Bỏ qua, tới nội dung
Thế kỷ XVIII · Châu Âu

Chương 117

Thời Khai Sáng: khi lý trí đòi làm quan tòa

Thế kỷ XVIII · Châu Âu

Giáo hoàng Nhiều đờiHoàng đế Nhiều đời

Sáng ngày 1 tháng Mười Một năm 1755, đúng vào ngày đại lễ Các Thánh, những ngọn nến lung linh thắp sáng rực rỡ trên mọi bàn thờ ở kinh thành Lisboa, và các ngôi thánh đường của thủ đô Bồ Đào Nha chật ních giáo dân sốt sắng tham dự Thánh lễ.

Năm ấy, nơi ấy

1637–1789

  1. Lisboa
  2. Paris
  3. Luân Đôn
  4. Toulouse
  5. Bologna
  6. Königsberg
  7. Napoli
Từ trận động đất ở Lisboa năm 1755 đến các phòng khách Paris, thời Khai Sáng chạy dọc châu Âu, từ Napoli đến Königsberg.
Bắt đầu đọc

Chương 117

Thế kỷ XVIII · Châu Âu

Sáng ngày 1 tháng Mười Một năm 1755, đúng vào ngày đại lễ Các Thánh, những ngọn nến lung linh thắp sáng rực rỡ trên mọi bàn thờ ở kinh thành Lisboa, và các ngôi thánh đường của thủ đô Bồ Đào Nha chật ních giáo dân sốt sắng tham dự Thánh lễ. Vào khoảng chín giờ bốn mươi phút sáng, mặt đất bỗng nhiên rung chuyển dữ dội.

Trận động đất kéo dài chừng sáu phút. Những vòm đá nặng hàng ngàn tấn của các thánh đường cổ đổ sập, chôn vùi hàng vạn tín hữu đang quỳ cầu nguyện bên dưới. Người sống sót chạy túa ra bến cảng và những bãi đất trống ven sông Tagus; nhưng khi nhìn ra biển, họ kinh hoàng thấy nước rút xa tít tắp, phơi ra một đáy biển ngổn ngang xác tàu đắm và hàng hóa vỡ vụn. Khoảng bốn mươi phút sau, một bức tường sóng thần cao hơn năm mét gầm thét ập vào, cuốn phăng mọi người trên bờ. Cùng lúc ấy, hàng ngàn ngọn nến lễ đổ trong đống gạch vụn châm ngòi cho một trận hỏa hoạn thiêu rụi Lisboa suốt năm ngày đêm. Ước chừng ba mươi đến bốn mươi ngàn người thiệt mạng, và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng con số thật còn cao hơn nhiều.

Cả châu Âu rúng động bàng hoàng, và người ta bắt đầu đặt ra một câu hỏi nhức nhối lương tâm: Tại sao một Thiên Chúa nhân từ và toàn năng lại có thể để cho một kinh đô Công giáo sùng đạo bậc nhất bị xóa sổ tan hoang đúng vào ngày đại lễ Các Thánh, chôn vùi bao nhiêu sinh mạng đang quỳ cầu nguyện trong nhà thờ, trong khi các quán rượu và nhà chứa ven bến cảng lại may mắn đứng vững bình an vô sự?

Tại Lisboa, một linh mục Dòng Tên cao niên tên là cha Gabriel Malagrida đã lập tức viết một cuốn sách nhỏ tuyên bố rằng: trận động đất kinh hoàng ấy chính là chén thịnh nộ và hình phạt công minh mà Thiên Chúa giáng xuống để trừng phạt tội lỗi của cư dân kinh thành. Ngài khuyên dân chúng trước hết hãy lo ăn chay sám hối đền tội, chứ đừng vội vã lo toan chuyện tái thiết phố phường. Trong khi đó, ở thành phố Genève bên trời Tây, đại văn hào người Pháp Voltaire đã phản bác dữ dội bằng một thi phẩm dài đầy cay đắng: ông chất vấn xem những đứa trẻ thơ vô tội vừa chào đời đang nằm chết thảm thương trong vòng tay mẹ thì đã kịp phạm tội tình gì để phải chịu một hình phạt tàn khốc dường ấy? Ông mỉa mai và giễu cợt cay độc thuyết triết học lạc quan đương thời vốn cho rằng “thế giới hiện tại chính là thế giới tốt đẹp nhất trong mọi thế giới có thể có”.

Hai tiếng nói ấy đại diện cho hai dòng tư tưởng lớn đang giằng co quyết liệt trong thế kỷ thứ mười tám. Một bên nhìn mọi biến cố thiên tai qua lăng kính của cơn thịnh nộ thần linh. Bên kia bắt đầu dùng lý trí hoài nghi để chất vấn chính sự hiện hữu và sự quan phòng của Thiên Chúa. Người ta gọi thời đại đầy biến động tư tưởng ấy là Thời Khai Sáng.

Cuộc đụng độ ấy không chỉ nằm trên giấy mực. Vị đại thần nắm thực quyền ở Bồ Đào Nha lúc ấy, người sau này là Hầu tước Pombal lừng danh, được ghi nhận đã ra lệnh chỉ bằng một câu: “Hãy lo chôn cất người chết và nuôi sống những người còn sống!” Ông gạt bỏ mọi nỗi sợ dị đoan, cho quy hoạch lại toàn bộ khu phố cổ trung tâm Lisboa theo hình bàn cờ, với những đại lộ thẳng tắp và những ngôi nhà có khung gỗ chịu lực để chống động đất về sau. Khách đến Lisboa hôm nay vẫn có thể bước đi dưới gian giữa không mái của nhà thờ tu viện Carmo, phế tích được cố ý giữ nguyên giữa trời xanh làm chứng tích không lời cho buổi sáng năm 1755. Còn cha Malagrida, vị linh mục viết cuốn sách nhỏ năm xưa, sau này sẽ phải trả một cái giá thảm khốc trước vương quyền thế tục.

Sau những cuộc chiến tranh tôn giáo

Thời Khai Sáng không từ trên trời rơi xuống. Nó nảy mầm từ đống tro tàn của những cuộc chiến tranh tôn giáo huynh đệ tương tàn kéo dài hơn một thế kỷ trước đó ở châu Âu. Người ta đã chứng kiến các phe Kitô hữu nhân danh Thiên Chúa cầm vũ khí giết nhau, bên nào cũng quả quyết Chúa đứng về phía mình. Nhiều nhà tư tưởng mệt mỏi tự hỏi: Nếu người có đạo không tìm được tiếng nói chung về Thiên Chúa mà chỉ đem lại đổ máu và chia rẽ, thì xã hội phải tìm một nền tảng chung mới để sống hòa bình, một nền tảng ai cũng đồng thuận được. Và họ tin nền tảng ấy chính là lý trí con người.

Năm 1637, nhà triết học và toán học người Pháp René Descartes, một người Công giáo từng học trường Dòng Tên La Flèche, xuất bản cuốn Phương pháp luận, trong đó ông hoài nghi triệt để mọi định kiến để đi tìm một chân lý không thể lay chuyển. Chân lý đầu tiên ông tìm được gói trong câu bất hủ: Cogito, ergo sum, “Tôi tư duy, nên tôi tồn tại”. Từ điểm tựa ấy, Descartes xây dựng lại toàn bộ tri thức. Suốt đời ông vẫn là người có đức tin vững vàng, và ông đã dùng lý trí để chứng minh Thiên Chúa hiện hữu, trước khi qua đời năm 1650 tại Stockholm giữa triều đình Tin Lành Thụy Điển. Thế nhưng phương pháp của ông đã vô tình đặt con người biết suy nghĩ vào trung tâm, thay cho uy quyền của truyền thống Giáo hội thuở trước.

Năm 1687, nhà bác học Isaac Newton xuất bản kiệt tác Các nguyên lý toán học của triết học tự nhiên, chứng minh bằng toán học rằng cùng một định luật vạn vật hấp dẫn duy nhất đã chi phối từ việc một quả táo rơi xuống đất cho đến sự vận động quay của mặt trăng quanh trái đất. Toàn bộ vũ trụ bao la bỗng chốc hiện ra trước mắt nhân loại như một cỗ máy đồng hồ cơ khí khổng lồ, vận hành vô cùng nhịp nhàng và chuẩn xác theo những định luật toán học bất biến. Bản thân Newton là một con người rất sùng đạo: ông dành trọn phần lớn cuộc đời mình để nghiên cứu và chú giải Kinh Thánh, dù về mặt thần học cá nhân ông không chấp nhận mầu nhiệm Ba Ngôi. Ông từng viết rằng một hệ thống trật tự tuyệt mỹ gồm mặt trời, các hành tinh và các sao chổi chuyển động nhịp nhàng dường ấy chỉ có thể bắt nguồn từ ý định sáng tạo và sự cai quản của một Đấng Tối Cao vô cùng thông minh và toàn năng.

Thế nhưng, nhiều độc giả thời Khai Sáng khi đọc Newton lại vội vã rút ra một hệ luận hoàn toàn khác. Họ lập luận rằng: Nếu như vũ trụ là một cỗ máy đồng hồ tự vận hành hoàn hảo, thì Thiên Chúa chẳng qua chỉ giống như một người thợ làm đồng hồ vĩ đại: Ngài chế tạo ra cỗ máy, lên dây cót cho nó một lần ban đầu, rồi sau đó khoanh tay đứng nhìn để mặc cho cỗ máy tự vận hành theo các định luật tự nhiên, chứ Ngài tuyệt đối không bao giờ can thiệp vào dòng lịch sử nữa! Với lối tư duy ấy, người ta gạt bỏ hoàn toàn sự can thiệp của các phép lạ, gạt bỏ mầu nhiệm mạc khải, và gạt bỏ sự cần thiết của Giáo hội cùng các Bí tích. Nền tôn giáo tự nhiên thuần lý ấy được lịch sử gọi bằng danh xưng: Thuyết Thần luận.

Lý trí và thế giới tự nhiên
Lý trí và thế giới tự nhiên

Đọc lại Kinh Thánh dưới lăng kính phê bình

Cùng với luồng gió duy lý ấy, người ta bắt đầu tiếp cận và đọc các bản văn Kinh Thánh bằng đúng phương pháp khảo cứu nghiêm ngặt như đọc bất kỳ một cuốn văn bản cổ đại nào khác: tìm hiểu xem ai là tác giả thực sự, văn bản được viết trong bối cảnh lịch sử nào, và các bản chép tay cổ nào là đáng tin cậy nhất. Nhà triết học gốc Do Thái Baruch Spinoza tại Hà Lan đã tiên phong áp dụng lối phê bình lịch sử này vào năm 1670 trong cuốn khảo luận thần học-chính trị của mình, sau khi ông bị trục xuất khỏi cộng đồng hội đường Amsterdam.

Đến năm 1678, một linh mục Công giáo người Pháp thuộc Dòng Oratoire tên là cha Richard Simon đã cho xuất bản một công trình nghiên cứu mang tính khai phá về Cựu Ước mang tựa đề Lịch sử phê bình Cựu Ước. Bằng phương pháp khảo chứng ngôn ngữ và văn bản, ngài đã chứng minh rằng năm cuốn sách đầu tiên của bộ Kinh Thánh, tức bộ Ngũ Thư, vốn từ xưa được truyền thống tin là do chính ông Môsê đích thân viết trọn, thực ra chứa đựng những đoạn văn mà Môsê không thể nào tự viết được, tiêu biểu như đoạn văn kể lại việc Môsê qua đời và được an táng ra sao! Cha Simon chỉ ra rằng bộ Ngũ Thư thực chất là thành quả của một tiến trình lịch sử lâu dài, được nhiều thế hệ trước tác biên tập, bổ sung và chỉnh sửa qua nhiều thế kỷ.

Điều đáng nói là cha Richard Simon thực hiện công trình nghiên cứu ấy với tất cả lòng trung thành của một người Công giáo: Ngài muốn dùng khoa học văn bản để chứng minh cho người Tin Lành thấy rằng luận điểm Sola Scriptura, “Chỉ duy Kinh Thánh”, của họ là sai lầm; bởi vì bản thân bản văn Kinh Thánh đã trải qua biết bao bàn tay con người chỉnh sửa trong lịch sử, nên người tín hữu bắt buộc phải cần đến Huấn quyền sống động và Thánh Truyền của Hội Thánh mới có thể giải thích Lời Chúa một cách chuẩn xác!

Đọc lại văn bản
Đọc lại văn bản

Thế nhưng Đức cha Jacques-Bénigne Bossuet, vị giám mục lừng danh và nhà giảng thuyết uy nghi bậc nhất nước Pháp thời ấy, đọc cuốn sách thì kinh hãi. Ngài coi lối phê bình văn bản ấy là xúc phạm đến tính linh hứng của Lời Chúa, nên dùng quyền triều đình tịch thu và hủy gần hết đợt in đầu khoảng một ngàn ba trăm cuốn. Cha Richard Simon bị đuổi khỏi hội dòng. Nhưng những câu hỏi ngài đặt ra thì không ngọn lửa nào thiêu được; cuốn sách sớm được in lại lén lút ở Hà Lan và trở thành nền tảng cho ngành chú giải Kinh Thánh hiện đại. Phải hơn hai trăm năm sau, năm 1943, Đức Piô XII mới ban hành Thông điệp Divino afflante Spiritu, mở rộng cửa cho các học giả Công giáo mạnh dạn dùng phương pháp phê bình lịch sử và văn bản để khám phá chiều sâu Lời Chúa.

Những phòng khách Paris và cuốn Bách khoa toàn thư

Ở Paris, trung tâm trí tuệ của Thời Khai Sáng không nằm trong các đại học kinh viện hay tu viện cổ kính, mà trong những phòng khách sang trọng của các bà quý tộc giàu có. Như bà Marie-Thérèse Geoffrin, một nữ chủ nhân danh tiếng, đều đặn mở tiệc: thứ Hai dành cho giới họa sĩ, thứ Tư cho giới văn sĩ, triết gia. Khách nhâm nhi trà và sô-cô-la nóng, đọc to những trang bản thảo mới viết, rồi sôi nổi tranh luận đủ chuyện: chính quyền, tự do tư tưởng, khoan dung tôn giáo, hạnh phúc con người. Từ những phòng khách ấy, tư tưởng mới được in lén thành sách nhỏ ở Hà Lan hay Thụy Sĩ, rồi theo những đường dây buôn lậu tràn vào nước Pháp.

Phòng khách thời Khai Sáng
Phòng khách thời Khai Sáng

Một tiếng nói triết học vang dội khác của thời đại là Jean-Jacques Rousseau, sinh trưởng tại Genève. Năm 1762, ông cho ra đời liên tiếp hai kiệt tác làm rung chuyển xã hội: Khế ước xã hội và Émile hay là Về giáo dục. Tác phẩm Émile lập tức bị Đức Tổng Giám mục Paris lên án nghiêm khắc, và cả chính quyền Paris lẫn hội đồng thành phố Genève đều ra lệnh đốt bỏ cuốn sách ngoài công trường. Trước đó vào năm 1756, khi bàn về thảm họa động đất Lisboa, Rousseau đã viết thư cho Voltaire đưa ra một cái nhìn sắc sảo: ông nhắc nhở rằng mẹ thiên nhiên không hề bắt con người phải xây dựng những tòa nhà cao sáu bảy tầng chen chúc nhau bên bờ biển; chính lối quy hoạch và sự tham lam của con người cũng phải chịu một phần trách nhiệm rất lớn trong số lượng nạn nhân thiệt mạng. Tại Scotland, triết gia David Hume vào năm 1748 đã đưa ra những lập luận triết học sắc bén nhằm bác bỏ tính khả tín của các lời chứng về phép lạ. Các nhà thần học Kitô giáo đã liên tục lên tiếng phản biện, và cuộc đối thoại giữa lý trí và đức tin ấy vẫn không ngừng tiếp diễn cho đến tận hôm nay.

Đỉnh cao của nỗ lực truyền bá tư tưởng Khai Sáng chính là công trình xuất bản bộ Bách khoa toàn thư do hai học giả Denis Diderot và Jean d’Alembert chủ biên, khởi công từ năm 1751. Mục tiêu đầy tham vọng của bộ sách là tập hợp toàn bộ kho tàng tri thức khoa học, kỹ thuật và nghệ thuật của nhân loại vào một bộ sách đồ sộ được sắp xếp mạch lạc theo thứ tự bảng chữ cái. Bộ sách chứa đựng những bài viết tuyệt vời về kỹ thuật cơ khí, nông nghiệp và các ngành nghề thủ công, kèm theo hàng ngàn bản khắc đồng minh họa vô cùng chi tiết và sống động.

Thế nhưng đan xen giữa những kiến thức khoa học ấy, các tác giả Khai Sáng đã khéo léo cài cắm những mũi dùi châm biếm, mỉa mai tôn giáo một cách hết sức tinh vi dưới những mục từ mà không ai ngờ tới. Một thủ thuật trào phúng nổi tiếng được lưu truyền: trong bài viết bàn về hủ tục của “những kẻ ăn thịt đồng loại”, người biên soạn đã tinh quái chèn thêm một dòng ghi chú chỉ dẫn: “Xin độc giả xem thêm mục: Rước lễ / Thánh Thể”, để người đọc tự mình rút ra những suy diễn báng bổ!

Vào năm 1759, Tòa Thánh Rôma đã ban hành sắc lệnh đưa bộ Bách khoa toàn thư vào Sổ bộ Sách cấm, và triều đình vua nước Pháp cũng ra lệnh đình chỉ việc xuất bản. Bất chấp lệnh cấm, công việc in ấn vẫn được âm thầm tiến hành trong bí mật, và bộ sách vẫn được giới trí thức khắp châu Âu chuyền tay nhau đọc ngấu nghiến. Khi tập cuối cùng được hoàn thành vào năm 1772, công trình đồ sộ này bao gồm tổng cộng mười bảy tập văn bản và mười một tập hình ảnh minh họa, trở thành đòn bẩy tư tưởng khổng lồ làm thay đổi não trạng của cả một thế hệ.

“Hãy nghiền nát điều ô nhục!”: ngòi bút của Voltaire

Không ai đại diện cho tinh thần Thời Khai Sáng rõ nét và sắc sảo hơn Voltaire. Ông là người đa tài: nhà văn, nhà thơ, nhà viết kịch, sử gia, và một người viết thư không biết mệt, còn để lại hơn hai mươi ngàn lá thư. Tên thật của ông là François-Marie Arouet, sinh năm 1694, thọ tám mươi ba tuổi. Thuở nhỏ, ông được các linh mục Dòng Tên dạy dỗ chu đáo ở trường Louis-le-Grand; suốt đời, dù không ngừng dùng ngòi bút tấn công dòng của các thầy cũ, trong thâm tâm ông vẫn tôn trọng và quý mến những người thầy đã dạy mình.

Voltaire không phải là một người vô thần: ông luôn xác tín rằng phải có một Đấng Tối Cao dựng nên vũ trụ trật tự này. Thế nhưng, ông căm ghét tột độ Giáo hội Công giáo, và thù ghét mọi hình thức tôn giáo có hệ thống tín điều chặt chẽ và hàng giáo sĩ phẩm trật. Dưới các bức thư gửi cho bạn bè đồng chí hướng, ông thường xuyên ký tên kèm theo một khẩu hiệu chiến đấu viết tắt: Écrasez l’infâme, “Hãy nghiền nát điều ô nhục!” Và “điều ô nhục” mà ông quyết tâm dùng cả đời để tiêu diệt ấy, chính là thói cuồng tín tôn giáo, sự mê muội và thói bất khoan dung.

Sau một vụ va chạm danh dự với một quý tộc Pháp khiến ông bị tống giam vào ngục Bastille rồi bị trục xuất lưu đày sang nước Anh hai năm, từ 1726 đến 1728, Voltaire quay trở về lục địa với một niềm cảm phục sâu sắc đối với nền khoa học của Newton, triết học của John Locke, người từng khẳng định vào năm 1689 rằng nhà nước thế tục không có quyền dùng bạo lực cưỡng bách đức tin của công dân, và một xã hội nơi các tín hữu Anh giáo, giáo phái Quaker và phái Trưởng lão có thể chung sống hòa bình bên cạnh nhau.

Và lịch sử phải công bằng thừa nhận rằng: trong cuộc chiến đấu chống lại sự bất công và thành kiến tôn giáo mù quáng, đã có những lần ngòi bút của Voltaire đứng về phía công lý chân chính.

Năm 1762, tại Toulouse miền nam nước Pháp, một thảm kịch tư pháp đau lòng xảy ra: Jean Calas, một lái buôn vải Tin Lành sáu mươi ba tuổi, bị kết án tử hình vì tội giết con trai ruột để ngăn cậu theo đạo Công giáo. Thật ra người con ấy mắc bệnh trầm cảm và đã tự treo cổ; nhưng đám đông Công giáo quá khích ở Toulouse, nặng định kiến bài Tin Lành, đã kết tội người cha trước cả khi phiên tòa mở! Ông lão Calas bị tra tấn dã man, bị đánh gãy tứ chi trên bánh xe hành quyết, rồi bị siết cổ tại pháp trường; đến hơi thở cuối cùng, người cha đau khổ vẫn thề trước Chúa rằng mình vô tội!

Nhận được tin tức về vụ án oan nghiệt ấy, Voltaire đã đích thân đứng ra điều tra lại toàn bộ hồ sơ, viết hàng loạt bài báo và liên tục vận động dư luận khắp châu Âu suốt ba năm ròng rã. Năm 1763, ông cho xuất bản cuốn khảo luận nổi tiếng Luận về lòng khoan dung. Trước sức ép của công lý và công luận, vào năm 1765, một tòa án tối cao tại Paris đã chính thức mở lại phiên tòa, tuyên bố xóa án và phục hồi danh dự hoàn toàn cho Jean Calas.

Thế nhưng chỉ một năm sau, vào năm 1766 tại thị trấn Abbeville, một vụ án tàn khốc khác lại bùng nổ: một chàng hiệp sĩ trẻ mới tròn hai mươi tuổi tên là Jean-François de La Barre bị đưa ra xét xử vì tội danh phạm thánh. Tội trạng của chàng trai trẻ là đã không chịu ngả mũ chào khi một đám rước kiệu Mình Thánh Chúa đi ngang qua đường, từng cất tiếng hát những bài ca dung tục giễu cợt tôn giáo, và bị nghi ngờ có dính líu đến việc làm hư hại một cây thánh giá bằng gỗ trên cây cầu trong thị trấn. Tòa án đã tuyên một bản án man rợ đến khó tin: chàng hiệp sĩ trẻ bị kết án cắt lưỡi, rồi bị chém đầu thị chúng, rồi thi thể bị quăng vào ngọn lửa thiêu rụi cùng với một cuốn sách Từ điển triết học của Voltaire tìm thấy trong phòng ngủ của anh!

Những bản án tàn nhẫn nhân danh tôn giáo như thế gieo vào lòng giới trí thức và người dân châu Âu một niềm tin cay đắng: Giáo hội dường như đã thành bức tường cản bước tự do, nhân phẩm và tiến bộ. Mẹ Hội Thánh đã phải trả giá rất đắt suốt nhiều thế hệ để hàn gắn những vết thương sâu hoắm do sự cuồng tín ấy gây ra.

“Sapere aude”: hãy dám dùng trí hiểu của chính mình!

Vào năm 1784, tại thành phố nhỏ Königsberg ở vùng biên viễn phía đông vương quốc Phổ, nay là Kaliningrad, triết gia vĩ đại Immanuel Kant đã viết một bài tiểu luận ngắn để trả lời cho một câu hỏi mà một tờ tạp chí học thuật ở Berlin đặt ra cho công chúng: Khai Sáng thực sự là gì?

Dám suy nghĩ
Dám suy nghĩ

Kant đã đưa ra một câu trả lời kinh điển đi vào lịch sử nhân loại:

“Khai Sáng chính là việc con người dũng cảm bước ra khỏi tình trạng vị thành niên do chính bản thân mình tự chuốc lấy. Tình trạng vị thành niên ấy là sự bất lực không dám vận dụng trí hiểu của chính mình nếu không có sự dìu dắt hay áp đặt của người khác… Hãy có lòng can đảm để sử dụng trí hiểu của chính mình! Đó chính là khẩu hiệu của Thời Khai Sáng”.

Để làm sáng rõ tư tưởng ấy, Kant đã mượn lại một câu thơ Latinh cổ của thi sĩ Horace làm châm ngôn cho cả thời đại: Sapere aude, Hãy dám biết! Hãy can đảm suy nghĩ bằng chính khối óc của mình!

Bản thân Kant không phải người vô thần. Ông xuất thân từ một gia đình theo phong trào sùng tín, và suốt đời giữ niềm tin sâu xa vào Thiên Chúa, vào linh hồn bất tử và tự do của con người. Nhưng trong kiệt tác Phê phán lý tính thuần túy năm 1781, ông chỉ ra giới hạn của lý trí: lý trí thuần túy không thể chứng minh hay bác bỏ Thiên Chúa; chỉ đời sống luân lý và tiếng lương tâm mới đòi hỏi những chân lý siêu việt ấy. Kant viết một câu nổi tiếng: “Tôi thấy cần phải giới hạn tri thức lại, để chừa chỗ cho niềm tin”. Ông muốn đặt đức tin vào trong giới hạn của lý tính. Thế nhưng khẩu hiệu “Hãy dám suy nghĩ” khi đi vào lịch sử lại vượt khỏi tầm tay tác giả: với nhiều người thời ấy, dám suy nghĩ độc lập đồng nghĩa với dám suy nghĩ mà không cần đến Thiên Chúa!

Ánh sáng Khai Sáng ngay giữa lòng Hội Thánh

Người ta thường có thói quen giản lược hóa lịch sử khi miêu tả Thời Khai Sáng như một cuộc chiến một mất một còn giữa một bên là phong trào triết học tiến bộ và bên kia là một Giáo hội Công giáo hoàn toàn bảo thủ, tăm tối. Sự thật lịch sử phong phú hơn thế rất nhiều: ngay giữa lòng Hội Thánh thời bấy giờ, đã bừng nở một phong trào Khai Sáng Công giáo vô cùng rực rỡ và sâu sắc mà ít người nhắc tới.

Gương mặt rực rỡ nhất của phong trào ấy là Đức Giáo hoàng Bênêđictô XIV, tên thật là Prospero Lambertini, ở ngôi từ năm 1740 đến 1758, một trong những bộ óc uyên bác và rộng mở nhất từng ngồi tòa Phêrô. Ngài là nhà giáo luật và sử gia lỗi lạc, tính vui vẻ, hóm hỉnh, bình dân. Dân Rôma vẫn kể chuyện Mật nghị năm 1740: các Hồng y giằng co suốt sáu tháng không ngã ngũ, ngài Lambertini đứng lên mỉm cười nói: “Nếu các ngài muốn tìm một vị thánh, xin hãy bầu Hồng y Gotti. Nếu các ngài muốn tìm một nhà ngoại giao chính trị khôn khéo, xin hãy chọn Hồng y Aldrovandi. Còn nếu các ngài chỉ muốn tìm một con người ngay thẳng, lương thiện và yêu chuộng lẽ phải, thì xin hãy bầu cho tôi!”

Lên ngôi rồi, Đức Bênêđictô XIV mạnh dạn cải cách học thuật: ngài cho in toàn tập các công trình của Galilêô, bãi bỏ lệnh cấm chung đối với sách dạy thuyết nhật tâm, lập các viện khoa học tự nhiên, và bỏ tiền mua hàng vạn cuốn sách quý cho Thư viện Vatican. Ngài cởi mở thư từ với các học giả Tin Lành khắp châu Âu; đến nỗi năm 1745, chính Voltaire kính cẩn đề tặng vở kịch Mahomet cho Đức Giáo hoàng, và Đức Thánh Cha viết thư, gửi huy chương đáp lễ!

Tại giáo phận cũ của ngài là Bologna, Đức Bênêđictô XIV đã nhiệt thành bảo trợ và bổ nhiệm bà Laura Bassi trở thành người phụ nữ đầu tiên trên thế giới được chính thức nắm giữ chiếc ghế Giáo sư Vật lý thực nghiệm tại một trường đại học. Bộ sách đồ sộ của ngài bàn về quy trình điều tra phong chân phước và phong thánh, được ngài biên soạn khi còn làm Tổng Giám mục Bologna, đã trở thành cẩm nang quy chuẩn khoa học mẫu mực của Tòa Thánh suốt hai thế kỷ sau đó. Ngài cũng nâng đỡ và mời một phụ nữ tài ba khác là bà Maria Gaetana Agnesi, tác giả cuốn sách toán học vi tích phân danh tiếng tại Milan, giữ ghế giáo sư toán tại Đại học Bologna. Người phụ nữ thánh thiện này về sau đã từ bỏ mọi danh vọng khoa học để dành trọn phần đời còn lại chăm sóc các bệnh nhân già yếu nghèo khổ.

Một ngôi sao sáng khác của nền học thuật Công giáo thời kỳ này là linh mục người Ý Ludovico Antonio Muratori, vị thủ thư tài ba coi sóc các thư viện danh tiếng tại Milan và Modena. Vào năm 1740, ngài công bố một văn bản vô giá mà ngài tìm thấy trong Thư viện Ambrosiana ở Milan, chép lại một bản văn có từ thế kỷ thứ hai: danh mục các cuốn sách Tân Ước cổ xưa nhất được Giáo hội công nhận, mà giới học thuật thế giới ngày nay trân trọng gọi là Bản văn Muratori. Ngài cũng là tác giả của những cuốn sách tu đức tiến bộ, kêu gọi người tín hữu Công giáo hãy sống một nếp đạo đức “quân bình, tiết độ và có lý lẽ”, kiên quyết bài trừ những thói mê tín dị đoan và những hình thức sùng kính thái quá không phù hợp với Tin Mừng.

Tại vương quốc Napoli ở miền nam nước Ý, có một vị luật sư tài ba sau khi từ bỏ chốn quan trường đã dâng mình làm linh mục: đó chính là thánh Anphongsô Liguori. Chuyện kể rằng sau khi bị thua một vụ kiện pháp lý lớn vì một sơ suất vô tình, ngài đã thức tỉnh trước sự phù vân của thế sự và quyết định đi theo tiếng gọi của Chúa. Năm 1732, ngài sáng lập Dòng Chúa Cứu Thế, viết tắt là CSsR, để chuyên lo việc truyền giáo cho những người nghèo khổ và bị bỏ rơi nhất nơi các vùng thôn quê hẻo lánh. Thánh Anphongsô đã biên soạn bộ Thần học Luân lý đồ sộ bất hủ nhằm hướng dẫn các linh mục giải tội biết cách khôn ngoan bước đi trên con đường quân bình: tránh xa lối luân lý dễ dãi buông tuồng mà Pascal từng phê phán, nhưng đồng thời dứt khoát khước từ thái độ khắt khe nghiệt ngã của phái Jansen. Ngài tha thiết dặn các cha giải tội phải hiền từ, nhẫn nại, giàu lòng thương xót, đừng bao giờ để một hối nhân nào bước ra khỏi tòa giải tội mà rơi vào thất vọng! Ngài còn là một nghệ sĩ tài hoa, viết những bài thánh ca bình dân mà người Ý đến nay vẫn hát vang mỗi mùa Giáng Sinh: bài hát Quanno nascette Ninno bằng thổ ngữ Napoli và bài Tu scendi dalle stelle, “Chúa từ ngàn sao hạ giáng”.

Và bên kia bờ biển nước Anh, vào tối ngày 24 tháng Năm năm 1738, bên trong một căn phòng họp nhỏ trên phố Aldersgate tại Luân Đôn, một vị mục sư trẻ của Giáo hội Anh giáo tên là John Wesley khi ngồi lắng nghe người ta đọc bài tựa của Martin Luther chú giải Thư gửi tín hữu Rôma, đã cảm nghiệm thấy trái tim mình “bỗng nhiên ấm lên một cách lạ lùng”! Tràn ngập ơn Chúa, ông đã quyết định bước ra khỏi những ngôi nhà thờ quý tộc khép kín để dấn thân cưỡi ngựa đi khắp mọi miền đất nước, giảng thuyết ngoài trời cho hàng vạn thợ mỏ than nghèo đói và những người lao động bần cùng bị xã hội lãng quên. Suốt năm mươi năm mục vụ không ngừng nghỉ, ông đã rong ruổi trên lưng ngựa ước tính chừng bốn trăm ngàn cây số, thổi bùng lên phong trào chấn hưng Giám Lý. Thời đại của sự duy lý lạnh lùng rốt cuộc cũng chính là thời đại của những trái tim bừng cháy ngọn lửa yêu thương!

Những vị quân vương Khai Sáng và sự can thiệp vào Thánh điện

Bên cạnh trào lưu triết học, Thời Khai Sáng còn chứng kiến một hiện tượng chính trị đặc thù: đó là Chủ nghĩa chuyên chế Khai Sáng. Các vị quân vương thế kỷ thứ mười tám say mê đọc sách của các triết gia, tự coi mình là “người đầy tớ thứ nhất của quốc gia” và ôm ấp tham vọng cải cách đất nước theo những mô hình quản trị duy lý và hiệu quả tối đa.

Dưới mắt các vị vua Khai Sáng, Giáo hội vừa hữu ích vừa phiền toái. Hữu ích vì tôn giáo giữ trật tự đạo đức và dạy thần dân vâng phục pháp luật. Phiền toái vì Giáo hội có quá nhiều ruộng đất miễn thuế, có hàng ngàn đan viện bị triều đình coi là “những kẻ ăn bám” chỉ biết lần chuỗi mà chẳng làm ra của cải, và trên hết, hàng giáo sĩ trong nước lại vâng phục một vị nguyên thủ nước ngoài đang ngồi ở Rôma!

Tiêu biểu nhất cho đường lối cai trị này là hoàng đế Joseph II của đế quốc Áo; lịch sử đặt cho chính sách của ông một tên riêng: Chủ nghĩa Joseph. Chỉ trong vòng mười năm cầm quyền, từ 1780 đến 1790, vị hoàng đế này đã thẳng tay ký sắc lệnh giải tán khoảng bảy trăm đan viện chiêm niệm trong nước, tịch thu toàn bộ tài sản vì cho rằng các dòng tu thuần túy cầu nguyện là hoàn toàn vô dụng cho xã hội! Ông can thiệp sâu sắc vào từng chi tiết phụng vụ nhỏ nhặt nhất của Giáo hội: tự mình ban hành luật quy định mỗi ngôi nhà thờ chỉ được phép thắp bao nhiêu cây nến trên bàn thờ trong mỗi Thánh lễ, một năm được rung chuông bao nhiêu lần, và cấm ngặt các cuộc rước kiệu hành hương ngoài đường phố! Người dân thời bấy giờ đã mỉa mai gọi ông bằng biệt danh “ông vua coi việc nhà thờ”, bởi một vị hoàng đế vĩ đại lại đi nhọc công quản lý những việc vặt vãnh của một người giữ phòng thánh! Thân mẫu của ông là nữ hoàng Maria Theresa, một tín hữu Công giáo sùng đạo từng đồng trị vì cho đến năm 1780, đã nhiều lần đau đớn khuyên can con trai đừng đi quá đà trong việc xâm phạm thánh điện.

Tuy nhiên, vị hoàng đế Khai Sáng này cũng đã ban hành những sắc lệnh khoan dung tôn giáo mang tính tiến bộ lịch sử: Chiếu chỉ Khoan dung năm 1781 cho phép các tín hữu Tin Lành và Chính Thống giáo, cùng Sắc lệnh năm 1782 cho phép người Do Thái giáo được quyền tự do thờ phượng và tham gia vào đời sống công dân. Ông đã đem khối tài sản tịch thu từ các đan viện giải tán để thành lập hàng trăm giáo xứ mới tại các vùng nông thôn xa xôi, mở trường học phổ cập và xây dựng các bệnh viện cứu tế công. Trước những biến động dồn dập ấy, vào mùa xuân năm 1782, Đức Giáo hoàng Piô VI đã làm một chuyến tông du lịch sử vượt dãy Alps sang tận kinh thành Viên để trực tiếp đàm phán và khuyên nhủ nhà vua, thế nhưng chuyến đi sứ ấy hầu như không thể làm xoay chuyển được ý chí cải cách độc đoán của Joseph II.

Chính lối chuyên chế Khai Sáng ấy của các triều đình Công giáo, từ Bồ Đào Nha, Pháp, Tây Ban Nha đến Áo, rồi đây sẽ khép lại thành một gọng kìm, ép Tòa Thánh giải tán Dòng Tên năm 1773. Khi tự cho mình quyền coi Giáo hội như một bộ máy hành chính của nhà nước, các vị quân vương không ngờ mình đang châm ngòi cho một cơn cuồng phong cách mạng sắp cuốn phăng chính ngai vàng của họ!

Hai con đường và tiếng chuông cảnh tỉnh

Nhìn lại từ khoảng cách nhiều thế kỷ, người Công giáo hôm nay nhận ra Thời Khai Sáng đã để lại những di sản quý báu mà chính Giáo hội nay trân trọng và bảo vệ: tự do lương tâm và tự do tôn giáo, tinh thần khoan dung, nhân quyền phổ quát, việc bãi bỏ tra tấn trong các phòng xét xử, và sự lớn mạnh của khoa học thực nghiệm. Bản Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ năm 1776 công bố rằng mọi người sinh ra đều bình đẳng, và được Đấng Tạo Hóa ban cho những quyền bất khả xâm phạm, trong đó có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc. Những giá trị ấy thật ra đều mọc lên từ mảnh đất Tin Mừng: phẩm giá thánh thiêng của mỗi con người được dựng nên theo hình ảnh Thiên Chúa, như sách Sáng Thế đã khẳng định từ ngàn xưa: “Thiên Chúa sáng tạo con người theo hình ảnh mình, Thiên Chúa sáng tạo con người theo hình ảnh Thiên Chúa, Thiên Chúa sáng tạo con người có nam có nữ”.

Hơn hai trăm năm sau những cuộc tranh luận của thế kỷ XVIII, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã mở đầu bức Thông điệp lịch sử Fides et Ratio, Đức tin và Lý trí, năm 1998 bằng một hình ảnh biểu tượng tuyệt mỹ:

“Đức tin và Lý trí tựa như đôi cánh giúp tâm trí con người bay bổng lên để chiêm ngưỡng chân lý.”

Thế nhưng bi kịch lớn nhất của Thời Khai Sáng lại nằm ở chính sự kiêu hãnh của nó: niềm tin ngây thơ và nguy hiểm rằng chỉ riêng lý trí con người là đủ để dựng nên thiên đàng trần thế; còn mọi điều khoa học không cân đo được, như mầu nhiệm siêu nhiên, ơn cứu độ và đời sống cầu nguyện, đều bị coi là rác rưởi mê tín cần quét sạch khỏi xã hội!

Chỉ ít năm nữa thôi, ngay tại kinh thành Paris hoa lệ, cơn bão táp của cuộc Đại Cách mạng Pháp năm 1789 sẽ bùng nổ dữ dội. Người ta sẽ rước một “Nữ thần Lý trí” vào ngự chễm chệ ngay trong ngôi Nhà thờ Đức Bà Paris để bắt muôn dân tôn thờ. Và đau đớn thay, nhân danh chính cái lý trí và sự tự do kiêu hãnh ấy, hàng ngàn vị linh mục, tu sĩ và giáo dân vô tội sẽ lần lượt bị điệu lên máy chém để máu đào nhuộm đỏ khắp các quảng trường…

Và đau đớn thay, nhân danh chính cái lý trí và sự tự do kiêu hãnh ấy, hàng ngàn vị linh mục, tu sĩ và giáo dân vô tội sẽ lần lượt bị điệu lên máy chém để máu đào nhuộm đỏ khắp các quảng trường…

Chương 117 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Hãy có lòng can đảm để sử dụng trí hiểu của chính mình!”

Kant, theo câu thơ của Horace
Từ trận động đất ở Lisboa năm 1755 đến các phòng khách Paris, thời Khai Sáng chạy dọc châu Âu, từ Napoli đến Königsberg.

Những người trong chương

  • Voltaire · Hài cốt ông nằm trong điện Panthéon ở Paris. Ông viết hơn hai mươi ngàn lá thư và bênh Jean Calas đến khi ông được tuyên vô tội.
  • Đức Bênêđictô XIV · Giáo hoàng uyên bác, hay đùa. Ngài in toàn tập Galilêô và nâng đỡ bà Laura Bassi, nữ giáo sư đại học đầu tiên trên thế giới. Văn bản Muratori vẫn mang tên cha học giả công bố nó năm 1740.
  • Thánh Anphongsô Liguori · Người Ý đến nay vẫn hát bài ngài viết, Tu scendi dalle stelle, mỗi mùa Giáng Sinh.

Nơi ấy hôm nay

  • Nhà thờ tu viện Carmo ở Lisboa còn gian giữa không mái, cố ý để giữa trời làm chứng tích buổi sáng năm 1755. Du khách vẫn đi bộ dưới đó.
  • Königsberg nay là Kaliningrad, thuộc Nga. Mộ Kant nằm cạnh nhà thờ chính tòa trên đảo giữa sông.

Muốn đọc thêm

St 1,27 · Kant, Khai Sáng là gì? (1784) · Voltaire, Luận về lòng khoan dung (1763) · Đức Gioan Phaolô II, Đức tin và Lý trí (1998)

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 118

Năm 1773: Dòng Tên bị giải thể

Khi chính giáo hoàng giải thể Dòng Tên, Dòng còn sống sót ở nơi nào không ai ngờ?

Khoảng 27 phút đọc