Chương 119
1453–1917 · Constantinôpôli, núi Athos, Mátxcơva, Kyiv, Sarov, Alaska, Tokyo
- Nơi chốn
- Constantinôpôli (Phanar), núi Athos, Thêxalônica, Mátxcơva, Brest, Kyiv, Pustozersk, Sankt-Peterburg, Sarov, Optina, Alaska, Tokyo
- Giáo hoàng
- Nhiều đời
- Hoàng đế
- Nhiều đời
Vị sultan trẻ tuổi đứng dậy khỏi ngai vàng và trân trọng trao một cây gậy mục tử bằng bạc vào đôi tay của một đan sĩ già.
Đó là ngày 6 tháng Giêng năm 1454, lễ Hiển Linh, chưa đầy tám tháng sau ngày Constantinôpôli thất thủ trước quân Thổ. Vị sultan là Mehmed II, mới hai mươi mốt tuổi, người vừa khép lại Đế quốc Đông La Mã, thành trì Kitô giáo hơn một ngàn năm. Vị đan sĩ trước mặt ông là học giả Hy Lạp Gennadiô Scholariô. Ông từng dự Công đồng Florence bàn chuyện hiệp nhất với Giáo hội Tây phương, nhưng về sau thành một trong những tiếng nói cương quyết chống việc quy phục Rôma.
Ngôi Đại Thánh đường Hagia Sophia, nghĩa là Đức Khôn Ngoan Thánh, lộng lẫy do Hoàng đế Justinianô dày công xây dựng từ một ngàn năm trước nay đã bị biến thành một ngôi đền thờ Hồi giáo. Sultan Mehmed II trao cây gậy mục tử cho Gennadiô theo đúng nghi thức mà các vị hoàng đế Byzantium thuở xưa từng tấn phong cho các Thượng phụ. Kể từ ngày hôm ấy, đan sĩ Gennadiô chính thức trở thành Đức Thượng phụ của Tòa Thượng phụ Constantinôpôli.
Cái bắt tay ấy chứa toan tính của cả hai bên: Mehmed II muốn thần dân Kitô hữu có một thủ lãnh chịu trách nhiệm thẳng trước ngai vàng Hồi giáo; còn Thượng phụ Gennadiô thì tìm mọi cách cho đoàn chiên sống sót qua cơn đổi thay. Cả hai đều được điều mình muốn.
Và suốt gần năm thế kỷ sau, phần đông tín hữu Chính Thống Đông Phương sẽ trôi giữa hai ngả: hoặc nhẫn nhục giữ đạo dưới một ông vua khác tôn giáo, hoặc bị kiểm soát gắt gao dưới một hoàng đế cùng đức tin nhưng luôn muốn nắm Hội Thánh trong tay.
Núi Thánh Athos và lời kinh thì thầm nơi đáy tim
Muốn thấu suốt sức sống bền bỉ đã giúp các tín hữu Chính Thống giáo giữ vững ngọn đèn đức tin qua bao thế kỷ bách hại, chúng ta phải ngược dòng thời gian tìm về một bán đảo đá vôi hiểm trở nhô ra biển Aegea ở miền bắc đất nước Hy Lạp: Núi Thánh Athos.
Các đan sĩ đã lên ngọn núi hoang vu này lập am tu từ thế kỷ X. Đan viện lâu đời nhất, Đại Lavra, lập năm 963. Đến thế kỷ XIV, bán đảo hẹp dài chừng sáu mươi cây số đã thành một quần thể đan tu kỳ vĩ, với hàng chục đan viện đồ sộ như pháo đài và hàng trăm am thất bám cheo leo trên vách đá nhìn xuống sóng biển gầm vang. Hơn một ngàn năm nay, theo luật cấm nghiêm ngặt, không một phụ nữ nào được đặt chân lên núi. Hai mươi đại đan viện đến nay vẫn tự quản ngọn núi, và khách hành hương phải xin giấy phép đặc biệt.
Nơi chốn thanh tịnh ấy, các đan sĩ gìn giữ một phương pháp cầu nguyện chiêm niệm cổ xưa bắt nguồn từ thời các Thánh Phụ nơi sa mạc Ai Cập. Các ngài ngồi trong thinh lặng tuyệt đối, cúi đầu xuống lồng ngực, điều hòa từng nhịp thở chậm rãi, và nhẫn nại lặp đi lặp lại nơi sâu thẳm của trái tim một câu kinh ngắn ngủi nhưng chan chứa ơn cứu độ:
“Lạy Chúa Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa, xin thương xót con là kẻ có tội!”
Lời cầu nguyện ấy vang vọng lại tiếng van nài thống thiết của người thu thuế trong Tin Mừng Thánh Luca, người đứng ở cuối đền thờ, chẳng dám ngước mắt lên trời, chỉ biết đấm ngực mà thưa: “Lạy Thiên Chúa, xin thương xót con là kẻ tội lỗi!” Lời kinh này, được gọi là Kinh Chúa Giêsu, ngày nay Sách Giáo Lý của Hội Thánh Công giáo cũng trân trọng khuyên nhủ mọi tín hữu nên năng thực hành. Các đan sĩ gọi lối sống chiêm niệm dựng quanh lời kinh này là Hesychia, tiếng Hy Lạp nghĩa là “sự tĩnh lặng, bình an nội tâm”.
Nhiều vị thánh đan tu kể lại rằng khi tâm hồn chìm sâu vào tĩnh lặng của lời kinh, các ngài được chiêm ngưỡng một luồng Ánh Sáng Thần Linh huyền nhiệm. Các ngài xác tín rằng đó chính là Ánh Sáng Tabor không hề thụ tạo mà ba vị Tông đồ Phêrô, Giacôbê và Gioan năm xưa từng nhìn thấy khi Chúa Giêsu biến hình rực rỡ trên núi thánh: dung nhan Người chói lọi như vầng thái dương và y phục Người trắng tinh như ánh sáng!
Khoảng năm 1337, một học giả người Ý tên là Barlaam xứ Calabria đã lên tiếng chế giễu phương pháp cầu nguyện của các đan sĩ. Ông mỉa mai gọi họ là những kẻ “có linh hồn nằm nơi rốn” vì thói quen cúi đầu xuống ngực khi thở và cầu nguyện. Đứng trước sự công kích ấy, một đan sĩ lỗi lạc của Núi Athos là Thánh Grêgôriô Palamas đã đứng lên mạnh mẽ bảo vệ truyền thống chiêm niệm.
Ngài đưa ra một luận điểm sâu sắc: Bản thể của Thiên Chúa vô biên, siêu việt, trí tuệ thụ tạo không bao giờ chạm tới được; nhưng con người thật sự có thể gặp gỡ, hiệp thông và được biến đổi nhờ các Năng Lực Thần Linh của Người, như ân sủng, tình yêu và Ánh Sáng Tabor.
Các công đồng tại Constantinôpôli năm 1341 và 1351 đã long trọng chuẩn nhận giáo huấn của ngài. Trở thành Tổng Giám mục Thêxalônica, ngài từng bị hải tặc Thổ bắt giam suốt một năm, ngày ngày kiên nhẫn đối thoại đức tin với những kẻ giam giữ mình. Ngài về với Chúa năm 1359 và được tôn phong Hiển Thánh năm 1368. Giáo huấn của Thánh Grêgôriô Palamas đã trở thành cột trụ thiêng liêng định hình nên linh đạo của toàn thể thế giới Chính Thống giáo cho đến tận hôm nay.
Sống đạo dưới bóng trăng lưỡi liềm và những vị tân tử đạo
Dưới ách thống trị của Đế chế Hồi giáo Ottoman, người Kitô hữu được phép gìn giữ đức tin của tổ tiên, nhưng họ bị xếp vào thân phận những thần dân hạng hai.
Họ phải chịu đựng những luật lệ phân biệt đối xử khắc nghiệt: phải nộp một khoản thuế thân nặng nề, không được phép cưỡi ngựa trong thành phố, không được phép xây cất nhà thờ cao hơn các đền thờ Hồi giáo, và thậm chí không được phép tự ý sửa chữa một ngôi thánh đường bị hư hại nếu không có giấy phép đặc biệt của triều đình.
Đau đớn và xé lòng hơn cả là hủ tục cống nạp trẻ thơ, gọi là devshirme, nghĩa là “sự gom góp”: định kỳ, quan quân Ottoman kéo về các làng mạc Kitô giáo vùng Balkan, giằng xé những cậu bé trai kháu khỉnh khỏi vòng tay cha mẹ, cưỡng bách các em cải đạo sang Hồi giáo, rồi đưa vào các trại huấn luyện quân sự đặc biệt để biến các em thành đội cấm vệ quân tinh nhuệ, cuồng tín của sultan, đạo quân Janissary khét tiếng!
Kể từ năm 1601, Tòa Thượng Phụ Constantinôpôli dời về khu phố Phanar bên bờ vịnh Bến Sừng Vàng. Vị Thượng phụ được triều đình Ottoman công nhận là thủ lãnh dân sự kiêm tôn giáo đứng đầu toàn bộ cộng đồng Chính Thống giáo trong đế quốc, một thể chế tự trị gọi là Millet-i Rûm, nghĩa là “Cộng đồng La Mã”.
Vị Thượng phụ vừa lo phần hồn cho đoàn chiên, vừa thu thuế và xử kiện dân sự cho triều đình sultan. Quyền lực ấy đi kèm sự lệ thuộc cay đắng: các Thượng phụ thường phải nộp những món tiền khổng lồ để được bổ nhiệm, và bị truất phế hay xử tử mỗi khi sultan nổi giận. Suốt nhiều thế kỷ, ngai Thượng phụ thay liên tục, có vị chỉ ngồi vài năm, thậm chí vài tháng.
Suốt những năm tháng đen tối ấy, hàng ngàn tín hữu Chính Thống bình dân đã đổ máu làm chứng cho Chúa Kitô, thà chết chứ không chối đạo theo Hồi giáo. Giáo hội Chính Thống trân trọng tôn vinh họ là các Tân Tử Đạo.
Ngay cả những đấng bậc chủ chăn tối cao cũng không thoát khỏi số phận bi thương:
- Đức Thượng phụ Cyrillô Lucaris, một học giả uyên bác từng có thiện cảm với thần học Calvin và từng gửi tặng Vua Charles I nước Anh bản thảo Kinh Thánh cổ xưa Codex Alexandrinus từ thế kỷ V vô giá, vào năm 1638 đã bị các đối thủ vu cáo phản quốc; quân lính Ottoman đã siết cổ ngài trên thuyền rồi quẳng xác ngài xuống đáy biển sâu.
- Năm 1821, khi cuộc Chiến tranh Giành Độc lập của nhân dân Hy Lạp bùng nổ, Sultan Mahmud II đã trút cơn thịnh nộ xuống Tòa Thượng Phụ. Sáng sớm ngày Chúa Nhật Phục Sinh năm 1821, ngay khi Đức Thượng phụ Grêgôriô V vừa cử hành xong Thánh lễ Phục Sinh trọng thể, quân lính đã ập vào bắt giữ ngài và treo cổ vị chủ chăn khả kính ngay trên cánh cổng chính của Tòa Thượng Phụ tại Phanar! Thi thể ngài bị chúng ném xuống eo biển Bosphorus, may mắn được các thủy thủ Hy Lạp vớt lên và bí mật đưa về an táng tại thành phố Odessa. Cánh cổng chính của Tòa Thượng Phụ Phanar đã bị niêm phong đóng chặt kể từ buổi sáng định mệnh ấy; và suốt hơn hai trăm năm qua cho đến tận hôm nay, cánh cổng ấy chưa bao giờ được mở lại, như một vết thương lịch sử khắc ghi lòng trung kiên của vị mục tử hy sinh vì đàn chiên!
Mátxcơva: giấc mơ “Rôma thứ ba” và bức icon Ba Ngôi Chí Thánh
Trong khi ánh sáng tại Constantinôpôli đang tàn lụi dưới bóng trăng lưỡi liềm của người Ottoman, thì ở phương Bắc lạnh giá, một trung tâm quyền lực mới của thế giới Chính Thống giáo bắt đầu trỗi dậy: Đại Công quốc Mátxcơva.
Sau biến cố năm 1453, các Sa hoàng và giới giáo sĩ Nga bắt đầu nhìn nhận kinh thành Mátxcơva như là kẻ kế thừa hợp pháp duy nhất của di sản Chính Thống giáo Byzantium. Đan sĩ Filofei xứ Pskov đã gửi một bức thư tiên tri cho Đại Công tước Vasili III, đúc kết một quan niệm thần học lịch sử có sức ảnh hưởng sâu rộng:
“Kinh thành Rôma thứ nhất thuở xưa đã sụp đổ vì những sai lạc dị giáo; kinh thành Rôma thứ hai là Constantinôpôli nay đã bị lưỡi gươm của người Hồi giáo đập tan; và giờ đây, kinh thành Mátxcơva chính là Rôma thứ ba đang đứng vững vàng! Hai Rôma trước đã sụp đổ, Rôma thứ ba đang sừng sững uy nghiêm, và sẽ không bao giờ có một Rôma thứ tư nào nữa!”
Năm 1589, Hội Thánh Chính Thống Nga chính thức bước lên một tầm cao mới: nhân chuyến viếng thăm của Đức Thượng phụ Jeremias II thành Constantinôpôli, Tòa Thượng Phụ Mátxcơva được chính thức thành lập, và Giám mục Job được tấn phong làm vị Thượng phụ đầu tiên của nước Nga.
Thế nhưng, linh hồn đức tin của mảnh đất này đã được ươm mầm từ những thế kỷ trước đó nhờ những vị thánh ẩn tu vĩ đại.
Vào thế kỷ XIV, khi các công quốc Nga còn rên xiết dưới ách Mông Cổ của Hãn quốc Kim Trướng, một thanh niên là Thánh Sergiô thành Radonezh bỏ thế gian, đi sâu vào rừng hoang phía bắc Mátxcơva. Ngài tự đốn gỗ dựng một túp lều và một nhà nguyện nhỏ kính Ba Ngôi Chí Thánh. Ngài sống thanh bần, làm bạn với thú rừng, chia từng mẩu bánh cho những chú gấu đói. Tiếng lành lan xa, môn đệ tìm đến; và từ túp lều ấy mọc lên Đan viện Ba Ngôi Thánh Sergiô ở Sergiev Posad, trái tim tâm linh lớn nhất của dân tộc Nga.
Truyền thống kể lại rằng vào năm 1380, chính Thánh Sergiô đã đặt tay ban phép lành cho Đại Công tước Đimitri Donskoy trước khi xuất quân đánh tan đạo quân Mông Cổ trong trận đại chiến Kulikovo lịch sử, chiến thắng bước ngoặt mở đường cho nước Nga thoát khỏi ách ngoại bang.
Vào đầu thế kỷ XV, tại chính đan viện này, người tu sĩ kiêm danh họa là Thánh Anrê Rublev đã vẽ nên một kiệt tác icon bất hủ cho toàn thể nhân loại: bức icon Ba Ngôi Chí Thánh.
Lấy ý từ tích Cựu Ước tổ phụ Ápraham tiếp ba vị khách bên cây sồi Mamre, Thánh Anrê Rublev bỏ hết chi tiết phụ, chỉ giữ ba thiên thần thanh thoát, uy nghiêm ngồi quây quần quanh một chiếc bàn. Giữa bàn là chén đựng của lễ, hình bóng Bí tích Thánh Thể và mầu nhiệm cứu chuộc. Ba Ngôi nhìn nhau bằng ánh mắt chan chứa yêu thương và hiệp thông trọn vẹn. Bức icon ấy nay được cả thế giới tôn vinh là đỉnh cao của nghệ thuật thánh phương Đông, đang được giữ tại Phòng tranh Quốc gia Tretyakov ở Mátxcơva.
Hiệp nhất Brest năm 1596 và nỗi đau giằng xé tại Ukraina
Ở vùng biên giới phía tây, trên những dải đất màu mỡ thuộc Khối Thịnh Vượng Chung Ba Lan và Lítva, nay là Ukraina và Belarus, hàng triệu tín hữu Chính Thống giáo đang sinh sống dưới quyền cai trị của một vị vua Công giáo La Mã.
Tháng Mười năm 1596, tại thị trấn Brest, nay thuộc Belarus, một biến cố lịch sử trọng đại đã diễn ra: phần lớn các giám mục Chính Thống giáo tại vùng Ruthenia, dưới sự dẫn đầu của Đức Tổng Giám mục Kyiv, đã cùng nhau họp Công đồng và đặt bút ký kết một hiệp ước lịch sử tái lập sự hiệp thông trọn vẹn với Tòa Thánh Rôma.
Đức Giáo hoàng Clêmentê VIII hân hoan ban sắc chỉ đón nhận, và Vua Sigismund III xứ Ba Lan hết lòng ủng hộ. Bản thỏa thuận này, được lịch sử gọi là Hiệp Nhất Brest, đưa ra những điều khoản mục vụ dung hòa:
- Các giám mục và tín hữu tuyên xưng sự hiệp thông đức tin với Đấng kế vị Thánh Phêrô.
- Đổi lại, Tòa Thánh tôn trọng tuyệt đối truyền thống phụng vụ Byzantium cổ kính của họ: được giữ trọn vẹn các nghi thức Đông phương, dùng ngôn ngữ Slavơ cổ trong thánh đường, và duy trì truyền thống cho phép các linh mục triều được lập gia đình trước khi chịu chức.
Sự kiện lịch sử này chính là chiếc nôi khai sinh nên Giáo hội Công giáo Hy Lạp Ukraina, một Giáo hội Đông Phương hiệp thông bền vững với Rôma cho đến tận hôm nay.
Thế nhưng, con đường hiệp nhất không hề trải hoa hồng. Một bộ phận đông đảo các linh mục, đan sĩ, giới quý tộc và đặc biệt là tầng lớp chiến binh Cossack kiên quyết chống đối, coi bản hiệp ước như một sự phản bội đức tin của tổ tiên để quy phục người Ba Lan. Xung đột tôn giáo bùng nổ dữ dội và nhuốm máu đào.
Ngày 12 tháng Mười Một năm 1623, tại thành phố Vitebsk, Đức Tổng Giám mục Josaphat Kuntsevych, vị mục tử Công giáo Hy Lạp kiên trì đi khắp nơi giảng dạy để cổ võ cho sự hiệp nhất Giáo hội, đã bị một đám đông cuồng tín quá khích bao vây, dùng rìu sát hại dã man rồi ném thi thể ngài xuống dòng sông Dvina buốt giá. Tòa Thánh Rôma tôn vinh ngài là vị Thánh Tử Đạo vì sự Hiệp Nhất của Hội Thánh, và phụng vụ hoàn vũ mừng kính ngài vào ngày 12 tháng Mười Một hằng năm.
Phía Chính Thống cũng trải qua những năm gian nan, khi các giám mục trung thành với Tòa Thượng Phụ phải hoạt động lén lút; mãi đến năm 1620, hàng giáo phẩm Chính Thống ở Kyiv mới được âm thầm lập lại. Ký ức về Brest đến nay vẫn là vết thương cần nhiều lời cầu nguyện để lành.
Cũng trong những năm giông bão ấy ở Kyiv, năm 1632, Tổng Giám mục Chính Thống Phêrô Mohyla lập một trường cao học theo khuôn mẫu sư phạm của Dòng Tên để đào tạo linh mục có học cho Giáo hội phương Đông. Trường ấy đã đào tạo hàng trăm giám mục cho khắp Đông Âu, và nay vẫn còn với tên Viện Hàn lâm Kyiv-Mohyla.
Dấu Thánh giá bằng ba ngón tay và bi kịch ly giáo Cựu tín
Bước sang giữa thế kỷ XVII, một cuộc khủng hoảng nội bộ đau đớn chưa từng thấy đã làm rạn nứt sâu sắc Giáo hội Chính Thống Nga.
Năm 1652, một giáo phẩm cương trực, độc đoán lên ngai Thượng phụ Mátxcơva: Đức Nikon. Thấy kinh sách và nghi thức Nga qua bao thế kỷ chép tay đã tam sao thất bản, sai nhiều so với nguyên bản Hy Lạp, Nikon quyết cải cách phụng vụ triệt để cho Giáo hội Nga khớp với truyền thống Hy Lạp.
Một trong những thay đổi biểu tượng đánh thẳng vào đời sống đạo thường ngày chính là cách thức làm dấu Thánh Giá:
- Thuở xưa, người Nga theo truyền thống cổ xưa làm dấu Thánh Giá bằng hai ngón tay chụm lại, ngón trỏ và ngón giữa, tượng trưng cho hai bản tính Thiên Tính và Nhân Tính của Chúa Kitô.
- Thượng phụ Nikon hạ lệnh bắt buộc toàn thể tín hữu từ nay phải chụm ba ngón tay lại khi làm dấu, ngón cái, ngón trỏ và ngón giữa, tượng trưng cho Mầu Nhiệm Một Chúa Ba Ngôi!
Dưới mắt người hôm nay, làm dấu hai ngón hay ba ngón tưởng chỉ là chuyện hình thức nhỏ. Thế nhưng với hàng triệu nông dân và đan sĩ Nga thời ấy, đó là chuyện sống chết, dính liền với ơn cứu rỗi đời đời! Họ đinh ninh rằng các bậc cha ông tiền nhân thánh thiện của họ đã được cứu rỗi nhờ dấu Thánh Giá hai ngón, và việc tự ý sửa đổi nghi thức cổ truyền chẳng khác nào một sự phản bội đức tin tông truyền để chạy theo những kẻ ngoại lai!
Một phong trào phản kháng khổng lồ bùng nổ, được lịch sử gọi là phong trào Cựu Tín, những người trung thành với nghi lễ cũ.
Năm 1667, một công đồng lớn ở Mátxcơva ra quyết định nghiệt ngã: tuyệt thông mọi người không nhận cải cách của Nikon, coi họ là ly giáo phản loạn. Chính quyền Sa hoàng liền xua quân truy lùng, đàn áp người Cựu Tín khốc liệt.
Thủ lĩnh kiên cường nhất của phong trào Cựu Tín là linh mục Avvakum. Ngài bị đày lên Pustozersk ở cực bắc băng giá, bị giam mười bốn năm trong một hố đất tối tăm. Ở nơi địa ngục trần gian ấy, ngài cặm cụi viết cuốn Tự thuật bằng thứ tiếng Nga mộc mạc, dữ dội, nay là một kiệt tác văn học Nga. Ngày 14 tháng Tư năm 1682, người tôi tớ kiên cường ấy đã bị thiêu sống trên giàn hỏa.
Trong những thập niên đen tối sau đó, hàng ngàn tín hữu Cựu Tín khi bị quân lính bao vây đã chọn lựa một cái chết bi tráng: họ cùng nhau khóa chặt cửa những ngôi nhà thờ gỗ rồi châm lửa tự thiêu tập thể để bảo toàn sự thanh sạch của đức tin tổ tiên!
Điều mỉa mai của lịch sử là chính bản thân Thượng phụ Nikon sau đó cũng bị Sa hoàng phế truất và đày ải vì dám thách thức quyền lực thế tục của ngai vàng. Phong trào Cựu Tín không bao giờ bị tiêu diệt; họ âm thầm rút vào rừng sâu Siberia sinh sống, gìn giữ trọn vẹn các nghi thức cổ xưa cho đến tận ngày nay. Mãi đến năm 1971, Giáo hội Chính Thống Nga mới chính thức ban hành văn bản bãi bỏ toàn bộ các vạ tuyệt thông năm 1667, mở rộng vòng tay hòa giải lịch sử.
Một nét văn hóa phụng vụ thú vị mà người tín hữu hôm nay nhìn thấy: người Chính Thống giáo khi làm dấu Thánh Giá thường làm từ trán xuống ngực, rồi từ vai phải sang vai trái; trong khi người Công giáo Tây phương chúng ta lại làm dấu từ vai trái sang vai phải.
Khi Sa hoàng thâu tóm giáo hội và ngọn lửa Philokalia
Năm 1700, vị Thượng phụ Mátxcơva thứ mười là Đức Adrian qua đời.
Trên ngai vàng Nga lúc ấy là Sa hoàng Phêrô Đại Đế, người mang tham vọng hiện đại hóa đất nước theo kiểu phương Tây. Ông dựng kinh đô mới Sankt-Peterburg bên biển Baltic làm “cửa sổ nhìn ra châu Âu”. Chuyên chế tuyệt đối, ông không chịu để một vị Thượng phụ quyền uy đứng làm đối trọng với mình. Ông cấm bầu Thượng phụ mới, để ngai tòa bỏ trống suốt hai mươi năm!
Năm 1721, Phêrô Đại Đế ban hành đạo luật Quy chế Thiêng liêng, chính thức xóa bỏ chức vụ Thượng phụ Mátxcơva! Thay vào đó, ông thiết lập nên một cơ quan hành chính mang tên Thánh Hội Đồng gồm các giám mục do hoàng đế chỉ định, đặt dưới sự giám sát tối cao của một viên chức quan lại thế tục do Sa hoàng bổ nhiệm mang chức danh Quan Giám Sát!
Mọi thành viên của Thánh Hội Đồng đều phải long trọng tuyên thệ rằng Sa hoàng chính là “vị quan tòa tối cao” của Giáo hội! Suốt gần hai trăm năm, từ 1721 đến 1917, Giáo hội Chính Thống Nga bị tước đoạt quyền tự chủ, bị biến thành một bộ máy hành chính trực thuộc nhà nước. Đến năm 1764, Nữ hoàng Ekaterina II Đại Đế tiếp tục giáng một đòn nặng nề khi ra sắc lệnh quốc hữu hóa toàn bộ điền trang của các tu viện và đóng cửa hơn một nửa số đan viện trên toàn quốc.
Thế nhưng, các thể chế trần gian có thể trói buộc cơ cấu phẩm trật, chứ không một quyền lực nào có thể dập tắt được ngọn lửa tâm linh sâu thẳm của Thần Khí!
Chính giữa thời kỳ bị kiểm soát ngột ngạt ấy, một làn sóng phục hưng thiêng liêng vĩ đại đã âm thầm bùng nổ qua việc khám phá lại linh đạo sa mạc:
- Năm 1782, tại Venice, hai vị đan sĩ Hy Lạp thánh thiện là Thánh Nicôđêmô Núi Thánh và Thánh Macariô thành Côrintô đã sưu tập và xuất bản bộ đại tác phẩm Philokalia, tiếng Hy Lạp nghĩa là “Lòng say mê Vẻ Đẹp Thánh Thiện”, tập hợp những trước tác chiêm niệm thâm sâu nhất của các Thánh Phụ Đông phương từ thế kỷ IV đến thế kỷ XV về việc thực hành Kinh Chúa Giêsu.
- Năm 1793, đan sĩ người Ukraina là Thánh Paisiô Velichkovsky, từng tu trì tại Athos, đã dày công phiên dịch bộ sách vĩ đại ấy sang ngôn ngữ Slavơ cổ với tựa đề Dobrotolyubie. Cuốn sách lập tức lan tỏa như một dòng suối mát tràn vào các đan viện và đến tận tay các tầng lớp giáo dân nghèo khó khắp nước Nga.
- Vào thế kỷ XIX, một cuốn sách khuyết danh mộc mạc mang tên Con đường của người hành hương được in tại Kazan năm 1881, kể lại cuộc hành trình của một người nông dân Nga nghèo khó khoác bao bị đi bộ khắp các nẻo đường đất nước, ngày đêm thực hành Kinh Chúa Giêsu cho đến khi lời kinh tự động hòa quyện vào từng nhịp đập con tim và hơi thở của mình. Cuốn sách tâm linh bình dị ấy sau này đã được dịch ra hàng chục thứ tiếng, kể cả tiếng Việt, làm say mê biết bao thế hệ Kitô hữu trên toàn cầu.
Ở Đan viện Sarov sâu trong rừng thẳm, Thánh Sêraphim thành Sarov, sống từ năm 1754 đến 1833, trở thành hiện thân rực rỡ nhất của ánh sáng Tabor. Sau nhiều năm ẩn tu, ngài mở cửa am đón hàng ngàn người đau khổ tìm đến. Bất kể ai, giữa mùa đông giá hay mùa hè oi ả, ngài cũng đón bằng nụ cười rạng rỡ và lời chào phục sinh:
“Hỡi niềm vui của tôi, Đức Kitô đã sống lại rồi!”
Ngài từng bị bọn cướp rừng dùng rìu đánh đập dã man đến mức lưng bị còng suốt đời, nhưng ngài đã tha thứ trọn vẹn cho chúng. Ngài đã để lại một bài học linh đạo muôn đời cho nhân loại qua câu nói bất hủ:
“Này con, mục đích tối hậu của đời sống Kitô hữu không là gì khác hơn là chiếm đoạt lấy Chúa Thánh Thần.
Hãy giữ cho tâm hồn con được tràn đầy sự bình an nội tâm, và hàng ngàn người chung quanh con sẽ tìm được ơn cứu độ!”
Ở Đan viện Optina Pustyn, truyền thống các Trưởng Lão, những bậc thầy tâm linh, đã lay động cả giới trí thức Nga. Những đại văn hào như Gogol, Leo Tolstoy, Fyodor Dostoevsky đều tìm đến xin lời khuyên. Sau cái chết đau đớn của con trai nhỏ Alyosha năm 1878, Dostoevsky đến tĩnh tâm ở Optina; và hình ảnh Trưởng lão Ambrose nơi đây đã thành nguyên mẫu cho nhân vật Viện phụ Zosima trong kiệt tác Anh em nhà Karamazov!
Bước chân truyền giáo đến Alaska và đất nước Phù Tang
Khác với định kiến sai lầm cho rằng Giáo hội Chính Thống giáo chỉ biết khép mình trong sự chiêm niệm thụ động, lịch sử thế kỷ XVIII và XIX ghi dấu những bước chân truyền giáo phi thường vượt đại dương:
Năm 1794, một nhóm tám đan sĩ dũng cảm từ Đan viện Valaam đã thực hiện một trong những cuộc hành trình truyền giáo xa nhất thời ấy: đi bộ và đi thuyền ròng rã suốt hơn mười ngàn cây số băng qua toàn bộ vùng đất Siberia hoang vu và vượt biển Bering để đặt chân lên đảo Kodiak thuộc vùng đất Alaska băng giá, thuở ấy còn thuộc chủ quyền của Đế quốc Nga.
Trong số đó, Thánh Hécman thành Alaska đã ở lại gắn bó trọn vẹn hơn bốn mươi năm cuộc đời giữa những người thổ dân bản địa Aleut nghèo khổ. Ngài dựng trường dạy học, chăm sóc trẻ mồ côi, và can đảm đứng ra che chở dân làng trước sự bóc lột hà khắc của các thương nhân săn lông thú người Nga. Ngài được tôn vinh là vị Thánh Bổn Mạng tiên khởi của toàn vùng Bắc Mỹ.
Tiếp bước ngài, Cha Inôxentê Veniaminov đã dày công học tiếng Aleut, tự mình sáng tạo nên bảng chữ cái cho thứ tiếng bản địa này, dịch các sách Tin Mừng sang ngôn ngữ địa phương, và sau này trở thành Tổng Giám mục Mátxcơva.
Năm 1861, một linh mục trẻ tuổi tài ba hai mươi lăm tuổi tên là Cha Nicôla Kasatkin được cử đến làm tuyên úy cho tòa lãnh sự Nga tại thành phố cảng Hakodate trên đất nước Nhật Bản. Ngài đã gắn bó trọn vẹn năm mươi mốt năm cuộc đời cho xứ sở Mặt Trời Mọc.
Ngài nhẫn nại học thông thạo tiếng Nhật, nghiên cứu Phật giáo và Thần đạo. Năm 1868, ngài ban Bí tích Rửa Tội cho người tân tòng Nhật Bản tiên khởi: Sawabe Takuma, một võ sĩ samurai kiêm tư tế Thần đạo, người từng mang kiếm đến định sát hại ngài!
Cha Nicôla tự dịch Kinh Thánh và sách phụng vụ sang tiếng Nhật, đào tạo giáo sĩ bản xứ, và xây Nhà thờ Chính tòa Phục Sinh ngay giữa Tokyo, mà người Nhật đến nay vẫn trìu mến gọi là Nikolai-do, nghĩa là “Ngôi đền của Cha Nicôla”. Khi ngài thanh thản về trời vào năm 1912, ngài đã để lại một Giáo hội Chính Thống Nhật Bản vững mạnh với hơn ba mươi ngàn tín hữu sốt sắng.
Phong trào tự quản tại vùng Balkan và nguy cơ “chủng tộc tôn giáo”
Bước sang thế kỷ XIX, trước sự suy tàn không thể cứu vãn của Đế chế Ottoman, các dân tộc Kitô giáo tại vùng bán đảo Balkan đã lần lượt vùng lên giành lại độc lập dân tộc. Đi liền với nền độc lập chính trị là khát vọng tự chủ về tôn giáo, thoát khỏi sự chi phối của Tòa Thượng Phụ Constantinôpôli, vốn do các giáo sĩ gốc Hy Lạp nắm giữ:
- Giáo hội Hy Lạp tuyên bố tự quản vào năm 1833, được Constantinôpôli công nhận năm 1850.
- Giáo hội Serbia và Giáo hội Romania lần lượt được công nhận quyền tự trị.
- Năm 1870, người dân Bulgaria tự đứng lên thành lập Tòa Giáo Phẩm tự quản riêng của mình.
Thế nhưng, sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc đã đặt thế giới Chính Thống giáo trước một căn bệnh nguy hiểm. Năm 1872, một công đồng lớn họp tại Constantinôpôli đã chính thức ra tuyên bố nghiêm khắc lên án một tà thuyết mới mang tên Chủ nghĩa Chủng Tộc Tôn Giáo, tức là thói xấu đem quyền lợi và căn tính của một chủng tộc hay quốc gia thế tục đặt lên trên sự hiệp nhất thiêng liêng của đức tin Hội Thánh!
Từ đó, thế giới Chính Thống vận hành như một gia đình gồm các Giáo hội quốc gia độc lập, cùng một niềm tin và phụng vụ. Nhờ vậy mỗi dân tộc giữ được bản sắc và tiếng mẹ đẻ; nhưng mặt trái là tranh chấp biên giới giữa các nước rất dễ biến thành rạn nứt giữa các Giáo hội, một vết thương hôm nay vẫn còn.
Mùa thu năm 1917: chiếc Chén Thánh và sự phục sinh của ngai Tòa Thượng phụ
Tháng Tám năm 1917, giữa lúc đất nước Nga đang chao đảo trong khói lửa của Thế Chiến thứ nhất và ngai vàng Sa hoàng vừa bị sụp đổ sau cuộc Cách mạng Tháng Hai, một biến cố lịch sử ngàn năm có một đã diễn ra tại kinh thành Mátxcơva.
Trong Nhà thờ Chính tòa Đức Mẹ An Giấc giữa Điện Kremlin, một Đại Công Đồng Toàn Nga gồm giám mục, linh mục, đan sĩ và đại biểu giáo dân long trọng khai mạc. Đó là công đồng tự do đầu tiên của Giáo hội Nga sau hơn hai thế kỷ bị giam lỏng dưới chế độ Thánh Hội Đồng! Sau nhiều phiên tranh luận, công đồng đã bỏ phiếu quyết định lịch sử: Khôi phục lại chức vị Thượng phụ Mátxcơva!
Đầu tháng Mười Một năm 1917, công đồng đã bỏ phiếu kín chọn ra ba vị giám mục có số phiếu cao nhất. Để phó thác trọn vẹn kết quả cho Thánh Ý của Thiên Chúa, tên của ba vị ứng viên được viết vào ba lá thăm nhỏ đặt bên trong một chiếc Chén Thánh ngự trước bức linh ảnh Đức Mẹ Vladimir.
Sau những giờ phút toàn thể cộng đoàn quỳ gối cầu nguyện trong nước mắt, một vị đan sĩ già mù lòa thánh thiện, Trưởng lão Alexis, đã run rẩy tiến lên bàn thờ, thò tay vào đáy Chén Thánh rút ra một lá thăm. Tên của người được chọn được xướng lên vang dội cả vòm thánh đường: Đức cha Tikhon Bellavin, vị Giám mục từng có nhiều năm lăn lộn truyền giáo tại Bắc Mỹ, người từng coi sóc các tín hữu từ San Francisco đến New York!
Cuộc bốc thăm lịch sử ấy diễn ra khi tiếng đại bác vừa dứt: chỉ mấy ngày trước, Cách mạng Tháng Mười đã bùng nổ, và pháo của phe Bolshevik đã nã thẳng vào Điện Kremlin.
Giáo hội Chính Thống Nga vừa tìm lại người cha chủ chăn sau hơn hai trăm năm mong mỏi thì đã phải bước vào một đêm dài bách hại đẫm máu; cơn cuồng phong vô thần của thế kỷ XX còn tàn khốc hơn muôn lần ách các sultan năm xưa!
Gần năm trăm năm đã trôi qua kể từ buổi sáng mùa đông năm 1454 khi vị sultan trẻ tuổi trao cây gậy mục tử cho Thượng phụ Gennadiô, con thuyền đức tin của Kitô giáo phương Đông đã kiên cường vượt qua muôn ngàn ghềnh thác hiểm nghèo:
- Họ đã sống sót dưới lưỡi gươm của các sultan Ottoman.
- Họ đã chịu đựng sự kiểm soát ngột ngạt dưới ngai vàng của các Sa hoàng.
- Và họ đang chuẩn bị đón nhận một chén đắng tử đạo kinh hoàng dưới chế độ vô thần.
Thế nhưng, ngọn đèn chầu của đức tin chưa bao giờ tắt! Trên đỉnh Núi Thánh Athos mù sương, các đan sĩ vẫn ngày đêm đắm mình trong sự tĩnh lặng của Hesychia; những cụ bà nông dân Nga vẫn kính cẩn cúi mình làm dấu Thánh Giá trước các bức icon rêu phong nơi góc nhà; và lời kinh của người hành hương vẫn liên lỉ dâng lên đều đặn theo từng hơi thở: “Lạy Chúa Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa, xin thương xót con là kẻ có tội!”
Chính hơi thở và lời kinh từ đáy tim ấy là sức mạnh giúp con cái Hội Thánh phương Đông đứng vững qua mọi đêm dài tăm tối nhất, để luôn hướng về ánh sáng Phục Sinh của Đấng Cứu Thế!
Chính hơi thở và lời kinh từ đáy tim ấy là sức mạnh giúp con cái Hội Thánh phương Đông đứng vững qua mọi đêm dài tăm tối nhất, để luôn hướng về ánh sáng Phục Sinh của Đấng Cứu Thế!
Chương 119 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Lạy Chúa Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa, xin thương xót con là kẻ có tội.”
Những người trong chương
- Anrê Rublev · Icon Ba Ngôi Chí Thánh của ông nay treo trong Phòng tranh Tretyakov ở Mátxcơva.
- Nicôla Kasatkin · Cha đến Nhật năm 1861 và ở lại năm mươi mốt năm. Dân Tokyo vẫn gọi nhà thờ chính tòa ông dựng là “Nikolai-do”, ngôi đền của cha Nicôla.
- Josaphat Kuntsevych · Tổng giám mục tử đạo vì hiệp nhất Hội Thánh năm 1623. Người Công giáo mừng kính nhớ ngài ngày 12 tháng Mười Một.
Nơi ấy hôm nay
- Phanar ở Constantinôpôli là tòa thượng phụ từ năm 1601. Cổng chính nơi thượng phụ Grêgôriô V bị treo cổ năm 1821 bị niêm kín từ hôm đó và chưa mở lại.
- Núi Athos có hai mươi đại đan viện tự cai quản. Khách hành hương phải xin giấy phép riêng, và phụ nữ vẫn không được lên núi.
Muốn đọc thêm
Lc 18,9-14 · Mt 17,1-8 · Con đường của người hành hương · Philokalia · Giáo lý Hội Thánh Công giáo, số 2616
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Mehmed II
- Gennadiô Scholariô
- Grêgôriô Palamas
- Barlaam
- Cyrillô Lucaris
- Grêgôriô V
- Sergiô thành Radonezh
- Anrê Rublev
- Đimitri Đônskôi
- Josaphat Kuntsevych
- Phêrô Mohyla
- Nikon
- Avvakum
- Phêrô Đại đế
- Ekaterina II
- Paisiô Velichkovsky
- Nicôđêmô Núi Thánh
- Sêraphim thành Sarov
- Fyodor Dostoevsky
- Hécman ở Alaska
- Inôxentê Veniaminov
- Nicôla Kasatkin
- Tikhon
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 120
Cách mạng Pháp: cơn bão đi qua bàn thờ
Mười sáu nữ tu Cát Minh trên xe bò ra máy chém đã làm gì khiến đám đông Paris lặng im?
Khoảng 31 phút đọc





