Tư liệu chương 119
Kiểm chứng chương 119: Phương Đông dưới bóng trăng lưỡi liềm và ngai Sa hoàng
Đọc xong chương 119, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: làm sao biết vị sultan trẻ đã tự tay đặt cây gậy mục tử vào tay một đan sĩ, Kinh Chúa Giêsu bắt nguồn từ đâu, và vì sao một chuyện làm dấu bằng hai ngón hay ba ngón lại chia rẽ cả một dân tộc. Cũng có thể bạn muốn biết chuyện nào về các thánh chỉ là lời truyền lại. Những trang này lần từng chuyện về nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào là lời truyền lại, chuyện nào còn được bàn.
Chương kể chuyện Hội Thánh Chính Thống từ năm 1453 đến năm 1917, có nhìn lại lối cầu nguyện tĩnh lặng của thế kỷ XIV.
Nguồn chính là các tác phẩm của thánh Grêgôriô Palamas, nhất là Bênh vực những người thánh tĩnh lặng, và văn bản Hiệp nhất Brest (1596). Thêm vào đó là Quy chế Thiêng liêng của Phêrô Đại đế (1721), tự truyện của linh mục Avvakum, bộ Philokalia (1782), cuốn Con đường của người hành hương (thế kỷ XIX) và quyết định năm 1971 của Hội Thánh Chính Thống Nga về những người Cựu Tín.
Hai cuốn nên đọc đầu tiên là The Orthodox Church (Hội Thánh Chính Thống, 1963, tái bản nhiều lần) của Timothy Ware, sau là giám mục Kallistos, cuốn nhập môn ngắn gọn hay nhất, và The Great Church in Captivity (Hội Thánh lớn trong cảnh bị giam cầm, 1968) của Steven Runciman, viết về thời Ottoman. Về chính biến cố thất thủ, cuốn The Fall of Constantinople 1453 của Runciman là sách kinh điển.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Gennadiô Scholariô
Ngày 6 tháng Giêng năm 1454. Mehmed II sinh năm 1432, nên hai mươi mốt tuổi, và tự tay trao gậy mục tử cho Gennadiô. Chi tiết này có trong các sử liệu Hy Lạp đương thời. Thánh đường Hagia Sophia lúc ấy đã thành đền thờ Hồi giáo. Khi còn là giáo dân, Gennadiô (tên khi ấy là Giorgiô Scholariô) đã dự Công đồng Florence, rồi về sau đổi ý, quay ra chống việc hiệp nhất. Chương 86 kể về công đồng ấy. Lời nghĩ của hai người về điều mình muốn ở cuối đoạn mở đầu là cách người kể diễn giải.
Núi Thánh và lời kinh trong tim
Núi Athos. Đan viện Great Lavra được lập năm 963. Bán đảo dài chừng sáu mươi cây số, và hai mươi đan viện lớn cai quản. Khách đến thăm phải có giấy phép, theo quy chế Núi Thánh mà luật Hy Lạp thừa nhận. Lệnh cấm phụ nữ (avaton) có từ rất lâu đời.
Kinh Chúa Giêsu. Câu kinh “Lạy Chúa Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa, xin thương xót con là kẻ có tội” bắt nguồn từ Tin Mừng Luca, chương 18, câu 13, nơi người thu thuế đấm ngực xin Thiên Chúa thương xót. Về các đan sĩ sa mạc, xem chương 43. Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo cũng khuyên dùng lời kinh này (các số 2666 và 2667).
Núi Tabor. Đoạn chương trích về việc Chúa biến đổi hình dạng là Tin Mừng Mátthêu, chương 17, câu 2. Chuyện các đan sĩ thấy ánh sáng trong khoảnh khắc lặng sâu nhất là điều chính họ kể và tin; chương nói rõ đó là lời họ kể.
Barlaam và Palamas. Barlaam gọi các đan sĩ là omphalopsychoi, “có linh hồn ở trong rốn”. Cách giải thích thông thường cho câu đùa ấy là các đan sĩ cúi đầu xuống bụng khi cầu nguyện. Cách hiểu này hợp lý nhưng không chắc chắn. Palamas dạy phải phân biệt bản thể của Thiên Chúa với các năng lực của Ngài. Các công đồng ở Constantinôpôli năm 1341, 1347 và 1351 đứng về phía ngài; chương nêu hai năm 1341 và 1351. Năm 1354 ngài bị quân Thổ bắt và giam chừng một năm ở Tiểu Á. Ngài mất năm 1359, được tuyên thánh năm 1368, và người Chính Thống mừng lễ ngài vào Chúa nhật thứ hai Mùa Chay. Các nhà thần học Công giáo và Chính Thống vẫn còn trò chuyện với nhau về giáo huấn này.
Một Hội Thánh trong lòng đế quốc Hồi giáo
Thân phận Kitô hữu. Họ phải đóng một thứ thuế riêng gọi là jizya và chịu những giới hạn về nhà thờ. Lệ bắt bé trai Kitô hữu đi làm lính cho sultan gọi là devshirme, “sự gom góp”, và số lính ấy thành quân Janissary. Cuốn The Ottoman Empire: The Classical Age (Đế quốc Ottoman: thời cổ điển) của sử gia Halil İnalcık mô tả điều này.
Thượng phụ của “dân Rôma”. Vị đứng đầu một cộng đồng trong đế quốc gọi là millet-başı. Chuyện mua chức và bị truất là thường. Tòa thượng phụ đặt ở khu Phanar từ năm 1601, như Runciman kể trong The Great Church in Captivity.
Các vị tử đạo mới. Người Chính Thống tôn kính những Kitô hữu đã chết vì không chịu theo Hồi giáo trong các thế kỷ này. Ware và Runciman đều tả họ.
Cyrillô Lucaris. Năm 1629, ngài cho in ở Genève một bản tuyên tín mang màu sắc Calvin. Năm 1638, ngài bị siết cổ. Bản Kinh Thánh Codex Alexandrinus ngài gửi tặng vua Charles I nước Anh nay ở Thư viện Anh.
Thượng phụ Grêgôriô V. Ngài bị treo cổ ngày 22 tháng Tư năm 1821 theo lịch hiện đại, đúng Chúa nhật Phục Sinh. Xác ngài bị ném xuống eo Bosphorus, thủy thủ Hy Lạp đem đến Odessa. Cổng giữa của tòa thượng phụ bị niêm kín từ đó.
Rôma thứ ba
Filofei. Đan sĩ Filofei (Philotheus ở Pskov) viết lá thư gửi đại công tước khoảng năm 1510, nói hai Rôma đã đổ, Rôma thứ ba đang đứng, và sẽ không có Rôma thứ tư.
Năm 1589. Thượng phụ Constantinôpôli Jeremias II đang thăm Mátxcơva và tấn phong Job làm vị thượng phụ đầu tiên của đây. Xem chương 86.
Thánh Sergiô thành Radonezh. Ngài sinh khoảng năm 1314 và mất năm 1392. Truyền thống kể ngài ban phép lành cho công tước Đimitri trước trận Kulikovo năm 1380, nên chương mở đầu bằng “Truyền thống xưa kể rằng”. Kulikovo là chiến thắng lớn đầu tiên của người Nga trước quân Mông Cổ; trước đó có một trận nhỏ hơn bên sông Vozha năm 1378. Sergiev Posad cách Mátxcơva chừng bảy mươi cây số.
Icon Ba Ngôi của Rublev. Các nhà nghiên cứu định niên đại khoảng năm 1411 hoặc khoảng năm 1425 đến 1427, nên chương viết “đầu thế kỷ XV”. Bức icon lấy cảnh ba vị khách đến thăm Ápraham, sách Sáng thế, chương 18, các câu 1 đến 8. Nay nó treo trong Phòng tranh Tretyakov ở Mátxcơva. Việc nhìn chiếc chén giữa ba thiên thần như Bí tích Thánh Thể là một cách hiểu, tuy được nhiều người chia sẻ.
Brest năm 1596
Hiệp nhất Brest. Các giám mục ký trong những năm 1595 và 1596, Rôma chấp nhận, và thỏa thuận được công bố ở Brest tháng Mười năm 1596. Tổng giám mục Kyiv dẫn đầu các giám mục. Đức Clêmentê VIII hoan nghênh và vua Sigismund III ủng hộ. Xem thêm chương 144 và 150. Cuốn God’s Playground của Norman Davies kể phía Ba Lan và Lítva.
Thánh Josaphat Kuntsevych. Ngài là tổng giám mục Polotsk, bị giết ngày 12 tháng Mười Một năm 1623 ở Vitebsk, xác bị ném xuống sông Dvina. Ngài được phong thánh năm 1867, lễ kính ngày 12 tháng Mười Một. Hàng giáo phẩm Chính Thống ở Kyiv được khôi phục trong bí mật năm 1620. Chương giữ nỗi đau của cả hai bên, đúng với tinh thần hiệp nhất các Kitô hữu.
Phêrô Mohyla. Năm 1632, ngài lập trường cao đẳng ở Kyiv. Trường nay vẫn tiếp tục dưới tên Học viện Kyiv-Mohyla.
Một ngón tay và cuộc ly khai
- Nikon làm thượng phụ từ năm 1652. Năm 1653, ngài đổi cách làm dấu thánh giá, từ hai ngón sang ba ngón.
- Năm 1666 đến 1667, công đồng họp ở Mátxcơva. Công đồng kết án Cựu Tín và cũng truất luôn Nikon.
- Năm 1682, linh mục Avvakum bị thiêu ở Pustozersk.
- Có những cộng đoàn Cựu Tín tự thiêu trong nhà thờ khi lính tới.
- Năm 1971, Hội Thánh Chính Thống Nga gỡ bỏ các vạ tuyệt thông năm 1667.
Chuyện người Chính Thống làm dấu từ vai phải sang vai trái còn người Công giáo làm từ trái sang phải là điều ai đến thăm cũng thấy được.
Khi sa hoàng nắm lấy Hội Thánh
Thánh Hội đồng. Thượng phụ Adrianô mất năm 1700. Năm 1721 có Quy chế Thiêng liêng, do Feofan Prokopovich soạn. Từ năm 1722, một quan chức nhà nước là Tổng Biện lý (ober-procurator) ngồi giữa các giám mục. Lời thề của các thành viên rằng sa hoàng là quan tòa tối cao phản ánh lời tuyên thệ họ phải đọc, như Cracraft mô tả trong The Church Reform of Peter the Great, dù từng chữ chính xác thì kém chắc hơn. Sankt-Peterburg, được dựng làm “cửa sổ nhìn ra châu Âu” của nước Nga, là thành phố của Phêrô Đại đế.
Ekaterina II. Năm 1764, bà chiếm đất đai của các đan viện, và số đan viện giảm mạnh. Cách nói “hơn nửa số đan viện” khớp với các ước tính.
Bộ Philokalia. Bản tiếng Hy Lạp in ở Venice năm 1782, do thánh Nicôđêmô Núi Thánh và thánh Macariô thành Côrintô biên soạn. Năm 1793, thánh Paisiô Velichkovsky, người từng sống ở Athos rồi ở Moldavia, dịch sang tiếng Slavơ (Dobrotolubie).
Thánh Sêraphim thành Sarov. Ngài mất năm 1833 và được phong thánh năm 1903. Bọn cướp tấn công ngài năm 1804. Câu chào “Niềm vui của tôi ơi, Đức Kitô đã sống lại” được nhiều người ghi lại. Câu về bình an trong lòng do người khác truyền lại, nên chương nói đó là câu “do người khác truyền lại”. Lời dạy mục đích đời Kitô hữu là lãnh nhận Chúa Thánh Thần do Motovilov ghi chép; cuốn St Seraphim of Sarov của Valentine Zander kể thêm.
Optina và Dostoevsky. Năm 1878, sau khi cậu con trai Alyosha mất, Dostoevsky đến Optina cùng triết gia Vladimir Soloviev. Trưởng lão Ambrose ở Optina thường được coi là hình mẫu của Zosima. Tolstoy đến Optina năm 1910, ít ngày trước khi mất.
Con đường của người hành hương. Không rõ tác giả. Sách in lần đầu ở Kazan năm 1881, và có bản dịch tiếng Việt. Tiểu thuyết Franny and Zooey (1961) của J. D. Salinger giúp nhiều độc giả Mỹ biết đến nó.
Đến tận Alaska và Nhật Bản
- Thánh Hécman ở Alaska đến Kodiak năm 1794, mất năm 1837, được phong thánh năm 1970.
- Thánh Inôxentê Veniaminov năm 1868 đứng đầu địa phận Mátxcơva (tiếng Anh gọi là metropolitan, tức tổng giám mục chính tòa). Nước Nga lúc ấy không có thượng phụ nên chức danh đúng là như vậy.
- Thánh Nicôla Kasatkin đến Hakodate năm 1861 và mất năm 1912. Năm 1864 ngài rửa tội cho người tân tòng đầu tiên, Sawabe Takuma. Nhà thờ chính tòa Phục Sinh ở Tokyo, quen gọi là Nikolai-do, được cung hiến năm 1891.
Hội Thánh của từng dân tộc
Các Hội Thánh quốc gia.
- Hội Thánh Hy Lạp tuyên bố độc lập năm 1833 và được công nhận năm 1850.
- Tòa Giáo chủ Bulgaria lập năm 1870. Năm 1872, một công đồng ở Constantinôpôli tuyên bố người Bulgaria là ly giáo và lên án điều gọi là đặt dân tộc lên trên Hội Thánh.
- Hội Thánh Serbia được công nhận năm 1879, Hội Thánh Rumani năm 1885.
Năm 1917. Công đồng Mátxcơva khai mạc tháng Tám năm 1917 ở nhà thờ Giáng Thiên trong điện Kremlin. Tháng Mười Một, lựa chọn được thu hẹp xuống ba giám mục, và tên được bốc thăm do trưởng lão Alexis. Tikhon được chọn chỉ vài ngày sau khi phe Bolshevik cướp chính quyền. Ngài từng lãnh đạo người Chính Thống ở Bắc Mỹ, từ San Francisco đến New York. Xem chương 144, và cuốn The Russian Orthodox Church in 1917 của Cymet về công đồng.
Lời kết chương. Đây là lời của người kể.
Những người trong chương
Mehmed II (1432 đến 1481) là sultan chiếm Constantinôpôli.
Gennadiô Scholariô là vị thượng phụ đầu tiên dưới thời Ottoman.
Grêgôriô Palamas (mất năm 1359) là tổng giám mục Thêxalônica và là thánh. Barlaam là triết gia chế giễu các đan sĩ.
Cyrillô Lucaris và Grêgôriô V là các thượng phụ Constantinôpôli.
Sergiô thành Radonezh là thánh. Anrê Rublev là họa sĩ icon và là thánh. Đimitri Đônskôi là công tước.
Josaphat Kuntsevych là tổng giám mục và là thánh. Phêrô Mohyla là tổng giám mục Kyiv.
Nikon là thượng phụ. Avvakum là linh mục.
Phêrô Đại đế và Ekaterina II là những người cai trị nước Nga.
Paisiô Velichkovsky và Nicôđêmô Núi Thánh là các thánh.
Sêraphim thành Sarov là thánh.
Fyodor Dostoevsky là nhà văn.
Hécman ở Alaska, Inôxentê Veniaminov và Nicôla Kasatkin là các thánh và các nhà truyền giáo.
Tikhon là vị thượng phụ được chọn năm 1917.
Những nơi trong chương
Constantinôpôli (khu Phanar). Núi Athos. Thêxalônica. Mátxcơva và Sergiev Posad. Kulikovo. Brest, Vitebsk và Kyiv. Pustozersk. Sankt-Peterburg. Sarov và Optina. Venice. Kodiak ở Alaska. Hakodate và Tokyo. Hy Lạp, Serbia, Rumani và Bulgaria.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một cuốn, hãy đọc Con đường của người hành hương: sách mỏng, dễ đọc, kể chuyện một người nông dân Nga học cầu nguyện không ngừng. Rồi tìm xem icon Ba Ngôi của Rublev.
Muốn đọc cả câu chuyện, The Orthodox Church của Timothy Ware và The Great Church in Captivity của Steven Runciman là hai chỗ bắt đầu tốt nhất.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 43 (Sa mạc nở hoa: Antôn và những người đi tìm Chúa), chương 67 (Mùa hè năm 1054), chương 86 (Florence, 1453 và “Rôma thứ ba”), chương 144 (Sau Bức màn sắt) và chương 150 (Những Giáo hội phương Đông).