Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 12

Kiểm chứng chương 12: Tia sáng trên đường Đamát

Chương 12 kể giây phút làm thay đổi cuộc đời Saolô: ánh sáng giữa trưa, tiếng nói hỏi tại sao ông bắt bớ Ta, ba ngày mù lòa, và ông Khanania. Đọc xong, chắc bạn sẽ tự hỏi: có thật là ông ngã ngựa không, những người đi cùng thấy gì và nghe gì, Khanania là ai, và ta gọi chuyện này là “hoán cải” có đúng không. Sách Công vụ kể chuyện này đến ba lần, ở chương 9, chương 22 và chương 26, và chính Phaolô cũng nhắc lại trong các thư của ông. Ba lần kể không giống nhau từng chi tiết. Những trang này chỉ cho bạn từng chỗ, để bạn tự so.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Cv 9,4” nghĩa là sách Công vụ Tông đồ, chương 9, câu 4.

Ba lần kể

Bạn nên đọc ba chỗ này trước. Cv 9,1-22: Luca kể bằng giọng của chính mình, như người viết sử. Cv 22,3-16: Phaolô tự kể trước đám đông ở Giêrusalem. Cv 26,9-18: Phaolô tự kể trước vua Agrippa ở Xêdarê. Chương nói thánh Luca kể chuyện này ba lần, đúng như vậy.

Ngoài ra, Phaolô nhắc biến cố ấy trong thư của chính ông. Chương trích ông nói Đức Kitô “cũng đã hiện ra với tôi” (1 Cr 15,8), và Thiên Chúa gọi ông bằng ân sủng để tỏ Con của Người ra nơi ông (Gl 1,15-16). Trong thư, ông không tả ánh sáng hay con đường nào. Ông chỉ nói mình đã thấy Chúa.

Ánh sáng giữa trưa

Chi tiết giữa trưa và ánh sáng chói lọi hơn cả mặt trời nằm ở Cv 22,6 và Cv 26,13. Trước vua Agrippa, Phaolô kể ánh sáng từ trời ấy chiếu quanh ông và những người đi cùng. Luca viết một luồng sáng từ trời chiếu quanh ông (Cv 9,3), và ông ngã xuống đất (Cv 9,4).

Chương nói sách Công vụ không nhắc con ngựa nào. Điều đó đúng, bạn có thể đọc lại cả ba lần kể. Hình ảnh Phaolô ngã ngựa đến từ các họa sĩ thời Trung Cổ và Phục Hưng. Nổi tiếng nhất là bức của Caravaggio, vẽ khoảng năm 1601 cho nhà thờ Santa Maria del Popolo ở Rôma, nay vẫn treo ở đó. Trong tranh, Saolô nằm ngửa, hai tay dang rộng, một con ngựa to lớn đứng sừng sững phía trên.

Chuyện viên tướng Syria Naaman hỏi sông Abana và sông Parpar của Đamát há chẳng tốt hơn mọi dòng nước Ítraen sao, là 2 V 5,12. Cảnh Đamát xanh mướt giữa vùng đất khô nhờ những dòng sông là cách người kể tả.

Tiếng nói bằng tiếng Híp-ri

Câu hỏi “Saun, Saun, tại sao ngươi bắt bớ Ta?” là Cv 9,4, và câu đáp “Ta là Giêsu mà ngươi đang bắt bớ” là Cv 9,5. Saolô hỏi: “Thưa Ngài, Ngài là ai?” Theo lời Phaolô, tiếng nói ấy “bằng tiếng Híp-ri” (Cv 26,14). Nhiều học giả cho rằng Luca muốn nói tiếng Aram, thứ tiếng thường ngày của người Do Thái thời ấy.

Tiếng ấy gọi tên ông hai lần, như Thiên Chúa vẫn gọi những người Ngài chọn trong Kinh Thánh: Ápraham, Ápraham (St 22,11); Môsê, Môsê (Xh 3,4); Samuen, Samuen (1 Sm 3,10). Trong lời Phaolô kể trước vua Agrippa, tiếng nói còn thêm một câu tục ngữ, rằng đá vào đầu nhọn của cây gậy thúc thì chỉ khổ cho mình (Cv 26,14). Gậy thúc là cây gậy đầu nhọn nhà nông dùng để thúc bò, và con bò nào đá lại chỉ tự làm đau chân mình. Người Hy Lạp cũng có câu ấy. Nhà viết kịch Euripides đưa nó vào vở Những nữ tín đồ thần Bacchus (các câu 794 và 795).

Chương nói ý tưởng Hội Thánh là thân thể Đức Kitô có lẽ bắt đầu từ chính giây phút Saolô nằm trên đường đất này. Đó là suy nghĩ của người kể, cũng là ý của nhiều nhà chú giải từ thời thánh Augustinô. Phaolô không nói thẳng như thế. Bạn có thể đọc giáo huấn của ông về thân thể Đức Kitô ở 1 Cr 12,12-27, trong đó có câu: anh em là thân thể Đức Kitô, và mỗi người là một chi thể (1 Cr 12,27).

Thánh Augustinô, giám mục thành Hippô, nhớ lại khoảnh khắc ấy hơn ba trăm năm sau. Những lời chương đặt vào miệng Đức Kitô, “Ta ở trên trời, còn ngươi ở dưới đất, vậy mà ngươi bắt bớ Ta”, và “Ngươi không đụng đến thân thể, nhưng ngươi đang giày xéo các chi thể của Ta”, lấy từ Bài giảng số 66 của ngài, theo số trong bộ Nicene and Post-Nicene Fathers, loạt 1, tập 6. Augustinô giảng trong khoảng từ năm 391 đến 430, còn biến cố ở Đamát xảy ra khoảng năm 34, nên chương nói “hơn ba trăm năm sau”.

Lời tiếp theo của tiếng nói, bảo ông đứng dậy, vào thành, và ở đó người ta sẽ nói cho ông biết phải làm gì, là Cv 9,6.

Những người đi cùng thấy gì, nghe gì

Đây là chỗ ba lần kể khác nhau rõ nhất, và người đọc kỹ sẽ thấy. Cv 9,7 nói những người đi cùng đứng sững, nghe có tiếng mà không thấy ai. Cv 22,9 lại nói họ thấy ánh sáng và sợ hãi, nhưng không hiểu tiếng của Đấng nói với Phaolô. Chương kể theo Cv 9,7, và cũng nói đúng rằng ba lần kể lệch nhau vài chi tiết nhỏ.

Các nhà chú giải giải thích theo nhiều cách. Có người chỉ ra rằng chữ Hy Lạp “nghe” vừa có nghĩa nghe thấy tiếng, vừa có nghĩa hiểu lời, nên những người đi cùng có thể đã nghe tiếng động mà không nghe ra lời nào. Có người nghĩ Luca không bận tâm chuyện lệch nhỏ trong một câu chuyện ông kể ba lần. Điều cả ba lần đều giữ là Saolô thấy, nghe, và được gọi, còn những người kia chỉ dự phần một mảnh.

Người mù được dắt tay

Saolô đứng dậy, mở mắt mà không thấy gì, và người ta nắm tay dắt ông vào Đamát (Cv 9,8). Câu liền sau nói ông ba ngày không thấy, không ăn, không uống (Cv 9,9).

Chuyện ông nghĩ gì trong ba ngày ấy là phần đoán, và chương nói thẳng: sách Công vụ không kể, nhưng ta có thể đoán. Cảnh ông nhìn lại cả cuộc đời, mọi điều tự hào vỡ ra từng mảnh, là của người kể. Người đọc cũng có thể nhớ lời Têphanô mà Saolô đã nghe, rằng ông thấy trời mở ra và Con Người đứng bên hữu Thiên Chúa (Cv 7,56).

Phố Thẳng

Nhà ông Giuđa nằm trên con phố gọi là phố Thẳng (Cv 9,11). Đó không phải Giuđa Ítcariốt, và Kinh Thánh không nói gì thêm về ông. Ta chỉ biết mỗi cái tên. Con phố thì có thật và vẫn còn: đó là trục đường chính chạy theo hướng đông tây xuyên qua thành cổ Đamát, người Rôma gọi là Via Recta, phố Thẳng. Ngày nay lối cũ của nó nằm theo các phố Midhat Pasha và Bab Sharqi.

Ông Khanania

Ở Đamát có một môn đệ tên Khanania. Về sau Phaolô tả ông là người đạo đức theo Luật, được mọi người Do Thái trong thành khen ngợi (Cv 22,12). Chương dựa vào câu này. Thị kiến của ông ở Cv 9,10: Chúa gọi, ông thưa. Chúa bảo ông đến phố Thẳng, vào nhà ông Giuđa, tìm một người tên Saolô quê ở Tácxô đang cầu nguyện (Cv 9,11). Ông phản đối, rằng ông đã nghe nhiều người nói về những điều ác người này đã làm cho dân thánh ở Giêrusalem (Cv 9,13). Chúa đáp rằng người ấy là khí cụ Ngài đã chọn để mang danh Ngài đến trước các dân ngoại, các vua chúa và con cái Ítraen (Cv 9,15). Khanania đặt tay lên Saolô và gọi “Anh Saun”, rồi nói Chúa Giêsu đã sai ông đến để anh nhìn thấy được và được đầy Thánh Thần (Cv 9,17). Cả cảnh là Cv 9,10-17.

Rồi, Luca viết, như có những lớp vảy từ mắt Saolô rơi xuống, ông thấy được, đứng dậy và chịu phép rửa (Cv 9,18). Câu “Bây giờ anh còn chần chờ gì nữa?” chương lấy từ lời Phaolô kể lại sau này (Cv 22,16). Các nhận xét rằng người ta hay nhớ Phaolô mà quên Khanania, hay rằng Khanania bước vào nhà một người đang cầm giấy phép bắt người như ông, là lời bình của người kể.

Đamát vẫn còn nhớ Khanania. Trong khu thành cổ, gần Cửa Đông, có một nguyện đường nhỏ nằm thấp hơn mặt phố, gọi là nguyện đường thánh Khanania. Truyền thống cho đó là nhà ông, nhưng chưa có phát hiện khảo cổ nào chứng minh.

Không nên lẫn Khanania ở Đamát với Khanania chết cùng Xaphira ở Giêrusalem (chương 8), hay với vị thượng tế cùng tên mà Phaolô gặp nhiều năm sau (Cv 23,2). Tên này thời ấy rất phổ biến.

Giảng trong hội đường

Saolô vào chính những hội đường ông từng định đến lục soát người theo Đạo, và rao giảng rằng Đức Giêsu là Con Thiên Chúa (Cv 9,20). Ai nghe cũng ngỡ ngàng (Cv 9,19-22). Luca viết ông làm người Do Thái ở Đamát bối rối, vì ông chứng minh rằng Đức Giêsu là Đấng Kitô (Cv 9,22). Chương thêm rằng ông dùng chính những lời Sách Thánh đã thuộc lòng dưới chân thầy Gamaliên; đó là cách người kể hình dung. Một số người Do Thái ở Đamát coi ông là kẻ phản bội và bàn nhau giết ông (Cv 9,23), còn các tín hữu ở Giêrusalem vẫn sợ ông (Cv 9,26).

“Hoán cải” hay “được gọi”?

Chương có bàn câu hỏi này. Ta quen gọi biến cố ấy là sự hoán cải của Phaolô. Một số nhà nghiên cứu, trong đó có nhà thần học Thụy Điển Krister Stendahl (bài The Apostle Paul and the Introspective Conscience of the West, 1963), lưu ý rằng Phaolô không đổi tôn giáo. Ông vẫn là người Do Thái thờ cùng một Thiên Chúa. Chính ông viết ông cũng là người Ítraen, thuộc dòng dõi Ápraham, chi tộc Bengiamin (Rm 11,1). Ông tả khoảnh khắc ấy bằng đúng lời các ngôn sứ dùng khi Thiên Chúa gọi họ: Thiên Chúa đã dành riêng ông từ lòng mẹ và gọi ông bằng ân sủng (Gl 1,15). Điều này gần với lời gọi ngôn sứ Giêrêmia, rằng trước khi tạo hình trong dạ mẹ, Ta đã biết ngươi, và đặt ngươi làm ngôn sứ cho muôn dân (Gr 1,5). Vì thế các học giả ấy thích nói Phaolô được kêu gọi hơn. Hai cách nói không loại trừ nhau.

Hội Thánh mừng lễ Thánh Phaolô trở lại ngày 25 tháng Giêng. Lễ này khép lại Tuần lễ cầu nguyện cho các Kitô hữu hiệp nhất, mở đầu từ ngày 18 tháng Giêng. Hôm ấy câu chuyện được đọc trong Thánh lễ (Cv 22,3-16 hoặc Cv 9,1-22), và mỗi năm lại được đọc thêm một lần vào thứ Sáu tuần ba Mùa Phục Sinh (Cv 9,1-20).

Những người trong chương

Saolô, người được gọi trên đường Đamát.

Khanania ở Đamát, môn đệ đặt tay trên Saolô để ông thấy lại và chịu phép rửa cho ông. Các Giáo hội Chính Thống kể ông là một trong bảy mươi môn đệ và về sau chết vì đạo. Các sử gia coi đó là truyền thống đến sau.

Giuđa ở phố Thẳng, chủ ngôi nhà nơi Saolô ở ba ngày. Ta chỉ biết tên ông.

Những nơi trong chương

Đamát (Damascus, Syria), một trong những thành phố có người ở liên tục lâu đời nhất thế giới. Phố Thẳng nằm trong khu thành cổ. Nơi Saolô ngã xuống trên đường thì không ai biết chắc. Một truyền thống đặt ở làng Kawkab, cách Đamát chừng mười lăm cây số về phía tây nam, nơi nay có một nhà thờ.

Đọc thêm

Đọc liền ba lần kể ở Cv 9, Cv 22 và Cv 26 là một bài tập thú vị: bạn sẽ thấy mỗi lần Phaolô nhấn mạnh một điều khác, tùy người nghe. Ai thích hội họa có thể xem hai bức tranh của Caravaggio về biến cố này. Bức ở nhà thờ Santa Maria del Popolo có ảnh chụp trên nhiều trang mỹ thuật.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 9 (Têphanô), chương 11 (Saolô đi bắt đạo), và chương 13 (những năm ở Ả Rập, chiếc thúng qua tường thành, và Barnaba).

Trở lại chương 12