Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 117

Kiểm chứng chương 117: Thời Khai Sáng: khi lý trí đòi làm quan tòa

Đọc xong chương 117, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: làm sao biết Voltaire thật sự viết những gì người ta kể, vụ Calas và vụ La Barre có đúng như chương thuật không, và những chuyện về các vị giáo hoàng chỗ nào là sử, chỗ nào chỉ là giai thoại truyền lại. Những trang này lần từng chuyện về nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào là lời truyền lại.

Chương đi qua thế kỷ XVIII bằng nhiều gương mặt: Descartes, Newton, cha Richard Simon, Voltaire, Kant, và cả những người ít được nhắc như Đức Bênêđictô XIV, thánh Anphongsô Liguori, John Wesley. Chương mở bằng trận động đất ở Lisboa năm 1755 và khép lại bằng hai mặt của thời đại.

Nguồn chính là chính các tác phẩm của những người ấy, phần lớn có bản dịch và đọc miễn phí được trên mạng. Có thêm các văn kiện của Tòa Thánh và hồ sơ tòa án như vụ Calas. Cuốn The Catholic Enlightenment (Khai Sáng Công giáo, 2016) của Ulrich Lehner mở ra cách nhìn mới về những người Công giáo đã đón nhận phần tốt của thời đại. Cuốn The Enlightenment: An Interpretation (Khai Sáng, 1966 đến 1969) của Peter Gay là tổng quan cổ điển, nghiêng về phía các triết gia.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Lisboa, ngày 1 tháng Mười Một năm 1755

Trận động đất. Trận động đất xảy ra khoảng chín giờ bốn mươi sáng, đúng lễ Các Thánh, kéo dài chừng ba đến sáu phút. Khoảng bốn mươi phút sau, sóng thần ập vào, cao năm đến sáu mét ở Lisboa, và thành phố cháy suốt năm ngày. Chương nói “có lẽ ba bốn chục ngàn người đã chết”. Các ước tính khác dao động từ ba mươi đến năm mươi ngàn, có ước tính còn cao hơn. Các nhà địa chấn học ngày nay cho rằng trận động đất mạnh khoảng 8,5 đến 9 độ. Cảnh biển lùi xa để lộ xác tàu, nến đổ châm lửa vào đống gạch vụn là cách người kể tả lại những gì các nhân chứng đương thời thuật; chúng tôi không đối chiếu riêng từng chi tiết.

Hầu tước Pombal. Câu “chôn người chết và nuôi người sống” là lời truyền lại, vì thế chương viết ông “được cho là” đã nói. Phần còn lại là sử chắc chắn: ông cho xây lại khu thành dưới theo ô bàn cờ, nhà dựng khung gỗ. Gian giữa không mái của nhà thờ tu viện Carmo vẫn còn ở Lisboa như một phế tích, được giữ lại làm chứng tích.

Cha Gabriel Malagrida. Linh mục Dòng Tên, viết cuốn Phán xét về nguyên nhân thật của trận động đất năm 1756. Ông bị bắt năm 1758, và năm 1761 Tòa Thẩm tra Bồ Đào Nha, dưới áp lực của Pombal, xử thiêu ông (chương 118 kể tiếp).

Voltaire. Bài thơ về thảm họa Lisboa (1756) được viết ở Genève. Trong bài, ông tấn công thuyết lạc quan của Leibniz và Alexander Pope, những người cho rằng thế giới này là thế giới tốt nhất có thể có. Ông còn chế giễu ý ấy lần nữa trong Candide (1759). Cũng năm 1756, Jean-Jacques Rousseau viết thư đáp lại Voltaire. Trong lá thư đề ngày 18 tháng Tám năm 1756, ông nói chính thiên nhiên đâu có chất những ngôi nhà sáu bảy tầng lên nhau, và con người cũng có phần lỗi trong số người chết.

Sau những cuộc chiến

Nguồn gốc của Khai Sáng. Chuyện Khai Sáng mọc lên từ tro tàn các cuộc chiến tôn giáo là cách nhìn chung của các sử gia. Chương 112 kể về những cuộc chiến ấy.

Descartes. Cuốn Luận về phương pháp (1637) là nơi có tư tưởng “tôi đang suy nghĩ, vậy tôi tồn tại”, như chương diễn đạt. Ông học ở La Flèche (chương 96), mất ở Stockholm năm 1650. Descartes là người Công giáo, giữ đạo đến cuối đời.

Newton. Cuốn Các nguyên lý toán học của triết học tự nhiên (thường gọi là Principia) in năm 1687. Việc Newton nghi ngờ giáo lý Ba Ngôi được biết qua các bản thảo của ông, vì khi ông còn sống chúng chưa được công bố. Ông viết về Kinh Thánh nhiều hơn về vật lý. Ý chương nói rằng hệ thống mặt trời, các hành tinh và sao chổi chỉ có thể do một Đấng thông minh và quyền năng sắp đặt là ý của đoạn gần cuối cuốn Principia, người ta gọi là Chú giải Tổng quát. Bản dịch tiếng Anh của Andrew Motte năm 1729 là bản xưa nhất còn được dùng làm chuẩn. Hình ảnh Thiên Chúa như người thợ đồng hồ và tên gọi thần luận (deism) là chính xác. Chính Newton không muốn coi Thiên Chúa chỉ là kẻ lên dây cót, nhưng nhiều người đọc ông đã hiểu như thế, và chương nói đúng điều đó.

Đọc lại Kinh Thánh

Spinoza. Cuốn Luận về thần học và chính trị ra đời năm 1670. Từ năm 1656, cộng đoàn Do Thái ở Amsterdam đã khai trừ ông, đúng như chương nói “nhiều năm trước”.

Cha Richard Simon. Linh mục Dòng Oratoire, in cuốn Lịch sử phê bình Cựu Ước năm 1678. Đoạn kể cái chết và việc chôn cất Môsê (sách Đệ Nhị Luật, chương 34) là một ví dụ chính ông nêu ra: sách kể Môsê chết ở đất Mô-áp, được chôn trong thung lũng, và không ai biết mồ ông ở đâu cho đến ngày nay (Đnl 34,5-6). Mục đích của cha là bênh vực Truyền thống trước nguyên tắc “chỉ một mình Kinh Thánh”, đúng như chính lời ngài.

Giám mục Bossuet. Ngài cho tịch thu và hủy gần như toàn bộ lần in, khoảng một ngàn ba trăm bản. Cha Simon bị đuổi khỏi Dòng Oratoire. Sách được in lại ở Hà Lan năm 1685.

Năm 1943. Thông điệp Divino afflante Spiritu của Đức Piô XII. Năm 1965, Hiến chế Dei Verbum của Công đồng Vaticanô II đi tiếp con đường ấy.

Những phòng khách

Các phòng khách Paris. Có phòng khách của bà Geoffrin, bà du Deffand, bà Necker. Thói quen mở tiệc thứ Hai đãi nghệ sĩ và thứ Tư đãi văn sĩ của bà Geoffrin được ghi trong các tiểu sử chuẩn về bà. Chuyện khách uống trà, sô-cô-la và đọc to trang viết mới là cách người kể dựng lại không khí phòng khách.

Rousseau và Hume. Hai cuốn Khế ước xã hội và Émile của Rousseau ra đời năm 1762, và Émile bị đốt. Bài luận của David Hume về phép lạ có từ năm 1748.

Bộ Encyclopédie. Tập đầu ra năm 1751. Năm 1759, Đức Clêmentê XIII cấm bộ sách, Nghị viện Paris và triều đình cũng rút giấy phép in. Bộ sách hoàn tất năm 1772: mười bảy tập chữ và mười một tập tranh, cộng hai mươi tám tập. Mánh chỉ từ bài về những kẻ ăn thịt người sang bài về Rước lễ có trong chính tác phẩm của Diderot.

“Hãy nghiền nát điều ô nhục”

Thư từ. Còn lại khoảng hai mươi ngàn lá thư của Voltaire.

Khẩu hiệu Écrasez l’infâme. Ông hay viết tắt là Écr. l’inf. Với Voltaire, “điều ô nhục” là thói cuồng tín và mê tín, dù nó thường nhắm vào Hội Thánh Công giáo.

Đời Voltaire. Ông sinh năm 1694 với tên François-Marie Arouet, và từ năm 1726 sống hai năm ở Anh. Cuốn Thư về lòng khoan dung của Locke có từ năm 1689.

Vụ Calas. Jean Calas, sáu mươi ba tuổi, bị hành hình ngày 10 tháng Ba năm 1762 ở Toulouse. Người con trai Marc-Antoine đã tự tử. Năm 1763, Voltaire viết Luận về lòng khoan dung, và ngày 9 tháng Ba năm 1765, Jean Calas được tuyên bố vô tội. Chi tiết cách hành hình và lời kêu oan đến phút cuối là điều sử sách thuật lại; tư liệu chúng tôi đối chiếu chủ yếu ngày tháng, tuổi tác và kết cục vụ án.

Vụ La Barre. François-Jean de La Barre, hai mươi tuổi, bị hành hình ngày 1 tháng Bảy năm 1766 ở Abbeville. Thi thể bị đốt cùng một cuốn Từ điển triết học của Voltaire. Cả hai vụ đều do tòa án thế tục của Pháp xử, theo luật về tội phạm thánh và luật đối với người Tin Lành. Các tội danh chương thuật (không bỏ mũ trước đám rước, hát bài tục tĩu) là cách người kể kể lại cáo trạng.

“Hãy dám biết”

Năm 1784. Bài Trả lời câu hỏi: Khai Sáng là gì? đăng trên tờ Berlinische Monatsschrift ở Berlin vào tháng Mười Hai năm 1784. Định nghĩa Khai Sáng và câu châm ngôn Sapere aude (lấy từ thi sĩ Horatius) đều có trong bài. Câu tiếng Việt “Hãy can đảm dùng trí hiểu của chính mình!” là cách dịch thông thường của châm ngôn ấy. Bài rất ngắn và đọc miễn phí được trên mạng.

Kant nói về Thiên Chúa. Trong Phê phán lý tính thực hành (1788), Thiên Chúa, linh hồn bất tử và tự do là những “định đề” của đời sống luân lý. Câu ông thấy cần phủ nhận tri thức để chừa chỗ cho đức tin nằm trong lời tựa lần xuất bản thứ hai của Phê phán lý tính thuần túy (1781), như bản dịch tiếng Anh của Norman Kemp Smith cho thấy. Cuốn Tôn giáo trong giới hạn của lý trí đơn thuần (1793) cho thấy ý muốn của ông, như chương nói.

Khai Sáng ngay trong Hội Thánh

Đức Bênêđictô XIV. Giáo hoàng từ năm 1740 đến năm 1758. Chuyện các hồng y Gotti và Aldrovandi trong mật nghị 1740 là giai thoại truyền lại, không chứng minh được, và chương mở đầu bằng “Người ta kể rằng”, đó là cách nói đúng mức. Cuốn sách của ngài về cách Hội Thánh xét sự thánh thiện của một vị thánh là De servorum Dei beatificatione et beatorum canonizatione, viết khi ngài còn là tổng giám mục Lambertini ở Bologna. Về Galilêô, xem tư liệu chương 113. Năm 1757, một sắc lệnh của Bộ Sách cấm bỏ điều cấm chung đối với các sách dạy trái đất chuyển động.

Voltaire và Đức Bênêđictô XIV. Năm 1745, Voltaire đề tặng vở kịch Mahomet cho giáo hoàng, và ngài viết thư cảm ơn. Nhiều người thời ấy thấy đó là điều trớ trêu, vì vở kịch nhắm vào mọi thứ cuồng tín, kể cả của Kitô giáo.

Bà Laura Bassi. Năm 1732, bà là người phụ nữ đầu tiên được nhận giảng dạy chính thức ở một đại học châu Âu, tức Bologna. Năm 1776, bà được giao ghế vật lý thực nghiệm. Đức Bênêđictô XIV, từng là tổng giám mục Bologna, đã nâng đỡ bà.

Bà Maria Gaetana Agnesi. Cuốn Instituzioni analitiche (Các bài giảng giải tích) ra năm 1748. Năm 1750, Đức Bênêđictô XIV phong bà làm giáo sư danh dự ở Bologna. Về sau bà dành đời mình cho người nghèo ở Milano.

Cha Muratori. Ludovico Antonio Muratori tìm thấy bản danh sách cổ các sách Tân Ước trong Thư viện Ambrosiana ở Milano và công bố năm 1740. Giới học giả gọi đó là Văn bản Muratori.

Thánh Anphongsô Liguori. Ngài lập Dòng Chúa Cứu Thế năm 1732. Công trình Thần học luân lý của ngài đi giữa lối dễ dãi và lối khắt khe. Ngài được phong thánh năm 1839, tôn làm Tiến sĩ Hội Thánh năm 1871, và năm 1950 được tôn làm bổn mạng các nhà thần học luân lý và các cha giải tội. Hai bài hát Quanno nascette Ninno bằng tiếng Napoli và Tu scendi dalle stelle bằng tiếng Ý là của ngài. Chuyện ngài bỏ nghề luật sau khi thua một vụ kiện lớn vì một sơ suất là lời truyền trong tiểu sử các thánh, không chứng minh được, nên chương mở đầu bằng “Chuyện xưa kể rằng”. Dòng Chúa Cứu Thế có mặt ở Việt Nam từ năm 1925.

Mục sư John Wesley. Ngày 24 tháng Năm năm 1738, trong buổi họp ở phố Aldersgate, Luân Đôn, ông nghe đọc to lời tựa của Luther cho Thư gửi tín hữu Rôma. Cụm “ấm lên một cách lạ lùng” có trong Nhật ký của chính ông. Ông đi giảng khoảng hai trăm năm mươi ngàn dặm Anh, tức chừng bốn trăm ngàn cây số. Phong trào Giám Lý (Methodist) nảy sinh từ ông.

Những vị vua khai sáng

Hoàng đế Joseph II. Lên ngôi từ năm 1765, tự mình trị vì từ năm 1780 đến năm 1790. Ông giải tán khoảng bảy trăm đan viện. Biệt danh “ông vua sai nhà thờ” (Kaiser Sakristan) là có thật. Năm 1781 ông ban sắc lệnh khoan dung cho người Tin Lành và năm 1782 cho người Do Thái. Mẹ ông, nữ hoàng Maria Theresa, cho rằng chính sách tôn giáo của ông đi quá xa. Năm 1782, Đức Piô VI đích thân sang Viên thuyết phục ông nhưng không thành. Chuyện ông ấn định số nến và số lần rung chuông là cách người kể minh họa lối cai trị của ông.

Giải thể Dòng Tên. Xem chương 118.

Hai con đường

Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ. Ngày 4 tháng Bảy năm 1776. Nhận định cho rằng ý niệm phẩm giá con người có gốc Kitô giáo là của người kể, và nhiều triết gia ngày nay cũng nghĩ thế, cả những người ngoài đức tin như Jürgen Habermas. Câu Kinh Thánh trong chương là sách Sáng thế, chương 1, câu 27.

Nữ thần Lý trí. Lễ hội Lý trí được tổ chức ngày 10 tháng Mười Một năm 1793 ở nhà thờ Đức Bà Paris. Chương 120 kể về việc này.

Lời kết chương. Đây là lời của người kể. Năm 1998, thông điệp Fides et Ratio của Đức Gioan Phaolô II nói về mối liên hệ giữa đức tin và lý trí. Câu chương trích là câu mở đầu thông điệp: “Đức tin và lý trí như đôi cánh giúp tinh thần con người bay lên chiêm ngắm chân lý.” Văn bản có trên trang vatican.va.

Những người trong chương

Gabriel Malagrida (1689 đến 1761) là linh mục Dòng Tên, bị thiêu ở Lisboa.

Voltaire (François-Marie Arouet, 1694 đến 1778) là nhà văn Pháp.

René Descartes (1596 đến 1650) là triết gia Pháp và là người Công giáo.

Isaac Newton (1643 đến 1727) là nhà khoa học người Anh.

Richard Simon (1638 đến 1712) là linh mục Dòng Oratoire và là nhà nghiên cứu Kinh Thánh.

Jacques-Bénigne Bossuet là giám mục Meaux và là nhà giảng thuyết lừng danh.

Piô XII, Clêmentê XIII và Bênêđictô XIV là các giáo hoàng.

Denis Diderot và Jean d’Alembert là hai người chủ biên bộ Encyclopédie.

Jean Calas (bị hành hình năm 1762) là thương gia vải Tin Lành ở Toulouse.

François-Jean de La Barre (bị hành hình năm 1766) là chàng trai trẻ ở Abbeville.

Immanuel Kant (1724 đến 1804) là triết gia Đức.

Laura Bassi và Maria Gaetana Agnesi là hai nữ học giả ở Bologna và Milano.

Anphongsô Liguori (1696 đến 1787) là giám mục và là thánh.

John Wesley (1703 đến 1791) là mục sư Anh giáo, người lập ra phong trào Giám Lý.

Joseph II là hoàng đế nước Áo.

Những nơi trong chương

Lisboa. Genève. La Flèche. Paris, với nhà thờ Đức Bà. Toulouse. Abbeville. Königsberg. Bologna và Milano. Napoli. Luân Đôn, với phố Aldersgate. Viên.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc bài Khai Sáng là gì? của Kant: chỉ vài trang, và bạn sẽ hiểu vì sao câu “Hãy dám biết” trở thành khẩu hiệu của cả một thời đại. Rồi đọc vài trang đầu thông điệp Fides et Ratio của Đức Gioan Phaolô II trên vatican.va, để nghe câu trả lời của Hội Thánh hai trăm năm sau.

Muốn nhìn trọn câu chuyện, cuốn The Catholic Enlightenment của Ulrich Lehner và cuốn The Enlightenment: An Interpretation của Peter Gay cho bạn hai phía của bức tranh.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 96 (Dòng Tên và các trường học), chương 112 (các cuộc chiến tôn giáo), chương 113 (Galilêô), chương 115 (Pascal và phái Jansen), chương 118 (năm 1773) và chương 120 (Cách mạng Pháp).

Trở lại chương 117