Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 118

Kiểm chứng chương 118: Năm 1773: Dòng Tên bị giải thể

Đọc xong chương 118, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện giàn thiêu ở Lisboa do ai ghi lại, Đức Clêmentê XIV bị ép buộc hay bị đầu độc thật không, và chuyện lớn như thế có bao nhiêu phần là hồ sơ, bao nhiêu phần là lời đồn. Những trang này lần từng chuyện về nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại.

Chương kể Dòng Tên bị trục xuất khỏi Bồ Đào Nha (1759), Pháp (1764) và Tây Ban Nha (1767), bị Đức Clêmentê XIV giải thể năm 1773, sống sót ở nước Nga, rồi được phục hồi năm 1814. Chương cũng nhắc đến những hệ quả ở Việt Nam và nước Mỹ.

Nguồn chính là văn bản hai tông thư: Dominus ac Redemptor (1773) và Sollicitudo omnium ecclesiarum (1814). Bên cạnh là hồ sơ của các tòa án và triều đình Bồ Đào Nha, Pháp, Tây Ban Nha, hồ sơ vụ La Valette trước Nghị viện Paris, bản tuyên bố cuối cùng của cha Lorenzo Ricci, và thư từ của các tu sĩ Dòng Tên ở Nga.

Những bài khảo cứu do Jeffrey Burson và Jonathan Wright gom lại trong cuốn The Jesuit Suppression in Global Context (Cuộc giải thể Dòng Tên trong bối cảnh toàn cầu, 2015) là nghiên cứu mới nhất. Cuốn The Jesuits: A History from Ignatius to the Present của John O’Malley cho bức tranh rộng hơn. Về Việt Nam, các tác phẩm của chính cha Philiphê Bỉnh, nay ở Thư viện Vaticanô, là nguồn trực tiếp.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Cha Malagrida

Ngày 21 tháng Chín năm 1761. Cha Malagrida bị xử ở quảng trường Rossio, Lisboa. Ngài sinh năm 1689 nên bảy mươi hai tuổi. Ngài bị siết cổ, xác bị thiêu, tro rải xuống sông Tagus. Người đứng đầu Tòa Thẩm tra Bồ Đào Nha lúc ấy là Paulo de Carvalho, em ruột của Pombal. Hai cuốn sách ngài viết trong tù về cuộc đời thánh Anna là có thật, và người cùng thời nói ngài đã gần như mất trí. Chuyện ngài từng làm nhà truyền giáo ở Brazil và là nhà giảng thuyết có tiếng nơi triều đình được kể trong các tiểu sử chuẩn về ngài, và trong cuốn Pombal, Paradox of the Enlightenment của Kenneth Maxwell. Cảnh thợ mộc dựng giàn vào chiều tối, môi ngài lẩm bẩm lời kinh là cách người kể đặt cảnh.

Lời của Voltaire. Câu “cực điểm của sự phi lý nối liền với cực điểm của sự khủng khiếp” nằm trong cuốn Précis du siècle de Louis XV (Tóm tắt thế kỷ Louis XV) của ông. Voltaire từng là học trò Dòng Tên ở trường Louis-le-Grand tại Paris, như các tiểu sử của ông ghi.

Một Dòng nhiều kẻ thù

Dòng Tên lúc ấy lớn đến đâu. Thánh Inhaxiô cùng những người bạn đầu tiên lập Dòng năm 1540. Đến thập niên 1750, Dòng có chừng hai mươi ba ngàn thành viên và giữ hệ thống trường học lớn nhất thế giới Công giáo. Lời khấn thứ tư là lời khấn vâng phục riêng giáo hoàng về việc sai đi truyền giáo. Danh sách kẻ thù trong chương (phái Jansen, các dòng truyền giáo đối thủ trong cuộc tranh luận Nghi lễ Trung Hoa, các triết gia Khai Sáng, các triều đình Bourbon ở Pháp, Tây Ban Nha, Napoli và Parma) là bức tranh của Burson, Wright và O’Malley.

Câu đáp của Đức Clêmentê XIII. Năm 1765, ngài ban sắc chỉ Apostolicum pascendi ca ngợi Dòng. Câu “hoặc cứ để họ như họ đang là, hoặc đừng để họ tồn tại nữa” (tiếng Latinh: Sint ut sunt aut non sint) là giai thoại. Không ai biết chắc giáo hoàng hay bề trên tổng quyền đã nói, và chương cũng nói đúng như thế.

Vị thủ tướng

Sebastião José de Carvalho e Melo. Ông được phong hầu tước Pombal năm 1769. Ông xây lại khu Baixa của Lisboa sau trận động đất, theo kỹ thuật khung gỗ gọi là gaiola pombalina. Câu “chôn người chết và nuôi người sống” là lời truyền lại, nên chương nói “người ta nhớ”; còn việc xây lại thành phố là chắc chắn (chương 117 cũng nhắc chuyện này). Người em ông, Mendonça Furtado, cai trị miền bắc Brazil (Maranhão và Grão-Pará), như Maxwell kể.

Vụ nhà Távora. Ngày 3 tháng Chín năm 1758, có người bắn vào xe ngựa của nhà vua. Gia đình Távora bị xử tử tàn khốc ngày 13 tháng Giêng năm 1759, có người bị đánh gãy tay chân trên bánh xe. Dòng Tên bị buộc tội đồng lõa. Năm 1781, sau khi Pombal mất quyền, một phiên xét lại đã tuyên bố những người bị xử là vô tội.

Trục xuất năm 1759. Ngày 3 tháng Chín năm 1759, hơn một ngàn tu sĩ Dòng Tên bị đưa sang các Quốc gia Giáo hoàng. Khoảng một trăm tám mươi người bị giam ở pháo đài São Julião da Barra, có người đến năm 1777, khi Pombal mất quyền, tức mười tám năm. Sắc lệnh gán cho Dòng tội phản loạn và phản bội. Sau đó Pombal đóng các trường của Dòng, thay bằng trường hoàng gia và cải tổ Đại học Coimbra. Chuyện người Guaraní ở Paraguay cầm vũ khí năm 1750 và việc Pombal ngờ Dòng Tên đứng sau là điều chương nói “như đã kể” ở chương 116 (các làng Giảm xá).

Món nợ ở Martinique

Cha Antoine La Valette. Ngài là bề trên Dòng Tên ở Martinique. Hải quân Anh bắt tàu của ngài năm 1755, khi Chiến tranh Bảy năm sắp nổ ra. Món nợ khoảng hai triệu bốn trăm ngàn livre, nên chương viết “hơn hai triệu” là đúng. Chính Dòng khai trừ La Valette năm 1762.

Nghị viện Paris. Năm 1761, Dòng Tên kháng cáo lên Nghị viện. Nghị viện đòi xem Hiến pháp của Dòng. Ngày 6 tháng Tám năm 1762, tòa ra lệnh đóng các trường Dòng Tên trong phạm vi quyền của mình. Tháng Mười Một năm 1764, sắc lệnh của vua Louis XV giải tán Dòng ở Pháp, trong lúc nhà vua bị đại thần Choiseul thúc ép. Dale Van Kley kể chuyện này khá kỹ trong cuốn The Jansenists and the Expulsion of the Jesuits from France. Ảnh hưởng của những luật gia cảm tình với phái Jansen trong Nghị viện là nhận định chung của các sử gia (xem chương 115, Port-Royal).

Những bức thư niêm phong

Các cuộc nổi loạn năm 1766. Sử gọi là bạo loạn Esquilache (chương viết Squillace, tên đại thần theo dạng Ý), nổ ra tháng Ba năm 1766 vì lệnh cấm mũ rộng vành và áo choàng dài. Một ủy ban bí mật do Pedro Rodríguez de Campomanes dẫn đầu quy lỗi cho Dòng Tên. Chuyện nhà vua lẻn ra khỏi kinh đô là cách người kể thuật lại cơn hoảng sợ của triều đình.

Lệnh trục xuất. Sắc lệnh (Pragmática Sanción) đề ngày 27 tháng Hai năm 1767, gửi đi bằng thư niêm phong, và được thi hành vào đêm 31 tháng Ba rạng ngày 1 và 2 tháng Tư năm 1767 ở Tây Ban Nha. Sắc lệnh cấm ai viết hay bàn cãi về việc trục xuất. Câu “trong trái tim hoàng gia của ta” (reservando en mi Real ánimo) có trong sắc lệnh.

Số người và các con tàu. Khoảng năm ngàn tu sĩ bị trục xuất từ Tây Ban Nha và các thuộc địa. Đức Clêmentê XIII không cho họ lên bờ, và các tàu phải đến Corsica. Chuyện các cụ già chết trên boong là cách người kể diễn tả chuyến lênh đênh.

Mêhicô. Các cuộc nổi dậy năm 1767 ở San Luis Potosí, Guanajuato và Michoacán bị José de Gálvez dẹp. Khoảng tám mươi lăm người bị treo cổ, chương viết “hơn tám mươi”.

Mùa hè năm 1773

Mật nghị năm 1769. Đức Clêmentê XIII qua đời tháng Hai năm 1769. Sức ép của các triều đình lên mật nghị có tài liệu ghi lại. Lorenzo Ganganelli là tu sĩ Phanxicô thuộc nhánh Conventual. Chương nói rõ không ai biết chắc ngài đã hứa gì trước khi được bầu.

Parma, Avignon và Benevento. Vụ tranh chấp với công tước Parma và lời đe dọa vạ tuyệt thông năm 1768 được Ludwig von Pastor kể trong bộ History of the Popes. Năm 1768, Pháp chiếm Avignon và Napoli chiếm Benevento, rồi trả lại sau năm 1773. Nữ hoàng Maria Theresa nước Áo cuối cùng cũng nhượng bộ, như Pastor kể.

Tông thư Dominus ac Redemptor. Ký ngày 21 tháng Bảy năm 1773. Chương tóm tắt đúng: văn bản không kết án giáo thuyết của Dòng, chỉ nói đến hòa bình của Hội Thánh. Ở phần mở đầu, văn bản nói Hội Thánh không thể hưởng một nền hòa bình đích thực và lâu bền chừng nào Dòng còn đó. Chữ “mãi mãi” (perpetuo) có trong văn bản.

Hai mươi ba ngàn tu sĩ. Đúng như chương kể.

Người trong lâu đài

Bị giam. Cha Ricci bị bắt đêm 16 tháng Tám, giam trước tiên ở Học viện Anh, rồi ở Castel Sant’Angelo (xem chương 88). Ngài không bao giờ được đưa ra xét xử và mất ngày 24 tháng Mười Một năm 1775. Bản tuyên bố cuối cùng của ngài còn giữ được, và chương thuật lại nội dung. Chuyện bị tra hỏi về “kho báu” của Dòng là điều sử sách có kể; kho báu ấy không hề có.

Đức Clêmentê XIV. Ngài mất ngày 22 tháng Chín năm 1774. Lời đồn bị đầu độc không có bằng chứng, như chương nói. Chuyện ngài hay nói một mình và bảo mình bị ép buộc xuất phát từ lời kể của một người trong gia nhân; bạn nên coi đó là lời truyền lại.

Nơi không ai ngờ

Phổ và Nga. Vua Frederick II nước Phổ và nữ hoàng Ekaterina II nước Nga không cho công bố tông thư. Ở Phổ, Dòng tự giải thể năm 1776. Ở Nga, Dòng sống tiếp ở vùng Bạch Nga, quanh Polotsk.

Năm 1780 và 1801. Nhà tập mở ở Polotsk năm 1780. Ngày 7 tháng Ba năm 1801, tông thư Catholicae fidei của Đức Piô VII công nhận Dòng ở Nga. Năm 1804, Dòng cũng được công nhận ở vương quốc Napoli.

Điều đã bị cắt

Hơn bảy trăm trường. Đúng như chương kể.

Bắc Kinh. Sứ vụ chuyển sang các cha Dòng Lazarist (ở các nước nói tiếng Anh gọi là Vincentian) người Pháp. Cha Joseph-Marie Amiot mất ở đó năm 1793.

Ở Việt Nam. Tin giải thể đến vào các năm 1774 và 1775. Các cha Dòng Tên ở Đàng Ngoài và Đàng Trong ra đi hoặc làm linh mục triều. Một số giáo dân Đàng Ngoài, vì lòng trung thành với các cha Dòng Tên, không chịu nhận các giám mục Hội Thừa sai Paris. Chương 109 kể về Hội Thừa sai Paris.

Cha Philiphê Bỉnh. Ngài sang Lisboa năm 1796 để xin vua Bồ Đào Nha một giám mục cho cộng đoàn ấy, theo quyền bảo trợ (chương 109 nói về quyền ấy). Ngài không đạt được điều xin, ở lại Lisboa đến khi mất, khoảng năm 1832, và để lại hàng chục tập viết tay bằng chữ Quốc ngữ. Chương 108 kể thêm về ngài. Lời chương gọi đó là những trang Quốc ngữ dài nhất còn lại từ thời ấy là cách người kể nhấn mạnh công lao của ngài; tư liệu của chúng tôi chỉ xác nhận số tập viết tay.

Bên kia Đại Tây Dương

Maryland. Dòng Tên đến đây năm 1634, cùng những người định cư đầu tiên của thuộc địa.

Cha John Carroll. Ngài được bổ nhiệm làm giám mục Baltimore năm 1789 và nhận phong chức năm 1790. Ngài về lại Maryland năm 1774, như cuốn John Carroll của Thomas Hanley kể. Năm 1790, nước Mỹ có khoảng ba mươi lăm ngàn người Công giáo. Người anh em họ của ngài là Charles Carroll ở Carrollton, người Công giáo duy nhất ký Tuyên ngôn Độc lập. Đại học Georgetown lập năm 1789; học sinh đầu tiên, William Gaston, đến vào mùa thu năm 1791.

Năm 1838. Chương 103 kể về việc bán 272 người nô lệ. Năm 2017, Dòng Tên và Georgetown công khai xin lỗi.

Ngày 7 tháng Tám năm 1814

Đức Piô VII. Napoléon giam ngài từ năm 1809 đến 1814 (xem chương 121). Ngài về đến Rôma ngày 24 tháng Năm năm 1814, nên chương viết “ba tháng sau” là đúng.

Tông thư Sollicitudo omnium ecclesiarum. Tông thư được đọc ngày 7 tháng Tám năm 1814 tại nhà thờ Chúa Giêsu (Il Gesù), sau Thánh lễ ở bàn thờ thánh Inhaxiô. Khoảng một trăm năm mươi cựu tu sĩ Dòng Tên có mặt. Cảnh từng người quỳ nhận lại chiếc áo dòng là cách người kể dựng lại buổi lễ.

Hai trăm năm sau. Năm 2013, Dòng Tên có chừng mười bảy ngàn thành viên; nay khoảng mười lăm ngàn. Đức Phanxicô là tu sĩ Dòng Tên đầu tiên làm giáo hoàng (xem chương 96).

Những người trong chương

Gabriel Malagrida (1689 đến 1761) là linh mục Dòng Tên, bị xử ở Lisboa.

Pombal (Sebastião José de Carvalho e Melo, 1699 đến 1782) là thủ tướng Bồ Đào Nha.

José I là vua Bồ Đào Nha.

Voltaire là nhà văn Pháp không ưa Dòng Tên.

Antoine La Valette là linh mục Dòng Tên, bề trên ở Martinique.

Louis XV là vua Pháp.

Carlos III là vua Tây Ban Nha.

Clêmentê XIII, Clêmentê XIV (Lorenzo Ganganelli), Piô VII và Phanxicô là các giáo hoàng.

Lorenzo Ricci (1703 đến 1775) là bề trên tổng quyền Dòng Tên.

Frederick II là vua nước Phổ, Ekaterina II là nữ hoàng nước Nga.

Philiphê Bỉnh (1759 đến khoảng 1832) là linh mục người Việt.

John Carroll (1735 đến 1815) là giám mục đầu tiên của Hoa Kỳ.

Napoléon Bonaparte là người đã giam Đức Piô VII.

Những nơi trong chương

Lisboa, với quảng trường Rossio và sông Tagus. Martinique. Marseille. Paris. Madrid. Corsica. Mêhicô. Rôma, với Castel Sant’Angelo và nhà thờ Chúa Giêsu. Avignon và Benevento. Polotsk ở Bạch Nga. Đàng Ngoài. Maryland và Georgetown.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc bản tuyên bố cuối cùng của cha Lorenzo Ricci trong tù: một người bị đối xử bất công đến cuối đời mà vẫn tha thứ. Rồi đọc lời mở đầu tông thư năm 1814, để thấy cùng một Tòa Thánh sửa lại điều mình đã làm bốn mươi mốt năm trước.

Muốn đọc cả câu chuyện, bạn có thể bắt đầu với The Jesuit Suppression in Global Context do Burson và Wright biên tập, và The Jesuits: A History from Ignatius to the Present của John O’Malley. Cuốn Pombal, Paradox of the Enlightenment của Kenneth Maxwell kể phía Bồ Đào Nha.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 96 (thánh Inhaxiô và Dòng Tên), chương 103 (Georgetown và những người nô lệ), chương 108 (cha Philiphê Bỉnh), chương 109 (quyền bảo trợ), chương 115 (Pascal và phái Jansen), chương 116 (các làng Giảm xá), chương 117 (Thời Khai Sáng) và chương 121 (Napoléon và Đức Piô VII).

Trở lại chương 118