Chương 12
Khoảng năm 34–35 · Đamát, xứ Syria
Trong túi áo, Saolô vẫn mang theo bức thư ủy quyền đóng dấu của vị thượng tế Đền Thờ. Sau gần một tuần hành trình ròng rã vượt qua những dặm đường đồi núi khô cằn, thành phố Đamát cuối cùng cũng hiện ra trước mắt anh, một ốc đảo xanh mướt mát, trù phú và tươi tốt giữa miền đất nắng gió nhờ có những dòng sông mát lành chảy từ trên núi đổ xuống. Từ nhiều thế kỷ trước, một vị tướng quân xứ Syria là Naaman từng kiêu ngạo cất lời hỏi rằng hai con sông Abana và Parpar của Đamát há chẳng tốt đẹp hơn tất cả mọi dòng nước ở xứ Ítraen sao?
Trời lúc bấy giờ đang đứng ngọ.
Ánh sáng chói lọi giữa ngọ trưa
Bỗng nhiên, một luồng ánh sáng từ bầu trời chói lọi bất ngờ chớp lóe xuống, bao trùm lấy toàn thân anh. Nhiều năm về sau, khi đứng trước mặt vua Agrippa để thuật lại biến cố này, chính Phaolô đã khẳng định ánh sáng ấy còn rực rỡ và lóa mắt hơn cả ánh mặt trời đang đứng bóng giữa miền Syria.

Hoảng hốt, anh ngã quỵ xuống mặt đường đất.
Trong các tác phẩm hội họa truyền thống, người ta thường vẽ cảnh Saolô ngã ngựa mỗi khi khắc họa biến cố này. Thế nhưng, sách Công vụ Tông đồ hoàn toàn không nhắc đến một con ngựa nào cả, mà chỉ đơn giản ghi nhận rằng anh đã ngã nhào xuống đất. Bức tranh nổi tiếng và sinh động nhất diễn tả khoảnh khắc này chính là kiệt tác của danh họa Caravaggio vẽ vào khoảng năm 1601 cho nhà thờ Santa Maria del Popolo ở Rôma. Trong bức họa đó, Saolô nằm ngửa người ra đằng sau, hai tay dang rộng, phía trên là một con ngựa lớn đang đứng sừng sững. Dù có ngựa hay không, sự thật lịch sử vẫn không thay đổi: người thanh niên kiêu hãnh và đầy uy quyền nhất trong đoàn phái viên năm ấy giờ đây đang nằm sóng soài bất lực trên đường đất bụi.
Ngay lúc ấy, một giọng nói vang lên bằng tiếng Híp-ri. Nhiều học giả tin rằng Thánh Luca muốn nói tới tiếng Aram, ngôn ngữ sinh hoạt thường ngày của người Do Thái thời đó và cũng là tiếng mẹ đẻ của Saolô:
“Saun, Saun, tại sao ngươi lại bách hại Ta?”
Anh run rẩy cất tiếng hỏi lại: “Thưa Ngài, Ngài là ai vậy?”
Giọng nói từ trời đáp xuống: “Ta chính là Giêsu mà ngươi đang bách hại đây.”
Tiếng nói ấy gọi tên anh lặp lại hai lần, hệt như cách Thiên Chúa vẫn từng gọi những con người được Ngài tuyển chọn trong trang sử Cựu Ước: Ápraham, Ápraham; Môsê, Môsê; Samuen, Samuen. Trong bản tường trình của Phaolô trước vua Agrippa sau này, tiếng nói ấy còn kèm theo một câu tục ngữ quen thuộc: “Ngươi đá chân vào mũi nhọn của cây gậy thúc thì chỉ tổ làm khổ chính mình thôi!” Cây gậy thúc là thứ gậy đầu nhọn mà người nông dân dùng để lùa bò đi thẳng, con bò nào bướng bỉnh đá ngược lại thì chỉ tự làm gãy chân rách thịt mình. Người Hy Lạp cổ đại cũng có câu ngạn ngữ tương tự, từng được nhà soạn kịch Euripides đưa vào vở kịch Những nữ tín đồ thần Bacchus.
Điều kỳ lạ là Saolô chưa bao giờ giơ tay đụng đến hay làm hại Chúa Giêsu bằng xương bằng thịt. Những người anh bắt bớ là các tín hữu ở Giêrusalem, và mục tiêu sắp tới của anh là nhóm môn đệ tại Đamát. Thế nhưng, tiếng nói từ trời không hề hỏi “tại sao ngươi bách hại các môn đệ của Ta”, mà lại trách “tại sao ngươi bách hại Ta”. Qua câu nói đó, Chúa Giêsu đồng hóa chính mình với từng người bé mọn đang bị bắt bớ, bị tra tấn và bị tống ngục.
Về sau, Thánh Phaolô sẽ khai triển mặc khải sâu sắc này thành một nền tảng thần học lớn lao: Hội Thánh chính là Thân Thể mầu nhiệm của Chúa Kitô, và mỗi người tín hữu là một chi thể sống động trong Thân Thể ấy: “Anh em là thân thể của Đức Kitô, và mỗi người là một chi thể”. Phải chăng tư tưởng lớn lao ấy đã nảy mầm ngay từ chính giây phút anh nằm bẹp trên con đường cát bụi trưa hôm đó?
Hơn ba thế kỷ sau, Thánh Augustinô, Giám mục thành Hippô, khi suy niệm lại biến cố này đã đặt vào miệng Chúa Kitô những lời thật thâm trầm: “Ta ở trên trời, còn ngươi ở dưới đất, thế mà ngươi lại bách hại Ta”. Rồi ngài giải thích thêm: “Ngươi không chạm tới được thân thể Ta trên trời, nhưng ngươi đang giày xéo các chi thể của Ta dưới trần gian”.
Tiếng nói từ trời tiếp tục truyền lệnh cho anh: “Bây giờ, hãy đứng dậy đi vào trong thành, và người ta sẽ cho ngươi biết ngươi phải làm những việc gì”.
Đứng dậy và bước đi trong cảnh mù lòa
Những người đi theo hộ tống Saolô đứng chết trân tại chỗ, không nói nên lời. Họ chỉ nghe có tiếng động phát ra nhưng chẳng nhìn thấy một bóng người nào cả.
Thánh Luca đã thuật lại biến cố chấn động này ba lần trong sách Công vụ Tông đồ: lần đầu bằng giọng văn tường thuật của chính sử gia ở chương 9, hai lần sau được đặt qua lời kể trực tiếp của Phaolô trước đám đông ở Giêrusalem ở chương 22 và trước mặt vua Agrippa tại Xêdarê ở chương 26. Cả ba bản tường thuật có đôi chút chênh lệch nhỏ về tiểu tiết. Chẳng hạn, ở lần kể thứ hai, Phaolô nói những người đi cùng ông có nhìn thấy luồng ánh sáng và vô cùng hoảng sợ, nhưng lại không nghe rõ tiếng nói. Các học giả giải thích rằng trong tiếng Hy Lạp, động từ “nghe”, akouō, vừa có nghĩa là nghe thấy âm thanh vật lý, vừa có nghĩa là hiểu được nội dung lời nói. Do đó, có thể đoàn tùy tùng chỉ nghe thấy tiếng vang động ầm ầm mà không hiểu được tiếng nói ấy đang phán điều gì. Dù có vài chi tiết gia giảm nhỏ, cả ba phiên bản đều xác quyết một chân lý cốt lõi: Saolô đã thấy, Saolô đã nghe, và Saolô đã được Thiên Chúa kêu gọi trực tiếp, còn những người đồng hành chỉ chứng kiến được phần hiện tượng bên ngoài.
Trong các bức thư luân lưu của chính mình, Phaolô không hề sa đà tả lại ánh sáng hay cảnh tượng dọc đường. Ông chỉ cô đọng lại bằng một niềm xác tín gọn lỏn mà chắc nịch: Đức Kitô “cũng đã hiện ra với tôi”.
Saolô gượng đứng dậy và mở trừng đôi mắt ra. Nhưng thế giới trước mặt anh lúc này chỉ là một màn đêm đặc quánh, anh đã hoàn toàn mất đi thị lực.

Những người đồng hành đành phải nắm lấy tay, dắt anh bước đi lầm lũi vào trong thành.

Nghĩ thật trớ trêu: con người vừa hiên ngang lên đường, trong túi áo là lá thư đầy quyền uy của thượng tế, quyết trói người khác điệu về Giêrusalem, nay lại phải lủi thủi bước vào Đamát trong tư cách của một kẻ mù lòa, cần có người dìu dắt từng bước chân đi.
Ba ngày chìm trong bóng tối
Đoàn người đưa Saolô đến trọ tại căn nhà của một người tên là Giuđa, nằm trên con phố mang tên Phố Thẳng, tiếng Latinh là Via Recta. Đó không phải là Giuđa Ítcariốt, và Kinh Thánh cũng không lưu giữ thêm bất kỳ chi tiết nào khác về gia chủ này; ta chỉ biết đến cái tên của ông. Riêng con phố Thẳng thì vẫn tồn tại bền vững qua ngàn năm lịch sử, nay nằm vắt ngang khu thành cổ Đamát dọc theo hai trục phố hiện đại là Bab Sharqi và Midhat Pasha.
Thánh Luca viết ngắn gọn: suốt ba ngày liền, Saolô hoàn toàn mù lòa, không ăn cũng chẳng uống một giọt nước.

Sách Công vụ không tiết lộ Saolô đã suy ngẫm những gì trong ba ngày đằng đẵng ấy. Nhưng chúng ta hoàn toàn có thể thấu cảm được cơn bão giằng xé bên trong tâm hồn anh. Trong không gian tối tăm của căn phòng, toàn bộ hệ thống tư tưởng, niềm kiêu hãnh Pharisêu và mọi điều anh từng đinh ninh tự hào bỗng sụp đổ vỡ vụn từng mảnh. Người mà anh một mực nguyền rủa thực ra đang hằng sống và đã trực tiếp cất tiếng từ cõi trời với anh. Những con người hiền lành mà anh hậm hực lùng bắt tống ngục mới chính là những kẻ bước đi trong đường lối của Thiên Chúa. Và thầy Têphanô ngày trước, người mà anh đứng giữ áo cho đám đông ném đá, hóa ra đã hoàn toàn đúng khi lớn tiếng tuyên bố nhìn thấy vinh quang Thiên Chúa mở ra.
Người môn đệ dám dấn thân
Tại thành Đamát bấy giờ có một môn đệ đạo đức tên là Khanania. Sau này Phaolô ca ngợi ông là người tuân thủ chu đáo Lề Luật và được toàn thể cộng đoàn người Do Thái tại đây hết mực kính trọng. Ông không phải là Khanania từng ngã chết vì gian dối ở chương 8, cũng không phải vị thượng tế mang tên ấy mà Phaolô sẽ chạm trán sau này, bởi cái tên Khanania thời đó rất phổ biến.
Chúa Giêsu hiện ra trong một thị kiến và gọi lớn: “Khanania!” Ông cung kính thưa: “Dạ, con đây, lạy Chúa!” Chúa truyền lệnh cho ông hãy tìm đến ngôi nhà của ông Giuđa trên Phố Thẳng để gặp một người tên là Saolô quê ở Tácxô, vì “kìa, ông ấy đang cầu nguyện ở đó”.

Nghe đến cái tên ấy, ông Khanania giật mình hoảng hốt. Tiếng tăm khét tiếng của Saolô đã bay đến tận Đamát, ai trong cộng đoàn cũng rõ. Ông rụt rè thưa lại: “Lạy Chúa, con đã nghe nhiều người kể lại về con người này, về biết bao điều gớm ghiếc mà ông ta đã gây ra cho các thánh của Ngài ở Giêrusalem. Và đến tận thành này, ông ta cũng đang nắm giữ trọn quyền lực ủy nhiệm của các thượng tế để bắt trói bất cứ ai dám kêu cầu danh Ngài”.
Nói cách khác: Lạy Chúa, xin Ngài suy nghĩ lại, Ngài có thực sự biết mình đang sai con bước vào hang cọp để gặp ai không?
Chúa đáp lời ông: “Cứ đi đi, vì người ấy là khí cụ mà Ta đã tuyển chọn để mang danh Ta đến trước mặt các dân ngoại, các vua chúa và con cái Ítraen. Ta sẽ tự tay chỉ cho người ấy thấy những đau khổ lớn lao nào mà người ấy phải gánh chịu vì danh Ta”.
Và ông Khanania đã vâng lời lên đường.

Chúng ta thường hay nhắc nhớ đến cuộc đời vĩ đại của Phaolô mà vô tình quên đi nhân vật âm thầm Khanania. Ông đã can đảm bước thẳng vào căn nhà của kẻ đang lăm lăm mang giấy phép truy nã mình trong tay, dẫu chẳng thể biết trước điều gì bất trắc đang chờ đón phía trước.
Bước vào phòng, ông đặt đôi bàn tay lên đầu Saolô, và câu chào đầu tiên ông thốt lên là: “Anh Saun kính mến…”

Anh, người đầu tiên trong đại gia đình Hội Thánh cất tiếng gọi Saolô đã gọi anh bằng một tiếng “anh” đầy tình huynh đệ ấm áp!
“Chúa Giêsu, Đấng đã hiện ra với anh trên con đường anh đang đi tới đây, đã sai tôi đến để anh được sáng mắt lại và được tràn đầy ơn Chúa Thánh Thần”.
Ngay tức khắc, có những lớp vảy sừng như vảy cá từ đôi mắt Saolô bong ra rơi xuống, và thị lực của anh hoàn toàn hồi phục. Anh vùng đứng dậy, xin lãnh nhận phép Rửa Tội, rồi dùng chút điểm tâm để lấy lại sức lực. Theo lời Phaolô kể lại về sau, trước khi chịu phép rửa, ông Khanania còn ân cần nhắn nhủ thêm: “Bây giờ anh còn chần chờ gì nữa? Hãy đứng dậy, chịu phép rửa để được tẩy sạch tội lỗi bằng cách kêu cầu danh Người”.

Dân chúng thành Đamát từ xưa đến nay vẫn luôn trân trọng gìn giữ ký ức về ông Khanania. Ngay trong khu thành cổ, gần khu vực Cửa Đông, có một nguyện đường nhỏ nằm thấp hơn mặt đường phố được gọi là Nguyện đường Thánh Khanania. Truyền thống địa phương tin rằng đó chính là tư gia của ông ngày xưa, dù các nhà khảo cổ chưa tìm ra bằng chứng vật chất xác thực. Các Giáo hội Chính Thống giáo tôn vinh ông như một trong số bảy mươi môn đệ tiên khởi và là một vị thánh tử đạo, dù các sử gia hiện đại xếp đó vào nhóm truyền thống phát triển về sau.
“Người chính là Con Thiên Chúa”
Saolô ở lại với các môn đệ tại Đamát ít ngày. Và rồi, anh thực hiện một bước ngoặt làm cho toàn thể cư dân trong thành phải sững sờ kinh ngạc.

Anh đường hoàng bước thẳng vào các hội đường người Do Thái, chính là những nơi chốn mà chỉ ít ngày trước anh định đến để lục soát lùng bắt người theo Đạo, và dõng dạc rao giảng rằng Đức Giêsu chính là Con Thiên Chúa.

Bất cứ ai nghe tiếng đồn rồi đến mục sở thị đều ngẩn ngơ hoài nghi: “Hắn chẳng phải là kẻ từng lùng sục tàn sát những ai kêu cầu danh ấy tại Giêrusalem sao? Chẳng phải hắn lặn lội đến tận thành này với mục đích bắt trói đám tín hữu để điệu về nộp cho các thượng tế đó sao?”
Thế nhưng, luận lý và lập trường của Saolô mỗi ngày một trở nên sắc bén, vững chãi hơn. Anh khéo léo dùng chính những đoạn Kinh Thánh Cựu Ước mà anh từng thuộc làu dưới chân thầy Gamaliên, khiến cho cộng đồng người Do Thái tại Đamát phải bối rối tâm thần, vì anh chứng minh một cách không thể chối cãi rằng Đức Giêsu chính là Đấng Kitô đích thực; đối thủ đứng trước anh hoàn toàn cứng họng, cãi không lại.

Nhiều năm về sau, khi viết thư cho các tín hữu tại miền trung Thổ Nhĩ Kỳ, chính Phaolô đã cô đọng lại mầu nhiệm cuộc đời mình trong một câu đầy tri ân: “Thiên Chúa đã biệt riêng tôi ngay từ lòng mẫu thân và đã gọi tôi bằng ân sủng của Người, nhằm tỏ bày Con của Người ở nơi tôi, để tôi loan báo Người cho các dân ngoại”.
Chúng ta quen gọi biến cố đổi đời này là sự “hoán cải” của Phaolô. Tuy nhiên, các nhà thần học và sử gia, như giáo sư Thụy Điển Krister Stendahl, thường lưu ý rằng Phaolô không hề “đổi đạo” theo nghĩa bỏ tôn giáo cũ sang một tôn giáo mới. Ông vẫn tiếp tục tôn thờ một Thiên Chúa duy nhất của cha ông từ ngàn đời. Chính ông từng khẳng định: “Tôi đây cũng là người Ítraen, thuộc dòng dõi Ápraham, chi tộc Bengiamin”. Ông thường dùng đúng mô thức ngôn ngữ mà các ngôn sứ Cựu Ước từng dùng để diễn tả ơn gọi của mình, giống như lời Thiên Chúa từng nói với ngôn sứ Giêrêmia: trước khi tạo dựng ông trong lòng mẹ, Ngài đã thánh hiến và đặt ông làm ngôn sứ cho muôn dân. Vì thế, các học giả thích dùng từ “được kêu gọi” hơn là đổi đạo, dù hai cách gọi ấy không hề mâu thuẫn lẫn nhau.
Hội Thánh Công giáo định ngày 25 tháng Giêng hằng năm làm Lễ kính Thánh Phaolô Tông đồ trở lại. Ngày lễ này đồng thời cũng khép lại Tuần lễ Cầu nguyện cho các Kitô hữu hiệp nhất, bắt đầu từ ngày 18 tháng Giêng. Trong các thánh lễ ngày hôm đó, trích đoạn Kinh Thánh kể về biến cố Đamát này lại được long trọng công bố, và sẽ còn được đọc lại một lần nữa vào ngày thứ Sáu của tuần lễ thứ ba Mùa Phục Sinh.
Tuy nhiên, đối với một con người vừa chuyển từ phe sát thủ sang hàng ngũ rao giảng, con đường trước mắt chẳng hề bằng phẳng. Nhóm người Do Thái cực đoan tại Đamát nhanh chóng coi anh là kẻ phản bội nguy hiểm và bắt đầu âm mưu bàn tính cách trừ khử anh. Trong khi đó, các tín hữu ở Giêrusalem thì vẫn còn mang tâm lý sợ hãi, chưa dám tin tưởng vào sự biến đổi đột ngột này.
Những năm tháng gian truân và nhọc nhằn nhất trong cuộc đời loan báo Tin Mừng của Saolô chỉ vừa mới hé mở.
Những năm tháng gian truân và nhọc nhằn nhất trong cuộc đời loan báo Tin Mừng của Saolô chỉ vừa mới hé mở.
Chương 12 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Saun, Saun, tại sao ngươi lại bách hại Ta?”
Những người trong chương
- Phaolô · Mộ ông ở Vương cung thánh đường Thánh Phaolô Ngoại Thành, Rôma. Năm 2006, các nhà khảo cổ Vatican làm lộ ra cỗ quan tài đá dưới bàn thờ chính.
- Khanania · Ở khu thành cổ Đamát, gần Cổng Đông, có một nhà nguyện nhỏ nằm dưới mặt đất mang tên ông, tương truyền là nhà ông năm xưa.
- Giuđa ở phố Thẳng · Ta chỉ biết tên ông, và ngôi nhà đã cho Saolô trú ba ngày.
Nơi ấy hôm nay
- Phố Thẳng (Via Recta) vẫn là con phố đông–tây chạy xuyên khu thành cổ Đamát. Cổng Đông thời Rôma ở đầu phố vẫn còn.
- Đamát là một trong những thành phố có người ở liên tục lâu đời nhất thế giới. Khu thành cổ là di sản thế giới từ năm 1979.
- Kawkab, chừng mười lăm cây số tây nam Đamát, là nơi một truyền thống đặt chỗ Saolô ngã xuống. Ở đó nay có một nhà thờ.
Muốn đọc thêm
Cv 9,1-22 · Cv 22,3-16 · Cv 26,9-18 · 1 Cr 15,8 · Gl 1,15-17 · tranh Cuộc trở lại của Thánh Phaolô của Caravaggio, nhà thờ Santa Maria del Popolo, Rôma
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Đọc thêm · Chương 9Thầy Têphanô ngã xuống: vị tử đạo tiên khởi và những đốm than hồng truyền giáo
Đọc thêm · Chương 11Saolô, người đi bắt đạo: lòng nhiệt thành mù quáng và hành trình về Đamát
Đọc thêm · Chương 13Những năm chuẩn bị và cuộc họp ở Giêrusalem: hành trình truyền giáo đầu tiên và cánh cửa tự do cho muôn dânHình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 13
Những năm chuẩn bị và cuộc họp ở Giêrusalem: hành trình truyền giáo đầu tiên và cánh cửa tự do cho muôn dân
Câu hỏi nào suýt xé đôi Hội Thánh buổi đầu, và cuộc họp ở Giêrusalem đã gỡ nó thế nào?
Khoảng 30 phút đọc






