Bỏ qua, tới nội dung
1759–1814 · Bồ Đào Nha, Pháp, Tây Ban Nha, Rôma, nước Nga, nước Mỹ

Chương 118

Năm 1773: Dòng Tên bị giải thể

1759–1814 · Bồ Đào Nha, Pháp, Tây Ban Nha, Rôma, nước Nga, nước Mỹ

Giáo hoàng Clêmentê XIII … Piô VIIHoàng đế Phanxicô I … Phanxicô II

Chiều tối ngày 21 tháng Chín năm 1761, những người thợ mộc vừa đóng xong chiếc giàn thiêu bằng gỗ thông thô ráp giữa quảng trường Rossio, trung tâm kinh thành Lisboa, nơi vẫn còn ngổn ngang gạch vụn và đổ nát sau trận đại động đất kinh hoàng sáu năm trước đó.

Năm ấy, nơi ấy

1759–1814

  1. Lisboa
  2. Martinique
  3. Paris
  4. Madrid
  5. Rôma
  6. Polotsk
  7. Maryland
  8. Georgetown
Các triều đình Bồ Đào Nha, Pháp, Tây Ban Nha dồn Rôma. Chỉ ở Polotsk, nước Nga, Dòng Tên vẫn mở trường. Martinique và Georgetown nằm ngoài khung.
Bắt đầu đọc

Chương 118

1759–1814 · Bồ Đào Nha, Pháp, Tây Ban Nha, Rôma, nước Nga, nước Mỹ

Nơi chốn
Lisboa, Martinique, Paris, Madrid, Rôma, Polotsk, Maryland, Georgetown
Giáo hoàng
Clêmentê XIII … Piô VII
Hoàng đế
Phanxicô I … Phanxicô II

Chiều tối ngày 21 tháng Chín năm 1761, những người thợ mộc vừa đóng xong chiếc giàn thiêu bằng gỗ thông thô ráp giữa quảng trường Rossio, trung tâm kinh thành Lisboa, nơi vẫn còn ngổn ngang gạch vụn và đổ nát sau trận đại động đất kinh hoàng sáu năm trước đó.

Quân lính áp giải một linh mục già bảy mươi hai tuổi chầm chậm bước ra. Ngài gầy guộc, tóc bạc xơ xác, mắt trũng sâu, nhưng môi vẫn thầm thì kinh nguyện. Đó là Cha Gabriel Malagrida, tu sĩ Dòng Tên từng bôn ba gần trọn đời truyền giáo nơi rừng sâu nước độc Brazil, và từng là nhà giảng thuyết lừng danh chốn cung đình.

Thế nhưng sau ba năm bị giam trong ngục tối ẩm thấp, thân xác ngài đã kiệt quệ, tinh thần gần như hoảng loạn. Tòa Thẩm Tra Bồ Đào Nha lúc ấy nằm trọn trong tay người em ruột của vị Thủ tướng. Họ viện cớ hai cuốn sách lạ lùng về cuộc đời Thánh Anna mà ngài viết trong những ngày mê man trong ngục để kết ngài tội dị giáo. Người mục tử già bị siết cổ đến chết, xác bị ném vào giàn hỏa, rồi tro bị rải xuống sông Tagus để không còn dấu tích nào.

Tại Geneva xa xôi, đại triết gia Voltaire, người cả đời căm ghét Dòng Tên hơn bất cứ ai, khi nghe tin về bản án dã man ấy cũng phải thốt lên đầy ghê tởm rằng: đó là “cực điểm của sự phi lý kết hợp với cực điểm của sự tàn bạo”! Bản thân Voltaire thuở niên thiếu từng là học sinh xuất sắc của trường trung học Dòng Tên Louis-le-Grand danh tiếng tại Paris, nhưng suốt đời ngòi bút của ông chưa từng tha cho Dòng Tên.

Cha Malagrida là một trong những nạn nhân cuối cùng bị Tòa Thẩm Tra Bồ Đào Nha đưa lên giàn thiêu. Nhưng ngọn lửa bên bờ Tagus mới chỉ mở màn cho một cơn bão lớn. Mười hai năm sau, chính Đấng kế vị Thánh Phêrô ở Rôma sẽ phải ngậm ngùi ký một sắc chỉ đau lòng: xóa tên Dòng Tên trên khắp địa cầu!

Một hội dòng quá lớn và mạng lưới kẻ thù bủa vây

Để thấu hiểu nguyên do vì sao các ngai vàng hùng mạnh nhất châu Âu thời bấy giờ lại đồng loạt bắt tay nhau tìm cách bức tử một dòng tu, chúng ta cần nhìn lại vị thế khổng lồ của Dòng Tên vào giữa thế kỷ XVIII.

Từ ngày Thánh Ignatiô Loyola cùng các bạn lập Dòng năm 1540, qua hai thế kỷ, Dòng Tên đã thành một lực lượng tinh nhuệ bậc nhất của Giáo hội. Đến thập niên 1750, Dòng có hơn hai mươi ba ngàn tu sĩ khắp năm châu, với hơn bảy trăm trường trung học và đại học danh giá bậc nhất thế giới Công giáo. Các cha dạy từ con cái vua chúa quý tộc đến những đứa trẻ nghèo nơi thôn dã. Các cha là những nhà thiên văn học đĩnh đạc nơi Tử Cấm Thành Bắc Kinh, là những nhà tổ chức tài ba xây dựng nên các làng định cư kiểu mẫu che chở thổ dân Guaraní giữa rừng già Nam Mỹ, và là những cha giải tội thân cận nắm giữ lương tâm của một nửa các bậc quân vương châu Âu.

Bên cạnh ba lời khấn khó nghèo, khiết tịnh và vâng phục thông thường của đời tu, mỗi tu sĩ Dòng Tên tuyên khấn thêm Lời khấn thứ tư: tuyệt đối vâng phục Đức Giáo hoàng về mọi sứ vụ truyền giáo, sẵn sàng lên đường đến bất cứ nơi nào Tòa Thánh sai đi mà không đòi hỏi bổng lộc hay điều kiện.

Chính lời khấn thứ tư sắt son này, cộng với tầm ảnh hưởng trí thức và quyền lực luân lý rộng lớn của Dòng, đã biến các tu sĩ áo đen trở thành cái gai nhức nhối trong mắt của muôn vàn thế lực:

  • Phái Jansen khắt khe: coi các cha Dòng Tên là những kẻ gieo rắc nền thần học luân lý dung hòa, quá nhân từ và dễ dãi với các tội nhân.
  • Các đối thủ truyền giáo: bất đồng sâu sắc với Dòng Tên trong cuộc tranh cãi Lễ Nghi Trung Hoa và Lễ Nghi Malabar kéo dài suốt cả thế kỷ.
  • Các triết gia thời Khai Sáng: miệt mài dùng ngòi bút mỉa mai, xem Dòng Tên như một “đạo quân bóng đêm” cản trở sự tự do phóng khoáng của lý trí thế tục.
  • Và nguy hiểm nhất là các triều đình dòng họ Bourbon: dòng tộc đang thống trị các cường quốc Công giáo Pháp, Tây Ban Nha, Napoli và Parma. Các bậc vua chúa này đang xây dựng mô hình nhà nước quân chủ chuyên chế tuyệt đối, nơi ngai vàng đòi hỏi quyền kiểm soát trọn vẹn mọi cơ chế xã hội và tôn giáo, và họ dứt khoát không thể nào dung thứ cho một tổ chức quốc tế hùng mạnh lại thề trung thành với một quyền lực tối cao bên ngoài biên giới là Đức Giáo hoàng ở Rôma!

Khi những đòn tấn công đầu tiên bắt đầu giáng xuống, Đức Giáo hoàng Clêmentê XIII vào năm 1765 đã can đảm ban hành Tông sắc Apostolicum pascendi ca ngợi và bảo vệ Dòng Tên. Người đời thời ấy truyền tụng câu tuyên bố bất hủ, lúc gán cho Đức Giáo hoàng, lúc gán cho Cha Bề trên Tổng quyền Dòng Tên, đúc kết lập trường kiên định của dòng:

Rời bến Bồ Đào Nha
Rời bến Bồ Đào Nha

“Sint ut sunt, aut non sint”: “Hoặc hãy để họ tiếp tục tồn tại đúng như bản chất vốn có của họ, hoặc đừng để họ tồn tại nữa!”

Bàn tay sắt của Hầu tước Pombal tại Bồ Đào Nha

Ngọn gió độc đầu tiên thổi bùng lên từ Vương quốc Bồ Đào Nha, nơi mà Dòng Tên từng cắm rễ sâu đậm nhất từ thời Thánh Phanxicô Xaviê.

Người nắm trọn triều chính Bồ Đào Nha bấy giờ là Sebastião José de Carvalho e Melo, sau này là Hầu tước Pombal, vị Tể tướng quyền thế nhất dưới Vua José I. Khi trận động đất năm 1755 san phẳng Lisboa, Pombal để lại câu nói nổi tiếng: “Hãy chôn cất người chết và nuôi sống người còn sống!” Ông cho dựng lại Lisboa với những đại lộ thẳng tắp, quảng trường thênh thang và nhà khung gỗ chống động đất; khu phố Baixa do ông quy hoạch nay vẫn là trái tim thủ đô.

Thế nhưng Pombal là hiện thân của lối chuyên chế Khai Sáng: ông muốn gom mọi quyền lực về nhà nước, đẩy mạnh buôn bán thuộc địa, và nhổ tận gốc mọi thế lực dám cản đường triều đình.

Dòng Tên lại đứng chắn ngang con đường độc tài ấy! Các cha giải tội cho hoàng gia, điều hành những đại học giỏi nhất nước, và nhất là ở Nam Mỹ, các thừa sai Dòng Tên dám đứng ra bảo vệ đất đai và tự do của người Guaraní, chống lại các công ty buôn bán và chính sách khai thác thuộc địa của Pombal. Năm 1750, khi triều đình Madrid và Lisboa ký hiệp ước hoán đổi lãnh thổ ép buộc ba vạn thổ dân Guaraní phải rời bỏ quê hương, các làng truyền giáo đã cầm vũ khí đứng lên kháng cự trong cuộc Chiến tranh Guaraní, và Pombal tin chắc rằng Dòng Tên chính là kẻ chủ mưu đứng sau xúi giục.

Thời cơ trả thù đã đến vào đêm tháng Chín năm 1758 khi một phát súng bí ẩn bắn lén vào cỗ xe ngựa của Vua José I. Không bỏ lỡ cơ hội, Pombal lập tức quy chụp vụ ám sát hụt cho gia tộc Távora, một trong những dòng dõi đại quý tộc danh giá nhất vương quốc vốn luôn chống đối ông. Tháng Giêng năm 1759, nhiều người trong gia tộc Távora bị đưa lên đoạn đầu đài hành quyết dã man, bị đánh gãy xương chân tay trên bánh xe; và Pombal cáo buộc rằng các linh mục giải tội Dòng Tên của gia tộc này đã biết trước âm mưu mà không chịu tố giác!

Tháng Chín năm 1759, Pombal ban hành sắc lệnh trục xuất toàn bộ Dòng Tên ra khỏi bờ cõi Bồ Đào Nha và mọi thuộc địa hải ngoại, vu cho các cha tội phản quốc!

Hơn một ngàn linh mục bị lính lùa xuống khoang những tàu buôn rách nát, chở qua biển rồi trút lên bờ Lãnh thổ Giáo hoàng ở Ý. Khoảng một trăm tám mươi vị khác bị tống vào những hầm ngục ngập nước dưới pháo đài São Julião da Barra nơi cửa sông Tagus; nhiều vị bị giam suốt mười tám năm, cho tới khi Pombal thất sủng năm 1777. Toàn bộ các trường học của Dòng bị tịch thu, và Đại học Coimbra bị cải tổ theo đường hướng thế tục.

Đến năm 1781, một tòa án tối cao xét lại vụ án lịch sử này đã long trọng tuyên bố: gia tộc Távora và các linh mục Dòng Tên năm xưa hoàn toàn vô tội trước âm mưu ám sát nhà vua! Nhưng sự minh oan muộn màng ấy đã không thể nào cứu vãn được những đổ nát hoang tàn mà lòng thù hận đã gây ra.

Món nợ ở Martinique và cơn bão bài xích tại Pháp

Tại Vương quốc Pháp, ngòi nổ làm sụp đổ cơ đồ của Dòng Tên lại bắt đầu từ một thương vụ mía đường ngoài đại dương.

Trên đảo Martinique giữa biển Caribê, Cha Antoine La Valette làm bề trên các cơ sở Dòng Tên. Để có tiền nuôi các xứ truyền giáo và bệnh viện, ngài quản lý những đồn điền mía lớn rồi lấn sang buôn bán quy mô. Ngài vay những khoản tiền khổng lồ của các nhà buôn ở cảng Marseille để mua thêm đất, nô lệ và thuê tàu chở đường về Pháp bán. Việc buôn bán ấy vốn bị Giáo luật và Hiến pháp Dòng Tên nghiêm cấm.

Năm 1756, cuộc Chiến tranh Bảy Năm bùng nổ giữa Anh và Pháp. Hạm đội hải quân hoàng gia Anh đã phong tỏa các tuyến hàng hải và bắt giữ toàn bộ các tàu buôn chở đường của Cha La Valette. Thương vụ sụp đổ hoàn toàn, Cha La Valette rơi vào cảnh vỡ nợ với khoản nợ khổng lồ lên tới hơn hai triệu tư livre! Các chủ nợ ở Marseille đâm đơn kiện ra tòa án, yêu cầu toàn thể Tỉnh dòng Tên tại Pháp phải đứng ra liên đới chịu trách nhiệm thanh toán số nợ ấy. Tỉnh dòng Pháp kiên quyết từ chối, lập luận rằng đây là khoản nợ cá nhân của một cơ sở truyền giáo biệt lập ngoài hải ngoại, và họ quyết định kháng cáo lên Nghị viện Paris.

Những sổ nợ ở Martinique
Những sổ nợ ở Martinique

Đó là sai lầm chiến lược tồi tệ nhất mà các cha từng phạm phải!

Nghị viện Paris thời ấy là pháo đài của những thẩm phán, luật gia nặng định kiến phái Jansen, những người chưa nguôi hận vì tu viện Port-Royal bị san phẳng và thuộc lòng những bức thư châm biếm của Pascal! Tòa không dừng ở món nợ; họ buộc Dòng Tên nộp trọn bộ Hiến pháp và Quy chế dòng do Thánh Ignatiô soạn ra trước tòa.

Sau khi soi xét từng câu chữ, các thẩm phán đã ra tuyên bố đanh thép: Một hội dòng mà các thành viên tuyên thệ vâng phục tuyệt đối một vị Bề trên Tổng quyền ngự tại Rôma là một tổ chức hoàn toàn đi ngược lại với luật pháp vương quốc, là mối đe dọa trực tiếp đối với nền an ninh của nước Pháp!

Năm 1762, Nghị viện Paris ra lệnh đóng cửa hơn tám mươi trường trung học và đại học của Dòng Tên khắp nước. Dù Bề trên Dòng Tên đã khai trừ Cha La Valette, mọi sự đã quá muộn. Năm 1764, bị Tể tướng Étienne-François de Choiseul thúc ép, Vua Louis XV ký sắc lệnh giải tán Dòng Tên trên toàn cõi nước Pháp. Các tu sĩ bị tước đoạt phẩm phục, chỉ được phép sống như những giáo dân bình thường nếu chấp nhận từ bỏ lời khấn dòng.

Cánh cửa trường học khép lại
Cánh cửa trường học khép lại

Những bức thư niêm phong bằng sáp đỏ tại Tây Ban Nha

Tại Vương quốc Tây Ban Nha, chiếc nôi quê hương của Thánh Ignatiô và Thánh Phanxicô Xaviê, đòn thanh trừng đã diễn ra với một sự tàn nhẫn và bí mật đến rợn người.

Tháng Ba năm 1766, tại kinh đô Madrid bùng nổ cuộc nổi loạn bạo động đường phố của dân chúng nhằm phản đối một sắc lệnh kỳ quặc của viên thượng thư người Ý Squillace: cấm người dân đội mũ rộng vành và mặc áo choàng dài truyền thống. Vua Carlos III kinh hoàng phải lén bỏ trốn khỏi cung điện. Để xoa dịu dư luận và che lấp sai lầm, các mưu sĩ triều đình biến Dòng Tên thành con dê tế thần, vu cho các cha giật dây cuộc bạo loạn.

Nhà vua âm thầm chuẩn bị một cuộc thanh trừng khắp thế giới suốt gần một năm trong vòng bí mật tuyệt đối. Hàng ngàn mật thư niêm sáp đỏ của hoàng gia được kỵ mã và tàu chiến đưa đi khắp nơi: từ Madrid sang các phó vương quốc Mexico, Peru, các xứ truyền giáo Paraguay và quần đảo Philippines xa xôi. Bên ngoài mỗi bức thư đều ghi rõ mệnh lệnh sắt đá: Chỉ được phép bóc niêm phong vào đúng giờ đã định; bất cứ quan chức nào dám tự ý mở sớm sẽ bị xử tử ngay lập tức!

Từ đêm 31 tháng Ba đến rạng sáng ngày 2 tháng Tư năm 1767, mệnh lệnh đồng loạt phát hỏa! Lính vũ trang vây chặt mọi tu viện, trường học Dòng Tên khắp Tây Ban Nha và các thuộc địa. Các linh mục đang ngủ bị đánh thức, lùa vào nhà nguyện nghe đọc sắc lệnh trục xuất của nhà vua. Các ngài phải đi ngay trong đêm, chỉ được mang chiếc áo dòng trên người và một cuốn sách kinh. Sắc lệnh cấm thần dân bàn tán về lý do trục xuất. Vua Carlos III buông một lời giải thích lạnh lùng: ngài xin giữ kín lý do ấy “mãi mãi trong trái tim hoàng gia của trẫm”!

Lệnh trục xuất năm 1767
Lệnh trục xuất năm 1767

Khoảng năm ngàn tu sĩ Dòng Tên Tây Ban Nha bị xua đuổi xuống các chiến hạm. Đức Clêmentê XIII, người cha già luôn đau đáu che chở Dòng, ban đầu đành đau lòng không cho các tàu cập bến Lãnh thổ Giáo hoàng, vì ngài không còn đủ tiền và lương thực nuôi thêm hàng ngàn tu sĩ lưu vong sau khi đã cưu mang đoàn người Bồ Đào Nha.

Hàng chục con tàu chở đầy linh mục già yếu, bệnh tật lênh đênh trên Địa Trung Hải suốt nhiều tháng giữa nắng hè như lửa; biết bao vị đã trút hơi thở cuối cùng trên sàn tàu trước khi được lên bờ tạm trú ở đảo Corsica.

Nơi các xứ thuộc địa châu Mỹ, cuộc trục xuất đã gây nên những cơn địa chấn đau thương: tại Mexico, dân chúng nghèo khó đã nổi dậy biểu tình trong nước mắt đòi giữ lại các vị mục tử yêu quý của mình; triều đình đã thẳng tay đàn áp đẫm máu, xử treo cổ hơn tám mươi người để răn đe.

Mùa hè năm 1773: tông thư Dominus ac Redemptor và sự sụp đổ

Đức Giáo hoàng Clêmentê XIII đau buồn ngã bệnh và qua đời vào đầu năm 1769.

Mật nghị sau đó thành một vũ đài chính trị nghẹt thở. Đại sứ các triều đình Bourbon Pháp, Tây Ban Nha, Napoli cùng Bồ Đào Nha công khai đe dọa sẽ phủ quyết bất cứ ứng viên nào không hứa giải tán Dòng Tên! Để dằn mặt giáo triều, từ năm 1768 quân đội Pháp đã tràn vào chiếm đóng lãnh thổ Avignon của Tòa Thánh, trong khi quân đội Napoli chiếm đóng vùng Benevento, biến hai vùng đất thánh thành con tin để tống tiền sinh mạng của Dòng Tên! Tây Ban Nha thậm chí còn đe dọa sẽ cắt đứt hiệp thông với Rôma để lập nên một giáo hội quốc gia ly giáo tương tự như nước Anh thời Henry VIII!

Trước sức ép ấy, các hồng y bầu một tu sĩ dòng Phanxicô tính mềm mỏng là Lorenzo Ganganelli, lấy hiệu Clêmentê XIV. Suốt bốn năm đầu, vị Giáo hoàng khốn khổ tìm mọi cách trì hoãn, nhẫn nhục cầm cự trước những tối hậu thư tới tấp từ Madrid và Paris. Nhưng khi Nữ hoàng Maria Theresa nước Áo, thành trì Công giáo cuối cùng, vì những toan tính hôn nhân cho con cái cũng buông tay nhượng bộ, Đấng kế vị Thánh Phêrô hoàn toàn bị cô lập trong cô đơn tuyệt vọng.

Ngày 21 tháng Bảy năm 1773, Đức Giáo hoàng Clêmentê XIV đã đặt bút ký vào Tông thư mang tên Dominus ac Redemptor, nghĩa là “Chúa và Đấng Cứu Chuộc chúng ta”.

Đọc kỹ từng câu chữ của văn kiện lịch sử đau buồn này, người ta nhận thấy một sự thật thần học vô cùng xúc động: Bản tông thư tuyệt nhiên không hề kết án Dòng Tên về bất kỳ một sai lầm nào trong giáo lý hay đức tin; Tòa Thánh cũng không hề tuyên bố các tu sĩ phạm vào tội lỗi ô uế nào!

Lý do duy nhất mà Đức Giáo hoàng đưa ra là một sự nhân nhượng chính trị cay đắng: ngài nhận định rằng Dòng Tên đã trở thành nguyên nhân của quá nhiều mối bất hòa, tranh chấp dữ dội giữa các bậc quân vương Kitô giáo; và để Hội Thánh có thể tìm lại được một “nền hòa bình đích thực và lâu bền”, ngài buộc phải hy sinh cánh tay mặt của mình, ra lệnh giải tán và bãi bỏ Dòng Tên vĩnh viễn trên toàn thế giới!

Quyết định mùa hè 1773
Quyết định mùa hè 1773

Chỉ sau một nét mực, hai mươi ba ngàn tu sĩ Dòng Tên khắp thế giới bỗng mất tư cách dòng tu! Linh mục thành linh mục triều, phải tự đi xin các giám mục nhận vào giáo phận; tập sinh và tu huynh bị trả về đời. Tài sản, trường học, thư viện vô giá và những nhà thờ nguy nga của Dòng bị triều đình và giáo phận tịch thu hay bán đấu giá.

Người tử đạo trong lâu đài thiên thần

Đêm ngày 16 tháng Tám năm 1773, khi bản tông thư được chính thức công bố tại kinh thành Rôma, lực lượng an ninh đã ập vào bắt giữ Cha Bề trên Tổng quyền Dòng Tên thứ mười tám: Cha Lorenzo Ricci.

Vị linh mục thánh thiện cùng các phụ tá thân cận bị giải về giam cầm bên trong ngục tối của Pháo đài Castel Sant’Angelo, tức Lâu đài Thiên Thần, bên bờ sông Tiber. Người ta liên tục tra khảo, lục soát khắp nơi để tìm “kho báu bí mật bằng vàng ròng” mà lời đồn ác ý bảo Dòng Tên đang cất giấu. Nhưng hỡi ôi, làm gì có kho báu nào ngoài những cuốn sách kinh và những tấm áo dòng cũ kỹ!

Cha Ricci bị biệt giam hơn hai năm mà chưa một lần được đưa ra xét xử. Tháng Mười Một năm 1775, biết giờ chết đã gần, người tôi tớ trung kiên xin rước Mình Thánh Chúa lần cuối. Trước Thánh Thể và các nhân chứng trong ngục, ngài thanh thản đọc lời tuyên bố sau cùng: ngài thề trước nhan Thiên Chúa Toàn Năng rằng Dòng Tên không phạm tội gì đáng bị giải thể, và chính ngài cũng không làm gì sai để phải chịu tù đày; rồi ngài thì thầm tha thứ trọn vẹn cho mọi người đã gây bao đau khổ cho hội dòng và cho chính mình! Ngài nhắm mắt về với Chúa ngày 24 tháng Mười Một năm 1775 ngay trong ngục thất.

Lorenzo Ricci trong cảnh giam giữ
Lorenzo Ricci trong cảnh giam giữ

Trước đó hơn một năm, vào tháng Chín năm 1774, Đức Giáo hoàng Clêmentê XIV cũng đã qua đời trong sự suy sụp hoàn toàn về thể xác lẫn tinh thần ở tuổi sáu mươi tám. Trong những tháng ngày cuối đời, người ta kể rằng vị Giáo hoàng khốn khổ thường xuyên đi lại một mình trong hành lang Điện Vatican, lẩm bẩm trong sự ân hận khôn nguôi: “Tôi đã bị ép buộc… Chúa ơi, xin thương xót tôi!”

Mầm sống nơi xứ sở băng tuyết phương Bắc

Khi tấm màn nhung đen tối tưởng chừng đã vĩnh viễn khép lại trên số phận của Dòng Tên, thì một nghịch lý vĩ đại của Lịch sử Cứu Độ đã bùng nở tại một nơi mà không một ai có thể ngờ tới: Nước Nga Chính Thống Giáo và Nước Phổ Tin Lành!

Vua Frederick II Đại Đế nước Phổ, một vị vua Tin Lành, kiên quyết từ chối công bố Tông thư giải thể trên lãnh thổ của mình, bởi vì ông không muốn đánh mất hệ thống các trường trung học Dòng Tên xuất sắc tại vùng Silesia mà ông vừa sáp nhập.

Đặc biệt, ở Nga, Nữ hoàng Ekaterina II Đại Đế vừa chiếm vùng Bạch Nga, nay thuộc Belarus, trong lần chia cắt Ba Lan thứ nhất năm 1772. Ở đó có khoảng hai trăm tu sĩ Dòng Tên điều hành những trường học ưu tú tại Polotsk. Nữ hoàng, một tín hữu Chính Thống say mê triết học Khai Sáng, lạnh lùng tuyên bố: Tông thư của Giáo hoàng Rôma không có giá trị gì trên đất Nga chừng nào chính Nữ hoàng chưa cho phép công bố! Bà nghiêm cấm các giám mục không được phép ban hành bản tông thư, và hạ lệnh cho các cha Dòng Tên phải tiếp tục khoác áo dòng, tiếp tục đứng trên bục giảng dạy học như chưa hề có chuyện gì xảy ra!

Trường học còn mở tại Nga
Trường học còn mở tại Nga

Nhờ chiếc dù che chở quyền lực của một nữ hoàng Chính Thống giáo, ngọn lửa Dòng Tên đã được gìn giữ sống sót kỳ diệu giữa mùa đông băng giá xứ Nga!

Năm 1780, các cha tại Polotsk can đảm mở lại Nhà Tập để đón nhận các thế hệ ơn gọi mới. Hàng trăm cựu tu sĩ Dòng Tên từ khắp các nước Tây Âu đã bí mật tìm đường sang Nga để xin gia nhập lại dòng. Các Đức Giáo hoàng kế vị tại Rôma biết rất rõ sự tồn tại này nhưng đã khôn khéo làm ngơ để bảo tồn hạt giống.

Giữ một thế hệ tiếp nối
Giữ một thế hệ tiếp nối

Đến năm 1801, Đức Giáo hoàng Piô VII đã chính thức ban hành Tông sắc công nhận sự tồn tại hợp pháp của Dòng Tên trên toàn cõi Đế quốc Nga. Một nhóm tu sĩ nhỏ bé nơi góc trời xa xôi đã trở thành chiếc cầu nối thiêng liêng gìn giữ ngọn lửa của Thánh Ignatiô không bị lụi tàn trong đêm tối lịch sử!

Tấm lưới bị xé toạc và nỗi đau nơi các xứ truyền giáo

Hậu quả của biến cố năm 1773 là một thảm họa vô cùng tàn khốc giáng xuống thân thể của Giáo hội hoàn vũ: tấm lưới trí thức và truyền giáo phủ khắp địa cầu bỗng chốc bị xé toạc thành từng mảnh vụn!

Hơn bảy trăm trường bị đóng cửa hoặc suy tàn; một thế hệ thanh thiếu niên Công giáo mất chiếc nôi giáo dục đức tin. Ở các miền truyền giáo xa xôi tại châu Mỹ, Ấn Độ và châu Á, hàng triệu tín hữu bản địa bỗng bơ vơ không người chăn dắt. Các xứ truyền giáo phồn thịnh ở Paraguay bị bỏ hoang, thổ dân tản vào rừng sâu; đài thiên văn và các cơ sở khoa học ở Bắc Kinh, nơi các cha Dòng Tên đã cống hiến hai thế kỷ từ thời Matteo Ricci, phải giao vội cho các linh mục dòng Lazarô. Học giả Dòng Tên kiệt xuất cuối cùng nơi triều đình nhà Thanh là Cha Joseph-Marie Amiot, qua đời năm 1793.

Giáo hội Việt Nam thân yêu của chúng ta cũng không nằm ngoài chén đắng bi thương ấy!

Các cha Dòng Tên đã gắn bó máu thịt với quê hương mình từ ngày đặt chân lên Hội An năm 1615, đồng hành với các xứ đạo Đàng Trong, Đàng Ngoài hơn một trăm năm mươi năm, nay phải giải tán hoặc chuyển sang làm linh mục triều. Tin sét đánh ấy truyền đến Việt Nam khoảng năm 1774–1775, khiến bà con giáo dân hoang mang, hụt hẫng. Một bộ phận giáo hữu Đàng Ngoài vì quá gắn bó với linh đạo của các cha Dòng Tên tiền bối đã tỏ ra bỡ ngỡ, không quen với sự điều hành của các vị đại diện tông tòa mới thuộc Hội Thừa Sai Paris.

Chính trong bối cảnh đau thương ấy, vào năm 1796, linh mục Philiphê Bỉnh đã đại diện cho đoàn chiên vượt đại dương sang tận kinh đô Lisboa của Bồ Đào Nha để thỉnh cầu gửi lại các cha Dòng Tên cho quê hương. Dù tâm nguyện mục vụ ấy không thành và ngài phải sống lưu vong trọn đời nơi đất khách, ngài đã để lại cho dân tộc một gia tài Chữ Quốc Ngữ đồ sộ, như một chứng từ bất tử về lòng trung thành son sắt của người tín hữu Việt Nam.

Hạt mầm tự do bên bờ nước Mỹ và bài học sám hối

Bên kia bờ Đại Tây Dương, tại thuộc địa Maryland của Bắc Mỹ, nơi các linh mục Dòng Tên đã âm thầm gieo mầm đức tin từ năm 1634, các cựu tu sĩ sau biến cố năm 1773 vẫn kiên trì sống hiệp thông bên nhau trong các nông trang thanh bình.

Một trong những người con ưu tú ấy là Cha John Carroll, một cựu tu sĩ Dòng Tên sinh trưởng tại Maryland, từng tu học và giảng dạy nhiều năm tại châu Âu trước khi trở về quê hương vào năm 1774. Năm 1789, Đức Giáo hoàng Piô VI đã long trọng bổ nhiệm ngài làm vị Giám mục Công giáo tiên khởi của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ, đặt tòa tại Baltimore, coi sóc một đoàn chiên non trẻ khoảng ba mươi lăm ngàn tín hữu rải rác khắp đất nước mới giành độc lập.

Những học sinh đầu Georgetown
Những học sinh đầu Georgetown

Người anh em họ của ngài là Charles Carroll, chính là nhân vật Công giáo duy nhất có vinh dự đặt bút ký vào bản Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ năm 1776. Cũng vào năm 1789 lịch sử ấy, Cha John Carroll đã đặt viên đá đầu tiên thành lập Đại học Georgetown trên bờ sông Potomac, trường đại học Công giáo lâu đời và danh tiếng bậc nhất nước Mỹ hôm nay.

Thế nhưng, lịch sử Giáo hội luôn thẳng thắn nhìn nhận những nốt trầm sám hối đau xót: Những nông trang nuôi sống các linh mục và trang trải chi phí xây dựng trường Georgetown thuở ấy lại được vận hành bằng sức lao động khổ sai của những người nô lệ da đen! Năm 1838, các linh mục Dòng Tên Maryland, lúc bấy giờ đã được phục hồi, đã phạm phải một sai lầm đau lòng khi ký hợp đồng bán 272 người nô lệ, gồm cả đàn ông, phụ nữ và những đứa trẻ vô tội, cho các đồn điền ở bang Louisiana để lấy tiền trả nợ cứu trường Georgetown khỏi nguy cơ phá sản!

Những người lao động bị tước tự do
Những người lao động bị tước tự do

Biết bao gia đình bị chia lìa trong nước mắt. Phải đến năm 2017, Dòng Tên Hoa Kỳ và Đại học Georgetown mới công khai dâng Thánh lễ tạ lỗi trước các gia đình hậu duệ, rồi cam kết lập quỹ hàng trăm triệu đô-la để bù đắp. Trang sử nhức nhối ấy nhắc chúng ta rằng ngay cả những định chế thánh thiện nhất, khi đi giữa trần gian, vẫn mang vết nhơ của thời đại cần Lòng Chúa Thương Xót thanh tẩy.

Ngày 7 tháng Tám năm 1814: bình minh phục sinh sau bốn mươi mốt năm

Bốn thập niên trôi qua, cục diện địa chính trị của thế giới đã hoàn toàn đảo lộn trong những cơn bão lửa dữ dội:

  • Cuộc Cách Mạng Pháp năm 1789 bùng nổ đã nghiền nát ngai vàng của các vị vua từng đòi bức tử Dòng Tên: Vua Louis XVI nước Pháp bị đưa lên máy chém; các vương triều Bourbon tại Tây Ban Nha và Napoli bị lật đổ hoặc phân rã.
  • Đạo quân viễn chinh của Hoàng đế Napoléon Bonaparte đã giày xéo khắp lục địa châu Âu, bắt giam Đức Giáo hoàng Piô VII lưu đày suốt năm năm trời ròng rã.
  • Mùa xuân năm 1814, đế chế Napoléon sụp đổ; ngày 24 tháng Năm năm 1814, Đức Giáo hoàng Piô VII đã khải hoàn trở về kinh thành Rôma trong sự chào đón vỡ òa của hàng vạn tín hữu.

Sau những biến cố kinh hoàng ấy, Tòa Thánh và toàn thể thế giới Kitô giáo bừng tỉnh nhận ra rằng: Giáo hội cần đến những người con trung kiên, trí thức và can trường của Thánh Ignatiô hơn bao giờ hết để tái thiết lại nền văn minh đức tin đang tan hoang sau cơn bão táp thế tục!

Ba tháng sau ngày trở về Rôma, vào sáng ngày 7 tháng Tám năm 1814, một đại lễ phục sinh thiêng liêng đã diễn ra bên trong ngôi Nhà thờ Mẹ của Dòng Tên, Nhà thờ Gesù cổ kính tại Rôma.

Đức Giáo hoàng Piô VII đã long trọng dâng Thánh lễ tạ ơn ngay trước bàn thờ Thánh Tổ phụ Ignatiô Loyola. Giữa bầu khí nghẹn ngào xúc động, ngài cho công bố Tông sắc Sollicitudo omnium ecclesiarum, chính thức tuyên bố phục hồi trọn vẹn Dòng Tên trên toàn thế giới!

Có mặt bên dưới gian thánh đường sáng hôm ấy là khoảng một trăm năm mươi cựu tu sĩ Dòng Tên. Họ là những con người kiên trung đã âm thầm sống sót qua bốn mươi mốt năm trường kỳ chờ đợi trong bóng tối, từ 1773 đến 1814! Hầu hết các ngài nay đã là những cụ già râu tóc bạc phơ, lưng còng chống gậy, có những vị đã tám, chín mươi tuổi đời.

Ngày phục hồi Dòng Tên
Ngày phục hồi Dòng Tên

Từng người một run rẩy quỳ gối dưới chân vị Cha chung, rưng rưng nước mắt đón nhận lại chiếc áo dòng đen thân thương mà hơn bốn thập niên trước họ đã bị trần gian nhẫn tâm tước đoạt!

Họ bắt đầu lại với hai bàn tay trắng: không trường ốc, không tiền bạc, chỉ vài trăm con người già yếu. Thế nhưng, bằng ngọn lửa của Thần Khí, Dòng Tên từng bước mở lại các nhà tập, các trường đại học, và lại hăng say lên đường đến những miền truyền giáo xa xôi nhất.

Bắt đầu lại từ những bàn học
Bắt đầu lại từ những bàn học

Biến cố năm 1773 để lại cho Dòng Tên và cả Giáo hội một bài học đắt giá: một hội dòng dù lớn mạnh, trí thức đến đâu, nếu dấn quá sâu vào quyền lực chốn cung đình và quá tin vào sự khôn ngoan ngoại giao của trần thế, thì sớm muộn cũng bị chính những toan tính lạnh lùng của vương quyền nghiền nát!

Gần hai trăm năm sau ngày Tông sắc phục hồi được công bố, vào năm 2013, từ chiếc nôi Dòng Tên nơi miền đất châu Mỹ xa xôi, một người con khiêm nhường mang linh đạo Ignatiô đã được Chúa Thánh Thần dẫn dắt bước lên ngai tòa Thánh Phêrô chăn dắt toàn thể Giáo hội hoàn vũ: Đức Giáo hoàng Phanxicô, vị Giáo hoàng Dòng Tên tiên khởi trong lịch sử hai ngàn năm của Hội Thánh!

Từ đống tro giàn thiêu Cha Malagrida bên sông Tagus năm 1761 đến nụ cười đôn hậu của vị Cha chung hôm nay, lịch sử một lần nữa làm sáng lên chân lý đức tin: con thuyền Giáo hội và những công trình thật của Chúa Thánh Thần dù có lúc bị sóng gió trần gian vùi dập tưởng chừng chìm nghỉm, thì cuối cùng quyền năng Đấng Phục Sinh vẫn kéo muôn sự ra khỏi mồ sâu để bừng nở sự sống mới!

Từ đống tro giàn thiêu Cha Malagrida bên sông Tagus năm 1761 đến nụ cười đôn hậu của vị Cha chung hôm nay, lịch sử một lần nữa làm sáng lên chân lý đức tin: con thuyền Giáo hội và những công trình thật của Chúa Thánh Thần dù có lúc bị sóng gió trần gian vùi dập tưởng chừng chìm nghỉm, thì cuối cùng quyền năng Đấng Phục Sinh vẫn kéo muôn sự ra khỏi mồ sâu để bừng nở sự sống mới!

Chương 118 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

Chỉ sau một nét mực, hai mươi ba ngàn tu sĩ Dòng Tên khắp thế giới bỗng mất tư cách dòng tu!

Các triều đình Bồ Đào Nha, Pháp, Tây Ban Nha dồn Rôma. Chỉ ở Polotsk, nước Nga, Dòng Tên vẫn mở trường. Martinique và Georgetown nằm ngoài khung.

Những người trong chương

  • Sebastião de Pombal · Khu Baixa ông quy hoạch sau trận động đất 1755 đến nay vẫn là trái tim của Lisboa.
  • John Carroll · Giám mục Công giáo đầu tiên của Hoa Kỳ. Năm 1789 ngài lập trường trên đồi nhìn xuống sông Potomac, nay là Đại học Georgetown.
  • Cha Philiphê Bỉnh · Linh mục Việt Nam, năm 1796 sang Lisboa. Những trang chữ Quốc ngữ dài nhất còn lại từ thời ấy do ngài viết ở đó.

Nơi ấy hôm nay

  • Nhà thờ Chúa Giêsu (Il Gesù) ở Rôma là nhà thờ lớn của Dòng Tên. Ngày 7 tháng Tám năm 1814, Đức Piô VII dâng lễ tại bàn thờ thánh Ignatiô và cho đọc sắc lệnh phục hồi Dòng.
  • Castel Sant’Angelo là pháo đài bên sông Tiber, nơi giam cha Ricci.
  • Đại học Georgetown ở Washington, trường Công giáo lâu đời nhất nước Mỹ. Năm 2017 trường xin lỗi con cháu những nô lệ bị bán năm 1838.

Muốn đọc thêm

Tông thư Dominus ac Redemptor (21-7-1773) · Tông sắc phục hồi Dòng Tên của Đức Piô VII (7-8-1814) · Thánh Ignatiô thành Loyola, Linh thao

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 119

Phương Đông dưới bóng trăng lưỡi liềm và ngai Sa hoàng

Vì sao một sultan vừa chiếm Constantinôpôli lại tự tay trao gậy mục tử cho một đan sĩ?

Khoảng 29 phút đọc