradise (1975) của Philip Caraman và các nghiên cứu của Barbara Ganson về chính người Guaraní, nhất là The Guaraní under Spanish Rule in the Río de la Plata, cân bằng hơn.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Cuộc chạy trốn năm 1631

Nguồn là Cuộc chinh phục thiêng liêng của Ruiz de Montoya. Ngài sinh ở Lima năm 1585, nên chương gọi ngài là linh mục người Peru là đúng. Ngài viết sách ở Madrid, nơi sách in năm 1639, sau khi vượt biển sang Tây Ban Nha xin vua bảo vệ dân mình, rồi mất ở Lima năm 1652. Chương đi theo lời ngài: khoảng mười hai ngàn người, bè và xuồng cùng những chiếc chuông và tượng thánh mang theo, thác Guairá buộc họ bỏ bè, đói và dịch bệnh, và khi đến nơi chỉ còn khoảng bốn ngàn. Các con số là của chính Montoya. Cuộc ra đi diễn ra trong những năm 1631 và 1632.

Bandeirantes là những toán săn nô lệ từ São Paulo. Đoàn của António Raposo Tavares năm 1628 và 1629 đã phá nhiều làng ở vùng Guairá. Các ước tính cho thấy hàng chục ngàn người Guaraní bị bắt đi trong những năm ấy.

Thác Guairá nay không còn. Năm 1982, nó bị nhấn chìm dưới hồ chứa của đập Itaipú.

Những người đi gom làng

Nhà vua cho phép năm 1609, và làng San Ignacio Guazú được lập cuối năm ấy bởi các cha Marcial de Lorenzana và Francisco de San Martín. Ở vùng Guairá, những làng đầu tiên xuất hiện khoảng năm 1610 do các cha José Cataldino và Simón Maceta, như Caraman kể. Đó là những làng mà bọn săn nô lệ về sau đốt.

Việc biên giới khó canh giữ có lý do rõ. Từ năm 1580 đến 1640, vua Tây Ban Nha giữ luôn ngôi vua Bồ Đào Nha, nên đường ranh giữa đất Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha bị canh lỏng. Asunción, căn cứ của Tây Ban Nha trong vùng, lập năm 1537. Dân Tây Ban Nha ở đó bắt người bản địa làm việc theo chế độ encomienda. Các làng Dòng Tên sinh ra để làm nơi nương náu khỏi chế độ ấy.

Chữ reducción nghĩa là gom về một chỗ. Chương đã giải thích, và tiếng Việt quen gọi là “giảm xá”.

Cuốn Tesoro (từ điển, 1639) và Arte (ngữ pháp, 1640) của Montoya in ở Madrid. Các cha giảng và in sách bằng tiếng Guaraní, không phải tiếng Tây Ban Nha. Tiếng Guaraní là ngôn ngữ chính thức của Paraguay theo hiến pháp năm 1992, và đa số người Paraguay nói được.

Một ngôi làng

Con số cao nhất được ghi là năm 1732, khoảng 141.000 người. Chương làm tròn thành 140.000.

Bố cục làng, gồm quảng trường lớn, nhà thờ, nhà các cha, trường học, xưởng, nhà cho người góa bụa và trẻ mồ côi (cotiguazú) và các dãy nhà ở dài, có trong các tường thuật xưa và trong những tàn tích còn lại.

Hội đồng làng (cabildo) được bầu hằng năm. Người ngoài không được ở trong làng, và khách buôn chỉ được lưu ba ngày. Cả hai điều có trong luật của nhà vua và quy định của Dòng. Việc các cha làm vậy để người Guaraní khỏi bị lừa, theo lời chương, là cách hiểu ý đồ của các ngài.

Đất riêng gọi bằng tiếng Guaraní là abambaé, còn ruộng chung tupambaé, mà chương gọi là “đất của Thiên Chúa”. Chương so việc làm chung với các tín hữu đầu tiên ở Giêrusalem, “có mọi sự làm của chung”, lời sách Công vụ Tông đồ chương 4, câu 32, và tự nói đó là kinh tế làng xã chứ không phải lời khấn. Trà yerba mate là mặt hàng chính để bán.

Các ngày lễ, các vở kịch, tay nghề của thợ chạm, họa sĩ, thợ bạc và thợ đồng hồ được cha Cardiel và cha Sepp tả, và Ganson nghiên cứu.

Đoạn so sánh với các làng toàn tòng Bùi Chu, Phát Diệm, và với Philippines, Tây Phi là lời nhận xét của người kể, không phải điều lấy từ một nguồn.

Tiếng nhạc trong rừng

Chuyện các cha hát trên sông để người Guaraní từ rừng bước ra nghe là chuyện truyền lại trong các tường thuật thời ấy. Chương kể bằng chữ “chuyện kể rằng”.

Cha Anton Sepp, người Tyrol, đến năm 1691, dạy nhạc và làm nhạc cụ. Chương kể đúng. Chuyện nhạc cụ tinh xảo đến nỗi các nhà thờ ở Buenos Aires và Lima đặt mua là điều người kể thuật lại, chương không nêu nguồn riêng.

Domenico Zipoli từng chơi đàn ống ở nhà thờ Gesù của Dòng Tên tại Rôma. Ông vào Dòng Tên, đến Nam Mỹ năm 1717, sống ở Córdoba bên Argentina và mất ở đó năm 1726. Ông chưa bao giờ sống trong các làng, nhưng nhạc của ông được gửi đến và hát ở đó, đúng như chương viết.

Năm 1700, ở làng Loreto (còn gọi là Santa María la Mayor), những cuốn sách đầu tiên của vùng Río de la Plata được in bằng chữ do chính người Guaraní đúc.

Trận Mbororé

Năm 1640, nhà vua cho phép người Guaraní mang súng.

Sắc chỉ Commissum nobis của Đức Urbanô VIII năm 1639 cấm bắt dân bản địa châu Mỹ làm nô lệ. Dân thực dân ở São Paulo đuổi các cha Dòng Tên năm 1640. Văn bản có trong các bộ sưu tập văn thư cũ của Hội Thánh, và Caraman kể lại chuyện này.

Tháng Ba năm 1641, trận đánh diễn ra trên sông Uruguay. Khoảng bốn ngàn chiến binh Guaraní dưới quyền các thủ lĩnh như Nicolás Ñeenguirú và Ignacio Abiarú. Những khẩu đại bác bằng tre quấn da sống được cha Cardiel và cha Montoya tả. Người Argentina ngày nay nhớ trận này như một thời khắc quan trọng trong lịch sử của họ.

Các đại đội Guaraní hành quân đến Colonia del Sacramento giúp Tây Ban Nha và còn được dùng để dẹp các cuộc nổi dậy trong thuộc địa. Caraman và Ganson đều ghi điều ấy.

Thiên đàng hay trại lính?

Trong Essai sur les mœurs (Tiểu luận về phong tục, 1756), Voltaire gọi các cơ sở truyền giáo ở Paraguay xét vài phương diện là “chiến thắng của nhân loại”. Ông cũng chế giễu chúng trong Candide (chương 14), nơi các cha sở hữu mọi thứ còn dân không có gì.

Lời đồn về mỏ vàng bí mật được điều tra nhiều lần, kể cả bởi quan chức triều đình, và không tìm thấy gì.

Nhận định hai mặt của chương gần với các nghiên cứu ngày nay. Việc suốt một trăm năm mươi năm không có người Guaraní nào làm linh mục là sự thật mà các sử gia, kể cả sử gia Dòng Tên, đều thừa nhận.

Đường biên qua mái nhà

Hiệp ước Madrid năm 1750: Bồ Đào Nha nhường Colonia del Sacramento, Tây Ban Nha nhường vùng phía đông sông Uruguay, nơi có bảy làng. Khoảng ba mươi ngàn người phải dời đi.

Cuộc chiến Guaraní kéo dài từ 1754 đến 1756. Trận Caiboaté diễn ra ngày 10 tháng Hai năm 1756, khoảng một ngàn năm trăm chiến binh Guaraní bị giết. Thủ lĩnh Sepé Tiarajú tử trận ngày 7 tháng Hai năm 1756. Câu “Đất này có chủ” (Esta terra tem dono) gắn với tên ông. Năm 2009, Brazil đưa ông vào danh sách anh hùng quốc gia.

Phim The Mission (1986) do Roland Joffé đạo diễn, đoạt Cành Cọ Vàng ở Cannes, nhạc của Ennio Morricone. Chương nói thẳng phim không đúng lịch sử ở mọi chi tiết: phim gộp nhiều biến cố lại và các nhân vật là hư cấu.

Bộ trưởng Bồ Đào Nha Pombal dùng cuộc chiến này để tố cáo Dòng Tên. Chương 118 kể tiếp.

Những người ở lại

Vua Charles III trục xuất Dòng Tên khỏi các xứ của mình năm 1767, và lệnh được thi hành ở các làng năm 1767 và 1768. Sắc lệnh Pragmática Sanción được giữ kín đến đêm bắt người.

Các làng tàn lụi, đúng như các nghiên cứu cho thấy: dân số giảm mạnh trong vài chục năm.

UNESCO công nhận tàn tích San Ignacio Miní, Santa Ana, Nuestra Señora de Loreto, Santa María la Mayor (Argentina) và São Miguel das Missões (Brazil) năm 1983 và 1984, rồi La Santísima Trinidad de Paraná và Jesús de Tavarangue (Paraguay) năm 1993. Ở Trinidad còn bục giảng chạm trổ và hành lang quanh sân, ở São Miguel còn mặt tiền nhà thờ, ở San Ignacio Miní còn các bức tường sa thạch chạm nổi.

Vùng Chiquitos, nay thuộc Bolivia, có mười làng. Cha Martin Schmid, người Thụy Sĩ, dựng các nhà thờ ở đó khoảng từ 1745 đến 1767. Chương đặt vào thập niên 1750 cho gọn. Ngài còn tự làm vĩ cầm, đàn clavico và sáng tác nhạc. UNESCO công nhận sáu làng năm 1990.

Những năm 1970, trong cuộc trùng tu do kiến trúc sư Hans Roth dẫn đầu, người ta tìm thấy khoảng năm ngàn trang nhạc chép tay, nay giữ ở kho lưu trữ Concepción. Cảnh dân làng tự dạy nhau hát và tự sửa mái suốt hơn hai trăm năm là cách chương tóm lại điều các nhà trùng tu thấy.

Đại hội Âm nhạc Phục hưng và Baroque Mỹ “Misiones de Chiquitos” tổ chức hai năm một lần từ năm 1996.

Những người trong chương

Antonio Ruiz de Montoya (1585–1652) là linh mục Dòng Tên, người dẫn đoàn chạy trốn năm 1631 và viết Cuộc chinh phục thiêng liêng.

Marcial de Lorenzana là linh mục Dòng Tên, một trong những người lập San Ignacio Guazú.

José Cataldino và Simón Maceta là hai linh mục Dòng Tên lập những làng đầu tiên ở Guairá.

Domenico Zipoli (mất năm 1726) là nhà soạn nhạc, tu sĩ Dòng Tên.

Anton Sepp là linh mục Dòng Tên người Tyrol dạy nhạc trong các làng.

Nicolás Ñeenguirú và Ignacio Abiarú là các thủ lĩnh Guaraní ở Mbororé.

Voltaire (1694–1778) là nhà văn Pháp, vừa khen vừa chế giễu các làng ấy.

Sepé Tiarajú là thủ lĩnh Guaraní tử trận năm 1756.

Charles III là vua Tây Ban Nha, người trục xuất Dòng Tên năm 1767.

Martin Schmid là linh mục Dòng Tên người Thụy Sĩ, người dựng nhà thờ ở Chiquitos.

Những nơi trong chương

Sông Paraná, sông Uruguay và thác Guairá (nay chìm dưới hồ Itaipú). São Paulo, quê của bọn săn nô lệ. Các làng San Ignacio Guazú, Loreto, Trinidad, Jesús, São Miguel và San Ignacio Miní. Chiến trường Mbororé và Caiboaté. Colonia del Sacramento bên Río de la Plata. Vùng Chiquitos ở Bolivia. Buenos Aires, Lima, Córdoba và Asunción.

Đọc thêm

Cuốn The Lost Paradise của Philip Caraman và The Guaraní under Spanish Rule in the Río de la Plata của Barbara Ganson là chỗ khởi đầu tốt. A Vanished Arcadia của R. B. Cunninghame Graham là cuốn cổ điển cũ. Nếu chỉ đọc một trang, hãy đọc đoạn Ruiz de Montoya tự kể cuộc chạy trốn năm 1631 trong Cuộc chinh phục thiêng liêng. Rồi tìm nghe một bản nhạc của Zipoli do dàn nhạc thiếu nhi ở Chiquitos chơi: nhạc của một người Ý chưa từng đến các làng, được giữ hai trăm năm bởi những người chưa từng gặp ông.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 96 (Dòng Tên), chương 100 (nghệ thuật Baroque), chương 101 (châu Mỹ), chương 103 (những con tàu nô lệ) và chương 118 (năm 1773, Dòng Tên bị giải thể).

Trở lại chương 116