Bỏ qua, tới nội dung
1609–1767 · Vùng rừng Paraguay, Argentina, Brazil, Bolivia

Chương 116

Những làng Giảm xá ở Paraguay

1609–1767 · Vùng rừng Paraguay, Argentina, Brazil, Bolivia

Giáo hoàng Nhiều đờiHoàng đế Nhiều đời

Họ mang theo cả những chiếc chuông nhà thờ.

Năm ấy, nơi ấy

1609–1767

  1. Guairá
  2. sông Paraná
  3. sông Uruguay
  4. Mbororé
  5. Trinidad
  6. São Miguel
  7. Chiquitos
Từ thác Guairá, đoàn người Guaraní chạy về nam năm 1631 để tránh bọn săn nô lệ từ São Paulo. Nét đứt chỉ hướng đi, không phải lộ trình chính xác.
Bắt đầu đọc

Chương 116

1609–1767 · Vùng rừng Paraguay, Argentina, Brazil, Bolivia

Nơi chốn
Guairá, sông Paraná, sông Uruguay, Mbororé, Trinidad, São Miguel, Chiquitos
Giáo hoàng
Nhiều đời
Hoàng đế
Nhiều đời

Họ mang theo cả những chiếc chuông nhà thờ.

Vào năm 1631, trên mặt nước cuồn cuộn của dòng sông Paraná giữa đại ngàn Nam Mỹ hoang vu, một đoàn người khổng lồ gồm khoảng mười hai ngàn tín hữu bản địa Guaraní đang dắt díu nhau chạy trốn để tìm đường sống. Đàn ông, phụ nữ, người già và trẻ thơ chen chúc nhau trên hàng trăm chiếc bè ghép vội bằng thân tre nứa và những chiếc xuồng độc mộc khoét từ thân cây rừng. Giữa cảnh ly loạn, họ cố mang theo tất cả những gì có thể khuân vác được: từ vài chiếc nồi niêu nấu ăn, những bao hạt giống ngô sắn, đàn gia súc còm cõi, cho đến những pho tượng thánh bằng gỗ vừa kịp gỡ vội khỏi bàn thờ nhà thờ, và cả những quả chuông đồng nặng trịch tháo từ tháp chuông.

Dẫn đầu cuộc thiên di bi tráng ấy là một vị linh mục Dòng Tên người Peru: Cha Antonio Ruiz de Montoya, sinh trưởng tại kinh thành Lima. Phía sau lưng ngài và đoàn chiên, những ngôi làng trù phú mà họ đã dày công gầy dựng và sinh sống suốt hai mươi năm qua nay chỉ còn là những cột khói nghi ngút bốc cháy ngút trời. Những toán thợ săn nô lệ tàn bạo xuất phát từ thành phố São Paulo bên xứ thuộc địa Brazil của người Bồ Đào Nha đã càn quét khắp vùng, bắt cóc hàng vạn người thổ dân đem bán cho các chủ đồn điền mía ven biển. Những kẻ tàn bạo ấy tự xưng là các bandeirantes, nghĩa là “những người vác cờ”, lấy theo những lá cờ hiệu tung bay trong các cuộc hành quân cướp phá của chúng.

Xuôi dòng Paraná xa hơn về phía nam là thác Guairá, một bức tường thác ghềnh khổng lồ nơi dòng nước gầm thét dữ dội trên những tảng đá ngầm suốt nhiều cây số, không một chiếc thuyền bè nào có thể vượt qua mà không bị nghiền nát. Ngày nay ngọn thác hùng vĩ ấy đã vĩnh viễn biến mất sau khi đập thủy điện Itaipú tích nước tạo thành một hồ chứa mênh mông vào năm 1982. Đoàn người tị nạn buộc phải bỏ lại toàn bộ bè mảng, vác các đồ đạc nặng nhọc và những chiếc chuông trên lưng để cuốc bộ mở đường máu băng qua rừng rậm hiểm trở, rồi mới đẵn cây đóng bè mới ở đoạn hạ lưu. Đói khát, kiệt sức và bệnh dịch bùng phát dữ dội đã cướp đi sinh mạng của biết bao người dọc đường. Họ cứ kiên trì lội bộ và chèo thuyền hàng trăm cây số xuôi về phương nam, tiến về vùng bình nguyên trù phú nằm kẹp giữa hai con sông lớn Paraná và Uruguay.

Khi đặt chân được đến vùng đất an toàn, đoàn người mười hai ngàn ban đầu nay chỉ còn lại vỏn vẹn khoảng bốn ngàn người sống sót. Và ngay trên mảnh đất mới ấy, các vị thừa sai cùng người thổ dân lại bắt tay dựng lại từng ngôi nhà, từng thửa ruộng và thánh đường từ đống tro tàn.

Cha Antonio Ruiz de Montoya không bao giờ có thể quên được những tháng ngày đầy máu và nước mắt ấy. Ngài đã ghi lại toàn bộ hành trình gian khổ của đoàn chiên trong một cuốn ký sự lịch sử mang tên Cuộc chinh phục thiêng liêng, được xuất bản tại Madrid vào năm 1639. Sau đó, đích thân ngài đã vượt đại dương sang Tây Ban Nha để yết kiến nhà vua khẩn cầu sự bảo vệ cho người bản địa, trước khi trở về lại quê hương Lima và an nghỉ trong Chúa tại đây vào năm 1652.

Rừng rậm Nam Mỹ và nỗi kinh hoàng của những kẻ săn nô lệ
Rừng rậm Nam Mỹ và nỗi kinh hoàng của những kẻ săn nô lệ

Những người đi gom làng

Người Guaraní là một dân tộc bản địa lâu đời, sống rải rác trong rừng nhiệt đới dọc hai sông lớn Paraná và Paraguay. Họ trồng ngô, sắn, săn bắn, đánh cá, sống thành từng buôn nhỏ vài chục gia đình trong những ngôi nhà dài bằng gỗ lợp lá. Năm 1537, người Tây Ban Nha đến lập thành Asunción. Chẳng bao lâu, nhiều người Guaraní bị ép vào chế độ encomienda, một thứ nông nô tàn nhẫn giao người bản địa cho chủ điền Tây Ban Nha sai khiến và bóc lột. Như bao dân tộc bản địa khác khắp châu Mỹ, người Guaraní bắt đầu chết dần chết mòn vì lao dịch và dịch bệnh.

Trước nguy cơ diệt chủng ấy, năm 1609, vua Tây Ban Nha cho Dòng Tên lập những làng riêng biệt dành cho người Guaraní. Trong các làng ấy, người thổ dân thoát hẳn ách chủ đồn điền; họ không thuộc về địa chủ nào, chỉ nộp một khoản thuế nhỏ hằng năm thẳng cho nhà vua. Người Tây Ban Nha gọi mỗi làng như thế là reducción, từ động từ reducir nghĩa là “đưa về, gom lại”: gom những người sống tản mát trong rừng về sống quây quần trong một cộng đồng có đức tin. Sách Giáo hội tiếng Việt xưa nay quen dịch là làng Giảm xá. Cũng năm 1609, làng Giảm xá đầu tiên là San Ignacio Guazú ra đời.

Ở vùng rừng núi Guairá xa xôi, hai linh mục Dòng Tên tiên phong là Cha José Cataldino và Cha Simón Maceta lập những làng đầu tiên khoảng năm 1610, chính những làng hai mươi năm sau bị bọn săn nô lệ đốt phá. Nạn săn nô lệ là cơn ác mộng lớn nhất của các làng Giảm xá. Brazil thuộc Bồ Đào Nha, nhưng từ năm 1580 đến 1640, hai ngai vàng Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha tạm nhập làm một dưới một vua Tây Ban Nha; biên giới hai thuộc địa giữa rừng thì mênh mông, triều đình hầu như không kiểm soát nổi bọn thảo khấu.

Mỗi khi vào sâu đại ngàn lập làng mới, các linh mục Dòng Tên thường chỉ đi từng đôi, không một người lính nào hộ tống. Việc đầu tiên là học cho được tiếng của dân: tiếng Guaraní. Cha Montoya cặm cụi bao năm soạn cuốn Từ điển và bộ Ngữ pháp tiếng Guaraní đầu tiên, in tại Madrid năm 1639 và 1640. Các cha không giảng bằng tiếng Tây Ban Nha, vì người Guaraní không hiểu. Các ngài giảng Lời Chúa, dạy kinh bổn và in sách phụng vụ bằng chính tiếng mẹ đẻ của họ. Nhờ các làng Giảm xá mà tiếng Guaraní không bao giờ mất. Đến nay, đó vẫn là một trong hai ngôn ngữ chính thức của Paraguay, bên cạnh tiếng Tây Ban Nha, và phần đông người Paraguay thuộc mọi tầng lớp đều nói thạo.

Cấu trúc của một ngôi làng Giảm xá

Vào đầu thế kỷ thứ mười tám, mô hình Giảm xá đạt tới thời kỳ hoàng kim rực rỡ với mạng lưới gồm ba mươi ngôi làng của người Guaraní, quy tụ tổng cộng khoảng 140.000 tín hữu. Con số kỷ lục được ghi nhận vào năm 1732 là xấp xỉ 141.000 người. Mỗi ngôi làng là một đô thị nông thôn hoàn chỉnh, có quy mô dân số từ hai ba ngàn cho tới bảy tám ngàn người.

Ba mươi làng đều quy hoạch theo cùng một kiểu, trật tự. Giữa làng là một quảng trường vuông, mỗi cạnh hơn trăm mét. Một cạnh là nhà thờ đồ sộ, nguy nga chẳng kém nhà thờ chính tòa các thành phố châu Âu thời ấy: xây bằng đá sa thạch đỏ, đầu cột và vách đá chạm trổ công phu hình thiên thần, hoa lá nhiệt đới và chim muông rừng Nam Mỹ, tất cả do tay nghệ nhân Guaraní đục đẽo. Cạnh nhà thờ là nhà các cha, trường học cho trẻ nhỏ, các dãy xưởng thủ công, kho lương thực, nghĩa trang, và một nhà tình thương nuôi những người góa bụa, trẻ mồ côi. Ba cạnh còn lại là những dãy nhà dài bằng đá hay gạch nung, lợp ngói đỏ; mỗi gia đình một gian riêng ấm cúng, phía trước có hàng hiên rộng nối liền nhau để bà con che mưa che nắng và trò chuyện.

Dựng làng bên sông
Dựng làng bên sông

Người Guaraní tự điều hành làng qua một Hội đồng và các chức việc do dân bầu mỗi năm một lần. Hai linh mục Dòng Tên trong làng chỉ lo đời sống đức tin và các bí tích, dù trên thực tế, với uy tín lớn, các ngài vẫn là chỗ dựa định hướng mọi việc hệ trọng. Để giữ làng yên lành, luật làng cấm ngặt: không cho người Tây Ban Nha, người lai hay người da đen từ bên ngoài vào ở; lái buôn qua lại chỉ được lưu lại tối đa ba ngày. Các cha cách ly như thế để che chở người Guaraní khỏi bị con buôn lừa gạt, khỏi bị ép làm thuê bóc lột, và khỏi nhiễm thói hư tật xấu của thế giới thực dân.

Hệ thống sở hữu đất đai trong làng được phân chia làm hai loại rất độc đáo:

  • Thứ nhất là phần đất tư, tiếng Guaraní gọi là abambaé: mỗi gia đình được chia một mảnh ruộng riêng để tự do trồng trọt hoa màu, thu hoạch lúa ngô làm nguồn lương thực nuôi sống gia đình mình.
  • Thứ hai là những cánh đồng công cộng, gọi là tupambaé, mà người Guaraní trìu mến gọi là “Đất của Thiên Chúa”: đây là những thửa ruộng chung rộng lớn, nơi mọi người dân khỏe mạnh trong làng tự nguyện thay phiên nhau ra đồng lao động công ích vài ngày mỗi tuần. Mô hình kinh tế này gợi cho chúng ta nhớ lại nếp sống của cộng đoàn Kitô hữu tiên khởi thời các Tông đồ tại Giêrusalem xưa kia, những con người “để mọi sự làm của chung”, dẫu rằng ở đây nó mang tính chất của một nền kinh tế hợp tác xã làng xã đoàn kết chứ không phải là một lời khấn dòng. Toàn bộ hoa lợi thu hoạch từ “Đất của Thiên Chúa” được dùng vào những mục đích bác ái cao đẹp: nuôi dưỡng những người già yếu neo đơn, người bệnh tật, các trẻ mồ côi và phụ nữ góa bụa; trích nộp thuế cho triều đình; trang trải chi phí xây dựng, trùng tu thánh đường; và đem bán ra thị trường bên ngoài để mua sắm nông cụ, sắt thép và những vật dụng mà làng chưa tự sản xuất được. Các làng Giảm xá chăn thả những đàn bò và cừu đông đảo lên tới hàng chục ngàn con, và đặc biệt là chuyên canh trồng cây yerba mate, một loài cây họ nhựa ruồi bản địa có lá được sấy khô để pha thành thứ trà mate truyền thống mà người dân Nam Mỹ từ xưa tới nay vẫn say mê thưởng thức qua những chiếc bình làm bằng trái bầu khô với ống hút kim loại; sản phẩm trà mate của các làng Giảm xá đã trở thành mặt hàng xuất khẩu nức tiếng khắp vùng lưu vực sông Río de la Plata.

Tiếng đàn Baroque giữa đại ngàn Nam Mỹ

Người Guaraní có tâm hồn nghệ sĩ và năng khiếu âm nhạc bẩm sinh rất tinh tế. Các linh mục Dòng Tên sớm nhận ra điều ấy và biến âm nhạc thành nhịp cầu đưa họ đến với Chúa. Người ta vẫn kể một chuyện cảm động: thuở ban đầu, các thừa sai chèo xuồng ngược dòng, vừa đàn vừa hát thánh ca; nghe tiếng nhạc vang giữa rừng chiều, những người Guaraní vốn rất sợ người lạ tò mò buông cung tên, từ lùm cây bước ra mép nước say sưa lắng nghe!

Vì thế, đời sống các làng Giảm xá luôn rộn ràng sắc màu và tiếng nhạc. Lễ lớn nào cũng có rước kiệu trọng thể, múa hát dân gian, những vở kịch thánh công phu. Trẻ em được đi học, thạo cả tiếng Guaraní lẫn tiếng Tây Ban Nha. Thợ thủ công Guaraní, dưới sự chỉ dẫn của các thừa sai, thành nhà điêu khắc đá, họa sĩ vẽ tranh thánh, thợ chạm bạc, thợ dệt, cả thợ làm đồng hồ. Những pho tượng gỗ sống động và những bàn thờ mạ vàng do tay họ làm nay vẫn được trưng bày ở các bảo tàng lớn khắp Nam Mỹ.

Đặc biệt, làng nào cũng có trường nhạc. Trẻ em được các cha dạy xướng âm, hát hợp xướng nhiều bè, và chơi thạo các nhạc cụ phương Tây: vĩ cầm, đàn hạc, sáo, kèn đồng, đến đàn phong cầm. Người Guaraní khéo tay đến mức tự tìm gỗ quý trong rừng làm ra những cây vĩ cầm, đàn hạc tuyệt hảo theo mẫu đàn châu Âu. Có làng làm nhạc cụ tinh xảo đến nỗi các nhà thờ chính tòa lớn ở Buenos Aires và Lima phải đặt mua đàn từ xưởng của người rừng Guaraní! Cha Anton Sepp, tu sĩ Dòng Tên thông thái người vùng Tyrol, nay thuộc Áo, đến từ năm 1691, là một bậc thầy âm nhạc đã dành cả đời làm nhạc cụ và tập luyện các ca đoàn bản xứ. Dàn nhạc và ca đoàn Guaraní trình diễn được những bản hợp xướng phụng vụ Baroque phức tạp chẳng kém các ca đoàn cung đình ở Rôma, Madrid hay Viên. Domenico Zipoli, nhà soạn nhạc lừng danh người Ý từng chơi đàn phong cầm tại nhà thờ Gesù của Dòng Tên ở Rôma, vì say mê truyền giáo đã vào Dòng Tên và sang Nam Mỹ; từ Córdoba, ngài miệt mài viết những bản thánh ca Baroque tuyệt đẹp gửi vào rừng cho các làng tập hát, những tác phẩm mà ngày nay các dàn nhạc thính phòng thế giới vẫn say sưa trình tấu.

Tiếng nhạc trong làng
Tiếng nhạc trong làng

Mỗi ngày ở làng Giảm xá mở đầu bằng hồi chuông lúc bình minh. Trẻ nhỏ ríu rít đến nhà thờ dự lễ sớm và học giáo lý; rồi cả làng tụ lại quảng trường cùng ra đồng, vừa đi vừa hát thánh ca, tượng thánh bổn mạng của làng được rước đi trước. Chiều tối về, mọi người lại quây quần đọc kinh tạ ơn. Năm 1700, ở làng Loreto, thợ Guaraní tự đúc chữ chì, tự lắp máy in, và in những cuốn sách đạo đầu tiên của cả lưu vực sông Río de la Plata, hoàn toàn bằng tiếng Guaraní!

Người Công giáo Việt Nam chúng ta khi đọc lại những trang sử tươi đẹp này hẳn sẽ cảm thấy vô cùng quen thuộc và xúc động, bởi hình ảnh của những ngôi làng Giảm xá Nam Mỹ ấy mang một nét tương đồng kỳ lạ với các làng đạo toàn tòng truyền thống tại các giáo phận miền bắc quê hương ta như Bùi Chu, Phát Diệm. Nơi các làng Công giáo Việt Nam, trung tâm của cả làng cũng luôn là ngôi thánh đường uy nghiêm soi bóng xuống bờ ao; tiếng chuông nhà xứ ngân vang điểm nhịp cho mọi sinh hoạt thường ngày từ tinh sương đến chập tối; các hội đoàn đạo đức như hội con Đức Mẹ, ca đoàn, đội trống, đội trắc hoạt động rộn ràng; các giờ kinh chung sớm tối ấm cúng; và vị linh mục chánh xứ thân thương vừa là người cha tinh thần chăn dắt các linh hồn, vừa là chỗ dựa vững chắc, là cánh cửa đầu tiên mà người giáo dân tìm đến gõ cửa mỗi khi gia đình gặp gian nan khốn khó. Những mô hình cộng đoàn đức tin tương tự như thế cũng từng nở hoa tại Philippines hay nhiều vùng đất thuộc Tây Phi xa xôi. Dẫu cách xa nhau nửa vòng trái đất về mặt địa lý, tất cả những làng đạo ấy đều cùng chung một cội nguồn khát vọng thiêng liêng: xây dựng nên một không gian sống nơi đức tin Tin Mừng thấm đượm và định hình từng nhịp thở của cuộc sống đời thường.

Trận thủy chiến Mbororé năm 1641

Thế nhưng, những kẻ cướp bóc nô lệ từ São Paulo bên Brazil vẫn không chịu từ bỏ lòng tham tàn bạo. Chúng liên tục mở các cuộc đột kích vũ trang quy mô lớn nhằm vào các ngôi làng Giảm xá mới lập. Đứng trước nguy cơ mất trắng đàn chiên, các linh mục Dòng Tên đã làm đơn thỉnh nguyện tha thiết gửi lên vua Tây Ban Nha, xin nhà vua đặc cách cho phép các chiến binh Guaraní được quyền mang vũ khí hỏa mai để tự vệ, một điều vốn bị pháp luật thuộc địa của đế chế thời bấy giờ nghiêm cấm ngặt nghèo đối với người bản xứ. Vào năm 1640, triều đình hoàng gia đã chính thức phê chuẩn thỉnh nguyện thư ấy. Các vị thừa sai, trong đó có không ít linh mục từng là những sĩ quan quân đội dạn dày trận mạc trước khi dâng mình đi tu, đã bắt tay vào việc huấn luyện quân sự cho thanh niên Guaraní: dạy họ cách sử dụng súng hỏa mai, kỹ thuật đúc súng đạn, và nghệ thuật dàn trận phòng ngự chiến thuật.

Trước đó, Tòa Thánh Rôma cũng đã dứt khoát lên tiếng để bảo vệ phẩm giá của người thổ dân. Vào năm 1639, Đức Giáo hoàng Urbanô VIII đã ban hành tông sắc lịch sử Commissum nobis, long trọng tuyên bố bản án phạt vạ tuyệt thông tiền kết đối với bất kỳ ai dám bắt bớ, mua bán hay biến những người dân bản địa châu Mỹ thành nô lệ. Tông sắc của vị cha chung Giáo hội đã khiến giới chủ đồn điền và thực dân Bồ Đào Nha tại São Paulo tức tối đến mức nổi loạn xua đuổi toàn bộ các linh mục Dòng Tên ra khỏi thành phố và các thị trấn lân cận.

Và cuộc thử lửa quyết định đã nổ ra vào tháng Ba năm 1641: một đạo quân săn nô lệ khổng lồ của bọn bandeirantes gồm hàng trăm tên thực dân Bồ Đào Nha trang bị vũ khí tận răng cùng hàng ngàn tay sai thổ dân hung hãn đã giong thuyền dọc theo dòng sông Uruguay tiến về uy hiếp các làng Giảm xá. Thế nhưng tại khúc sông Mbororé hiểm trở, một đạo quân gồm khoảng bốn ngàn dũng sĩ Guaraní đã mai phục sẵn sàng cả trên bờ lẫn trên hàng trăm chiếc xuồng độc mộc cơ động, dưới sự chỉ huy mưu lược của hai vị thủ lĩnh kiệt xuất người bản xứ là Nicolás Ñeenguirú và Ignacio Abiarú. Quân Guaraní không chỉ có súng hỏa mai, mà họ còn tự tay chế tạo nên những khẩu đại bác dã chiến độc đáo làm bằng thân tre luồng đại thụ bọc da bò sống nhiều lớp! Sau nhiều ngày kịch chiến dữ dội cả trên sông lẫn trên bộ, đạo quân săn nô lệ đã bị đánh tan tác tơi bời, phần lớn bị tiêu diệt hoặc tháo chạy tán loạn.

Chiến thắng vang dội tại Mbororé năm 1641 đã trở thành một bước ngoặt lịch sử: suốt gần một thế kỷ sau đó, không một toán thợ săn nô lệ nào còn dám cả gan bén mảng đến xâm phạm biên giới các làng Giảm xá nữa. Lực lượng dân quân Guaraní thiện chiến sau đó đã trở thành lá chắn phòng thủ biên cương vững chắc nhất cho triều đình Tây Ban Nha: các trung đoàn của họ từng nhiều lần hành quân xa hàng trăm dặm để tiếp ứng cho quân đội hoàng gia đẩy lui các cuộc xâm lấn của người Bồ Đào Nha tại pháo đài Colonia del Sacramento bên bờ sông Río de la Plata, cũng như giúp triều đình dẹp yên nhiều cuộc nổi loạn thuộc địa.

Thiên đàng nơi trần thế hay một trại lính giáo điều?

Giới trí thức châu Âu trong thời kỳ Khai Sáng thế kỷ thứ mười tám đã nhìn vào các làng Giảm xá Dòng Tên tại Nam Mỹ bằng những lăng kính hoàn toàn trái ngược nhau. Triết gia Voltaire, một người vốn nổi tiếng bài bác Giáo hội và ghét cay ghét đắng Dòng Tên hơn bất cứ ai, trong một bài khảo luận lịch sử đã phải thừa nhận một cách sòng phẳng rằng mô hình truyền giáo tại Paraguay xét trên nhiều phương diện chính là “một chiến thắng vĩ đại của lòng nhân đạo”, và có lẽ là điều tốt đẹp nhất mà người châu Âu từng làm được cho các dân tộc bản địa tại Tân Thế giới! Thế nhưng ở những trang viết khác, những kẻ ghen ghét lại không ngớt rỉ tai nhau những lời đồn thổi ác ý: họ đồn rằng các tu sĩ Dòng Tên đang lén lút khai thác những mỏ vàng khổng lồ giấu kín trong rừng sâu, dựng lên một đế quốc ngầm biệt lập và bóc lột sức lao động của người bản xứ để làm giàu cho dòng tu của mình. Triều đình Tây Ban Nha đã nhiều lần phái các đoàn thanh tra hoàng gia bí mật đến tận nơi lục soát, nhưng tuyệt nhiên không tìm thấy bất kỳ một mỏ vàng hay kho báu nào cả. Bản thân Voltaire trong tác phẩm trào phúng Candide cũng không tiếc lời châm biếm mô hình này, vẽ nên một bức biếm họa về một xứ sở nơi các cha sở hữu mọi thứ của cải trong khi dân chúng chẳng có gì trong tay.

Các nhà sử học hiện đại hôm nay nhìn nhận di sản của các làng Giảm xá với một cái nhìn quân bình và khách quan trên cả hai phương diện:

  • Mặt tích cực: Không ai có thể phủ nhận rằng các làng Giảm xá đã cứu sống sinh mạng của hàng chục ngàn con người bản địa Guaraní thoát khỏi thảm cảnh nô lệ đẫm máu và sự diệt chủng chủng tộc từng xóa sổ biết bao bộ tộc châu Mỹ khác. Người Guaraní giữ được trọn vẹn tiếng nói mẹ đẻ, nhân phẩm và nền văn hóa của mình. Họ được sống trong an bình, được hưởng một nền y tế và dinh dưỡng đầy đủ hơn hẳn tuyệt đại đa số những người nông dân nghèo tại chính lục địa châu Âu thời bấy giờ.
  • Mặt hạn chế: Các linh mục Dòng Tên vẫn nhìn nhận và đối xử với người bản xứ bằng một thái độ gia trưởng, như đối xử với những đứa trẻ thơ ngây không bao giờ chịu lớn. Từng nhịp sống, giờ giấc làm việc, nghỉ ngơi, kinh nguyện trong ngày đều bị điều khiển chặt chẽ bởi tiếng chuông nhà xứ. Những người vi phạm kỷ luật làng vẫn phải chịu những hình phạt đòn roi, dẫu nhẹ nhàng và nhân đạo hơn ngoài đời rất nhiều. Và khuyết điểm lớn nhất mang tính thời đại là: trong suốt một trăm năm mươi năm hiện diện, các vị thừa sai đã không đào tạo và truyền chức linh mục cho bất kỳ một người bản địa Guaraní nào! Các cha không thực sự tin tưởng rằng người thổ dân có đủ năng lực thần học và đạo đức để tự mình coi sóc xứ đạo; và chính vì sự thiếu vắng hàng giáo sĩ bản xứ ấy mà khi Dòng Tên bị trục xuất, toàn bộ cơ đồ đức tin của các làng Giảm xá đã nhanh chóng lâm vào cảnh bơ vơ tan tác vì không có người kế thừa.

Khi lằn ranh biên giới chia cắt mái nhà

Vào năm 1750, tại kinh thành Madrid, hai vương triều Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã ký kết một hiệp ước phân định lại biên giới thuộc địa, gọi là Hiệp ước Madrid. Theo thỏa thuận này, Bồ Đào Nha trao trả lại cho Tây Ban Nha thị trấn tranh chấp Colonia del Sacramento bên bờ sông Río de la Plata; đổi lại, Tây Ban Nha nhượng lại cho Bồ Đào Nha một dải lãnh thổ rộng lớn ở phía đông con sông Uruguay, nơi đang có bảy ngôi làng Giảm xá trù phú tọa lạc.

Một sắc lệnh hoàng gia tàn nhẫn được ban bố: khoảng ba mươi ngàn tín hữu Guaraní sinh sống tại bảy ngôi làng lịch sử ấy bị buộc phải nhổ trại rời bỏ toàn bộ nhà cửa, thánh đường, ruộng vườn và đàn gia súc gắn bó bao đời, để di tản sang bờ bên kia sông bắt đầu lại cuộc đời từ hai bàn tay trắng! Quê hương máu thịt của họ sẽ bị bàn giao cho chính những kẻ thợ săn nô lệ Bồ Đào Nha, những kẻ mà cha ông họ từng đổ máu chống trả suốt một thế kỷ trước!

Đường biên qua mái nhà
Đường biên qua mái nhà

Người dân Guaraní kiên quyết không chịu rời đi. Bề trên Giám tỉnh Dòng Tên rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan: ngài buộc phải vâng lời truyền của Tòa Thánh và nhà vua, ra lệnh cho các linh mục phải giải thích và thuyết phục dân làng tuân lệnh di dời. Một số linh mục đã cắn răng thi hành mệnh lệnh trong nước mắt; thế nhưng một số linh mục khác đã dũng cảm chọn lựa đứng về phía đoàn chiên đau khổ của mình. Vào năm 1754, người Guaraní đã đồng loạt cầm vũ khí đứng lên kháng chiến bảo vệ quê hương. Hai đạo quân viễn chinh chính quy của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã phối hợp liên minh với nhau để mở chiến dịch quân sự đẫm máu nhằm đè bẹp cuộc nổi dậy của người bản địa.

Ngày 10 tháng Hai năm 1756, trong trận quyết chiến bi hùng tại đồi Caiboaté, khoảng một ngàn năm trăm chiến binh Guaraní đã anh dũng ngã xuống dưới làn mưa hỏa lực đại bác của liên quân chỉ trong một buổi chiều đẫm máu. Ba ngày trước trận đánh ấy, người thủ lĩnh anh hùng của họ là Sepé Tiarajú đã tử trận ngoài chiến hào. Người dân miền nam đất nước Brazil cho đến hôm nay vẫn hằng tôn vinh ông như một vị anh hùng dân tộc huyền thoại, và khắc ghi câu nói bất hủ cuối cùng của ông trước quân thù: “Mảnh đất này vốn đã có chủ quyền rồi!”

Bi kịch lịch sử bi tráng ấy đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho nền nghệ thuật thứ bảy thế giới: vào năm 1986, bộ phim điện ảnh kinh điển The Mission, tức Sứ vụ, do đạo diễn Roland Joffé thực hiện, với hai tài tử lừng danh Robert De Niro và Jeremy Irons, đã tái hiện lại sống động những năm tháng đau thương ấy qua hình ảnh của hai vị linh mục Dòng Tên, một người cầm vũ khí chiến đấu bên cạnh các thổ dân, và người kia trang nghiêm nâng cao Mặt Nhật Mình Thánh Chúa bình thản bước đi giữa làn mưa đạn của quân thù. Bộ phim đã vinh dự đoạt giải Cành cọ Vàng danh giá tại Liên hoan phim Cannes năm 1986, và phần nhạc nền bất hủ của nhà soạn nhạc Ennio Morricone với tiếng kèn ô-boa của bản Gabriel’s Oboe réo rắt giữa rừng sâu Nam Mỹ đã làm rung động hàng triệu trái tim khán giả trên toàn thế giới.

Thế nhưng sau cuộc chiến, các triều đình thực dân châu Âu đã quay sang trút hết mọi tội lỗi lên đầu Dòng Tên, vu cáo rằng chính các tu sĩ là những kẻ chủ mưu kích động người bản xứ nổi loạn chống lại triều đình, một cái cớ chính trị thuận tiện mở đường cho những đòn trừng phạt khốc liệt giáng xuống hội dòng sau này.

Đêm tối ly tán và những người giữ lửa đức tin

Vào năm 1767, vị vua mang nặng tư tưởng Khai Sáng của Tây Ban Nha là Charles III đã ban hành một sắc chỉ bí mật trục xuất toàn bộ các tu sĩ Dòng Tên ra khỏi tất cả các vùng lãnh thổ của đế chế. Mệnh lệnh được giữ tuyệt mật cho đến tận nửa đêm thi hành: quân đội ập vào các làng Giảm xá, bắt giữ tất cả các linh mục thừa sai rồi áp giải các ngài xuống những chiến thuyền đưa về lưu đày tại châu Âu. Dân làng Guaraní đứng ken đặc hai bên bờ sông nhìn theo bóng dáng các vị cha già bị giải đi, từng đàn người nghẹn ngào bật khóc nức nở.

Sau khi các cha Dòng Tên ra đi, quyền quản lý các làng Giảm xá được triều đình bàn giao lại cho các quan chức dân sự thế tục cùng một số linh mục thuộc các dòng tu khác đến thay thế. Thế nhưng chỉ trong vòng vài thập niên ngắn ngủi, toàn bộ cơ đồ thịnh vượng ấy đã nhanh chóng suy tàn và sụp đổ tan tành. Các viên chức tham lam đã đem đất đai công cộng của làng chia chác và bán tống bán tháo cho các chủ đất tư nhân; các xưởng thủ công bị đóng cửa; người dân Guaraní vì không chịu nổi sự bóc lột hà khắc đã lần lượt bỏ làng đi làm thuê làm mướn tha hương, hoặc dắt díu nhau trốn ngược trở lại vào rừng sâu. Rồi những cuộc chiến tranh giành độc lập ác liệt vào đầu thế kỷ XIX đã giáng những nhát búa cuối cùng phá hủy nốt những tàn tích còn sót lại.

Ngày hôm nay, những ngôi thánh đường bằng đá sa thạch đỏ tuyệt mỹ tại Trinidad và Jesús bên Paraguay, São Miguel das Missões bên Brazil và San Ignacio Miní bên Argentina chỉ còn lại những phế tích tường thành rêu phong đổ nát, với những rễ cây cổ thụ mọc xuyên qua mái vòm trơ trọi giữa trời xanh. Quần thể các tàn tích linh thiêng ấy ngày nay đã được tổ chức UNESCO vinh danh là Di sản Thế giới:

  • Tại Trinidad bên Paraguay, bục giảng bằng đá chạm trổ tinh xảo và các hàng hiên đá cổ kính vẫn đứng uy nghiêm giữa những thảm cỏ xanh;
  • Tại São Miguel bên Brazil, mặt tiền bằng đá đỏ khổng lồ của ngôi thánh đường vẫn kiêu hãnh vươn cao trên cánh đồng lộng gió;
  • Tại San Ignacio Miní bên Argentina, những bức tường đá đồ sộ vẫn phủ kín những hoa văn phù điêu chạm nổi hình hoa lá và các thiên thần Nam Mỹ.
Dấu ấn bất tử: khi Tin Mừng là mái nhà che chở người yếu thế
Dấu ấn bất tử: khi Tin Mừng là mái nhà che chở người yếu thế

Thế nhưng, câu chuyện về những làng Giảm xá không hề kết thúc trong sự hoang phế bi thương.

Xa hơn về phía bắc, sâu trong vùng rừng núi Chiquitos thuộc đất nước Bolivia ngày nay, từng có mười ngôi làng Giảm xá khác của Dòng Tên. Tại mảnh đất này vào thập niên 1750, một vị tu sĩ Dòng Tên thông thái người Thụy Sĩ là Cha Martin Schmid, một con người kỳ tài vừa là kiến trúc sư, vừa là nhạc sĩ, vừa là thợ thủ công tài ba, đã cùng người bản địa xây dựng nên những ngôi thánh đường độc nhất vô nhị bằng gỗ rừng và gạch mộc. Mỗi ngôi nhà thờ đều sở hữu những hàng cột gỗ chạm khắc hoa văn rực rỡ, những bàn thờ dát vàng lộng lẫy và những cây đàn phong cầm tinh xảo do chính tay ngài chế tác. Cha Martin Schmid còn tự tay làm nên những cây đàn vĩ cầm, đàn clavichord và sáng tác hàng trăm bản thánh ca Baroque cho ca đoàn địa phương. Sáu ngôi thánh đường bằng gỗ huyền diệu tại vùng Chiquitos hiện nay cũng vinh dự được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.

Và điều kỳ diệu nhất trong toàn bộ lịch sử truyền giáo đã diễn ra tại nơi đây: Khi các linh mục Dòng Tên bị trục xuất vào năm 1767, người thổ dân Chiquitos đã chọn ở lại gắn bó với ngôi thánh đường của mình! Suốt hơn hai trăm năm ròng rã hoàn toàn không có bóng dáng của bất kỳ một vị linh mục nào hướng dẫn hay coi sóc, cộng đồng giáo dân bản địa nghèo khó ấy đã tự bảo bọc lấy nhau: họ tự cắt cử người trông coi nhà thờ, tự trèo lên mái lợp lại từng thanh gỗ mục, gìn giữ từng ngọn nến sáng, và các thế hệ cha ông đã kiên trì dạy cho con cháu từng nốt nhạc, từng bài hát Latinh cổ xưa!

Vào thập niên 1970, khi các chuyên gia kiến trúc và âm nhạc quốc tế tìm đến vùng rừng sâu Chiquitos để tiến hành trùng tu các ngôi nhà thờ cổ, họ đã kinh ngạc sững sờ khi phát hiện ra bên trong các góc tủ gỗ cũ kỹ của các làng hàng ngàn trang bản thảo âm nhạc chép tay cổ kính! Suốt hai thế kỷ qua, người thổ dân đã cặm cụi ngồi chép đi chép lại từng nốt nhạc của các bậc thầy Baroque như Domenico Zipoli hay Martin Schmid từ thế hệ này sang thế hệ khác trên những trang giấy ố vàng để cứu chúng khỏi bị mối mọt mục nát. Rất nhiều kiệt tác âm nhạc Baroque vô giá của nhân loại đã bị thất lạc hoàn toàn tại châu Âu, nay lại được tìm thấy nguyên vẹn nhờ lòng trung thành sắt son của những người con núi rừng Nam Mỹ!

Những người ở lại Chiquitos
Những người ở lại Chiquitos

Ngày hôm nay, cứ đều đặn hai năm một lần, vùng đất Chiquitos lại tưng bừng mở hội Liên hoan Âm nhạc Phục Hưng và Baroque Quốc tế. Hàng ngàn du khách và các dàn nhạc thính phòng hàng đầu thế giới lại nô nức tìm về những ngôi nhà thờ gỗ giữa đại ngàn xanh ngát, để lắng nghe các em thiếu nhi bản địa người Chiquitos kéo đàn vĩ cầm và cất cao giọng hát thánh ca tôn vinh Chúa, thứ âm nhạc thánh thiêng mà tổ tiên các em đã dùng cả tình yêu và mạng sống của mình để gìn giữ sống động suốt hơn hai trăm năm qua như một chứng từ bất diệt của đức tin.

Hàng ngàn du khách và các dàn nhạc thính phòng hàng đầu thế giới lại nô nức tìm về những ngôi nhà thờ gỗ giữa đại ngàn xanh ngát, để lắng nghe các em thiếu nhi bản địa người Chiquitos kéo đàn vĩ cầm và cất cao giọng hát thánh ca tôn vinh Chúa, thứ âm nhạc thánh thiêng mà tổ tiên các em đã dùng cả tình yêu và mạng sống của mình để gìn giữ sống động suốt hơn hai trăm năm qua như một chứng từ bất diệt của đức tin.

Chương 116 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Mảnh đất này vốn đã có chủ quyền rồi!”

lời tương truyền của Sepé Tiarajú
Từ thác Guairá, đoàn người Guaraní chạy về nam năm 1631 để tránh bọn săn nô lệ từ São Paulo. Nét đứt chỉ hướng đi, không phải lộ trình chính xác.

Những người trong chương

  • Antonio Ruiz de Montoya · Cha Dòng Tên soạn từ điển và ngữ pháp tiếng Guaraní. Nhờ các làng giảm xá, tiếng Guaraní nay là một trong hai ngôn ngữ chính thức của Paraguay.
  • Sepé Tiarajú · Thủ lĩnh Guaraní tử trận năm 1756. Người dân miền nam Brazil đến nay vẫn kể về ông như một anh hùng.
  • Martin Schmid · Cha Dòng Tên Thụy Sĩ, vừa là kiến trúc sư vừa là nhạc sĩ. Sáu nhà thờ gỗ ở Chiquitos nay là Di sản Thế giới.

Nơi ấy hôm nay

  • Trinidad, Paraguay: tường đá đỏ đổ nát, bục giảng chạm trổ và những hàng hiên quanh sân vẫn đứng giữa cỏ. Phế tích là Di sản Thế giới.
  • São Miguel ở Brazil có mặt tiền đá đỏ đồ sộ của nhà thờ, vươn cao trên cánh đồng lộng gió.
  • Chiquitos ở Bolivia cứ hai năm mở một lễ hội nhạc Phục Hưng và Baroque. Các em thiếu nhi kéo vĩ cầm, hát nhạc của Zipoli trong những nhà thờ gỗ giữa rừng.

Muốn đọc thêm

Cv 4,32 · Montoya, Cuộc chinh phục thiêng liêng (1639) · Đức Urbanô VIII, Commissum nobis (1639) · phim The Mission (1986), nhạc của Ennio Morricone

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 117

Thời Khai Sáng: khi lý trí đòi làm quan tòa

Một trận động đất sáng lễ Các Thánh năm 1755 đã khiến châu Âu hỏi gì về Thiên Chúa?

Khoảng 31 phút đọc