Tư liệu chương 120
Kiểm chứng chương 120: Cách mạng Pháp: cơn bão đi qua bàn thờ
Đọc xong chương 120, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: làm sao biết các nữ tu Cát Minh đã hát gì trên đường ra pháp trường, thật sự có bao nhiêu người chết ở Vendée, và những chuyện kể về nhà vua, vị tổng giám mục hay vị giáo hoàng già đáng tin đến đâu. Những trang này lần từng chuyện về nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào là lời truyền lại, chuyện nào còn được bàn.
Chương kể mười năm Cách mạng Pháp (1789 đến 1799) và những gì nó làm với Hội Thánh, từ các cha xứ nghiêng về phía dân chúng năm 1789 đến cái chết của Đức Piô VI ở Valence năm 1799. Chương cũng khép lại Thời đại V.
Nguồn chính là biên bản và luật lệ của Quốc hội, hồi ký và thư từ đương thời, và hồ sơ các tòa án cách mạng. Thêm vào đó là hồ sơ phong chân phước và phong thánh của các vị tử đạo thời Cách mạng: các nữ tu Cát Minh Compiègne, các vị tử đạo tháng Chín năm 1792 và các linh mục trên tàu ở Rochefort.
Cuốn Religion and Revolution in France, 1780 to 1804 (Tôn giáo và Cách mạng ở Pháp) của Nigel Aston (2000) và các nghiên cứu của Timothy Tackett về lời thề năm 1791, nhất là Religion, Revolution, and Regional Culture, là những tài liệu đáng tin. Về các nữ tu Compiègne, có hồi ký của chị Marie Hóa Thân (Marie of the Incarnation), người duy nhất của cộng đoàn sống sót vì vắng mặt khi các chị bị bắt.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Các nữ tu Cát Minh ở Compiègne
Ngày 17 tháng Bảy năm 1794. Có mười sáu người: mười một nữ tu, ba chị trợ sĩ và hai người giúp việc ngoài tu viện. Tu viện bị đóng tháng Chín năm 1792. Các chị bị bắt tháng Sáu năm 1794 và bị kết án vì “cuồng tín” và “âm mưu”. Cảnh chiếc xe bò lăn qua phố là cách người kể dựng lại buổi chiều ấy từ các lời kể.
Áo dòng. Các chị được mặc lại áo dòng vì quần áo thường đang đem giặt. Chi tiết này theo hồi ký của chị Marie Hóa Thân.
Hát trên đường và dưới chân đoạn đầu đài. Những bài các chị hát (Kinh Chiều, Kinh Tối, Salve Regina, Veni Creator) có trong lời kể của các nhân chứng. Người đầu tiên là chị tập sinh Constance Meunier, vừa bước lên bậc thang vừa hát Thánh vịnh 117. Mẹ bề trên, Têrêsa của Thánh Augustinô (Madeleine Lidoine), là người cuối cùng. Nơi xử là quảng trường Trône-Renversé (Ngai Vàng Đổ), nay là quảng trường Nation.
Robespierre. Ông bị bắt ngày 27 tháng Bảy năm 1794 (9 Thermidor), tức mười ngày sau, và bị xử tử ngày 28 tháng Bảy. Ông bị chém ở quảng trường Cách mạng (nay là quảng trường Concorde), không phải ở quảng trường của các nữ tu. Vì thế chương chỉ nói “hôm sau”.
Chôn cất và ký ức. Các chị được chôn chung một huyệt ở Picpus. Lịch của dòng Cát Minh nhớ các chị vào ngày 17 tháng Bảy. Trong bảy tuần, từ giữa tháng Sáu đến cuối tháng Bảy năm 1794, hơn một ngàn ba trăm người bị chém trên quảng trường ấy, theo sổ sách của Paris.
Hai hạng giáo sĩ
Số liệu năm 1789. Nước Pháp có chừng hai mươi tám triệu dân và khoảng một trăm ba mươi ngàn giáo sĩ, tu sĩ nam nữ. Hội Thánh sở hữu từ sáu đến mười phần trăm đất đai, nên chương viết “có lẽ một phần mười” là nằm trong khoảng ấy.
Các giám mục. Có hơn một trăm ba mươi vị, đều xuất thân quý tộc. Từ Thỏa ước Bologna (1516, giữa Đức Lêô X và vua François I), triều đình Pháp có quyền chọn họ. Các vua Pháp mang danh hiệu chính thức “Quốc vương Rất Kitô”. Câu nhận xét của Louis XVI, khi có người đề nghị Loménie de Brienne làm tổng giám mục Paris, rằng ít nhất ông ấy cũng phải tin có Thiên Chúa, là lời truyền lại, nên chương mở đầu bằng “Người ta kể rằng”. Về sau Brienne làm tổng giám mục Sens và là một trong số rất ít giám mục chịu thề theo Hiến chế Dân sự.
Các cha xứ. Tình cảnh của họ như chương tả, theo các nghiên cứu.
Hội nghị ba đẳng cấp
Năm 1789. Lần họp trước là năm 1614, cách đó một trăm bảy mươi lăm năm. Trong khoảng 296 đại biểu giáo sĩ, có khoảng 208 vị là cha xứ, nên “hai phần ba” là đúng.
Ngày 13 và 19 tháng Sáu. Ngày 13 tháng Sáu, ba cha xứ vùng Poitou sang ngồi với đẳng cấp thứ ba. Ngày 19 tháng Sáu, đa số đại biểu giáo sĩ bỏ phiếu gia nhập.
Cha Sieyès. Ngài là linh mục và là tác giả cuốn sách nhỏ Đẳng cấp thứ ba là gì? (1789).
Cha Henri Grégoire. Ngài là cha xứ Emberménil, về sau là giám mục “hợp hiến” ở Blois. Ngài đòi quyền công dân cho người Do Thái, mà họ nhận được năm 1791, và đòi xóa chế độ nô lệ, được ban hành năm 1794. Năm 1989, nhân dịp hai trăm năm Cách mạng, hài cốt ngài được đưa vào điện Panthéon.
Đêm 4 tháng Tám và tài sản Hội Thánh. Thuế thập phân bị bãi bỏ. Ngày 2 tháng Mười Một năm 1789, theo đề nghị của Talleyrand, Quốc hội tuyên bố tài sản Hội Thánh thuộc về quốc gia. Tiền giấy assignat được phát hành dựa trên số tài sản ấy theo sắc lệnh tháng Chạp năm 1789. Tháng Hai năm 1790, lời khấn trọng bị cấm và các dòng chiêm niệm bị giải tán.
Cây tự do. Nhiều cha xứ đã làm phép những cây ấy trong các năm 1790 đến 1792.
Lời thề
Hiến chế Dân sự về Giáo sĩ. Thông qua ngày 12 tháng Bảy năm 1790. Mọi điều chương liệt kê đều có trong văn bản: số giáo phận bằng số tỉnh (tám mươi ba), giáo sĩ do cử tri bầu, lương nhà nước, và chỉ gửi thông báo cho giáo hoàng. Lời thề trở thành bắt buộc từ ngày 27 tháng Mười Một năm 1790. Ngày 4 tháng Giêng năm 1791, các giáo sĩ trong Quốc hội bị gọi lên tuyên thệ từng người. Cha Grégoire là người đầu tiên trong số các linh mục, và phần đông còn lại từ chối.
Kết quả. Chỉ bảy giám mục thề, trong đó có Talleyrand và Loménie de Brienne. Talleyrand sau đó truyền chức cho các giám mục hợp hiến đầu tiên. Lúc đầu khoảng năm mươi lăm phần trăm cha xứ thề. Miền tây (Bretagne, Vendée) gần như không ai thề, còn vùng quanh Paris và miền trung thì thề nhiều. Tackett đã vẽ bản đồ lời thề theo từng vùng.
Đức Piô VI. Hai văn thư Quod aliquantum (10 tháng Ba năm 1791) và Charitas (13 tháng Tư năm 1791) kết án bản Hiến chế. Cũng trong đó ngài bác bỏ các quyền tự do lương tâm và báo chí như Tuyên ngôn Nhân quyền nêu ra. Công đồng Vatican II nói về tự do tôn giáo trong văn kiện Dignitatis humanae năm 1965.
Tháng Chín năm 1792
Luật lưu đày. Thông qua ngày 26 tháng Tám năm 1792. Khoảng ba mươi ngàn linh mục đi lưu vong, trong đó nước Anh đón chừng năm sáu ngàn người, nhiều vị ở dinh King’s House tại Winchester.
Những ngày thảm sát tháng Chín. Từ ngày 2 đến 6 tháng Chín năm 1792. Tin quân Phổ chiếm pháo đài Verdun là mồi lửa. Ở tu viện Cát Minh phố Vaugirard, khoảng một trăm mười lăm người bị giết, trong đó có tổng giám mục Arles là Jean-Marie du Lau và hai giám mục. Trong các nhà tù Paris, số người chết ước chừng từ 1.100 đến 1.400, khoảng 220 người là giáo sĩ. Năm 1926, Đức Piô XI phong chân phước cho 191 vị trong số bị giết. Khu vườn và hầm mộ của tu viện, nay thuộc Học viện Công giáo Paris, có thể đến thăm; người ta còn nói vết máu vẫn ở trên cầu thang.
Vua Louis XVI. Ông bị xử tử ngày 21 tháng Giêng năm 1793. Cha Henry Essex Edgeworth, người Ireland, dâng lễ cho ông trong phòng giam và ở bên ông đến phút cuối. Cha từng là cha giải tội của chị gái nhà vua, bà Élisabeth, như chính Hồi ký (1815) của ngài kể.
Vendée
Cuộc nổi dậy. Bắt đầu tháng Ba năm 1793, khi có lệnh gọi ba trăm ngàn người đi lính. Huy hiệu Thánh Tâm và tên “Đạo quân Công giáo và Hoàng gia” đúng như chương nói. Lòng sùng kính Thánh Tâm lan rộng từ những thị kiến của chị Margarita Maria Alacoque thập niên 1670. Jacques Cathelineau, người bán len dạo kiêm sai nhà thờ, là một trong những thủ lĩnh đầu tiên. Quân nổi dậy cũng giết tù nhân của Cộng hòa trong những ngày đầu, như sử Vendée ghi (Machecoul, tháng Ba năm 1793).
“Những cột lửa địa ngục.” Năm 1794, dưới quyền tướng Turreau.
Nantes và Carrier. Từ tháng Mười Một năm 1793 đến tháng Hai năm 1794. Các vụ dìm người trên sông Loire (noyades) giết khoảng bốn đến năm ngàn người. Carrier bị chém năm 1794.
Số người chết. Các ước tính cho toàn cuộc chiến Vendée từ 117.000 đến 200.000 người. Chương viết “có lẽ hơn một trăm ngàn” là thận trọng. Một số sử gia Pháp gọi đó là diệt chủng, người khác bác bỏ chữ ấy, và ở Pháp đây vẫn là một cuộc tranh luận lớn.
Xóa bỏ Thiên Chúa
Lịch Cộng hòa. Được ban hành tháng Mười năm 1793 và tính từ ngày 22 tháng Chín năm 1792. Tuần có mười ngày, tên các ngày lấy từ cây cỏ, con vật, nông cụ. Lịch được dùng đến năm 1805. Lăng mộ các vua ở Saint-Denis bị phá tung vào tháng Mười năm 1793.
Các vua Giuđa. Hai mươi tám bức tượng trên mặt tiền nhà thờ Đức Bà bị kéo xuống năm 1793 vì bị tưởng là vua Pháp. Năm 1977, người ta tìm thấy hai mươi mốt chiếc đầu đá trong một ngôi nhà ở Paris. Nay chúng ở Bảo tàng Cluny.
Lễ hội Lý trí. Tổ chức ngày 10 tháng Mười Một năm 1793 ở nhà thờ Đức Bà. Một nữ diễn viên đóng vai Nữ thần Tự do. Cũng trong tuần ấy (khoảng ngày 7 tháng Mười Một), tổng giám mục Paris là Gobel từ chức trước Quốc ước. Chi tiết ông đội chiếc mũ đỏ nhiều phần có thật nhưng không chắc hẳn. Tháng Năm năm 1794, theo đề nghị của Robespierre, Quốc ước tuyên bố thừa nhận Đấng Tối Cao, và ngày 8 tháng Sáu ông chủ tọa Lễ hội Đấng Tối Cao.
Các linh mục bỏ chức. Khoảng hai mươi ngàn người, và khoảng sáu ngàn người lấy vợ.
Đức tin kín đáo
“Thánh lễ trắng.” Tiếng Pháp gọi là messes blanches, và nhiều nghiên cứu về đời sống đạo thời Cách mạng mô tả. Các sử gia như Suzanne Desan nhấn mạnh vai trò của phụ nữ trong việc giữ đức tin.
Các tàu ở Rochefort. Năm 1794, 829 linh mục bị dồn lên hai chiếc tàu, Deux-Associés và Washington. Khoảng 547 vị chết. Năm 1995, Đức Gioan Phaolô II phong chân phước cho sáu mươi bốn vị. Chuyện các ngài lén giải tội cho nhau và lần hạt trên nút thắt của sợi dây là lời kể của những người sống sót.
Lời khấn của các nữ tu Cát Minh. Lời khấn hiến mạng sống có trong hồi ký của chị Marie Hóa Thân.
Thời Khủng bố. Các tòa án chính thức tuyên khoảng 17.000 án tử hình, theo thống kê trong cuốn The Incidence of the Terror của Donald Greer (16.594). Nhiều người khác chết trong nhà tù và ở Vendée.
Phong thánh năm 2024. Ngày 18 tháng Chạp năm 2024, Đức Thánh Cha Phanxicô tuyên bố mười sáu chị là thánh theo cách “tương đương”, không cần phép lạ. Các chị đã được phong chân phước năm 1906.
Poulenc. Vở nhạc kịch Đối thoại của các nữ tu Cát Minh công diễn lần đầu ở nhà hát La Scala, Milano, năm 1957, dựa trên tiểu thuyết ngắn của Gertrud von le Fort và kịch bản của Georges Bernanos. Nhân vật Blanche là hư cấu.
Năm 1795. Nền Cộng hòa tách Hội Thánh khỏi nhà nước ngày 21 tháng Hai năm 1795 (3 Ventôse).
Một ông già ở Valence
Các năm 1796 đến 1798. Napoléon vào nước Ý năm 1796. Hòa ước Tolentino năm 1797 làm giáo hoàng mất đất, mất ba mươi triệu franc và nhiều tác phẩm nghệ thuật. Quân Pháp chiếm Rôma tháng Hai năm 1798. Đức Piô VI sinh năm 1717, nên lúc ấy tám mươi tuổi. Chuyện dân quê quỳ bên đường miền nam nước Pháp xin ngài chúc lành có trong bộ History of the Popes của Pastor và trong các tường thuật đương thời, và nhiều phần là có thật.
Ngày ngài mất. Ngày 29 tháng Tám năm 1799 ở pháo đài Valence. Giấy khai tử ghi “công dân Giovanni Angelo Braschi, nghề nghiệp: giáo chủ”; nguyên văn tiếng Pháp là citoyen Jean-Ange Braschi, exerçant la profession de pontife. Năm 1802, Napoléon cho phép đưa thi hài về Rôma.
“Piô Cuối Cùng.” Người thời ấy thật sự nói như thế.
Đức cha Bá Đa Lộc. Pierre Pigneau de Behaine (1741 đến 1799) là giám mục hiệu tòa Adran và đại diện tông tòa Đàng Trong. Ngài sang Pháp cùng hoàng tử Cảnh, con của Nguyễn Ánh. Hiệp ước Versailles ký ngày 28 tháng Mười Một năm 1787 nhưng không được thi hành. Ngài mất ngày 9 tháng Mười năm 1799 ở Quy Nhơn. Vai trò của ngài được kể và đánh giá rất khác nhau trong sử Việt Nam. Nguyễn Ánh lên ngôi Gia Long năm 1802. Chương 111 và chương 125 kể thêm.
Mật nghị ở Venice. Khai mạc ngày 1 tháng Chạp năm 1799 tại tu viện San Giorgio Maggiore dưới sự bảo hộ của nước Áo. Có khoảng ba mươi bốn hay ba mươi lăm vị hồng y. Ngày 14 tháng Ba năm 1800, họ bầu Đức Piô VII (chương 121).
Những người trong chương
Têrêsa của Thánh Augustinô (Madeleine Lidoine) cùng mười lăm chị em Cát Minh ở Compiègne là các thánh.
Constance Meunier là chị tập sinh.
Maximilien Robespierre là người đứng đầu thời Khủng bố.
Louis XVI là vua nước Pháp.
Henri Grégoire là linh mục và là giám mục hợp hiến.
Charles-Maurice de Talleyrand là giám mục Autun.
Piô VI (Giovanni Angelo Braschi) là giáo hoàng.
Henry Essex Edgeworth là linh mục người Ireland.
Jean-Baptiste Carrier là đại diện chính quyền đã ra lệnh dìm người ở Nantes.
Phanxicô là vị giáo hoàng đã tuyên thánh cho các chị.
Francis Poulenc là nhà soạn nhạc.
Napoléon Bonaparte là viên tướng dẫn quân vào nước Ý.
Bá Đa Lộc (Pierre Pigneau de Behaine) là giám mục.
Nguyễn Ánh, về sau là vua Gia Long.
Những nơi trong chương
Paris, với quảng trường Nation, tu viện Cát Minh phố Vaugirard và nhà thờ Đức Bà. Compiègne. Versailles. Poitou. Vùng Vendée. Nantes và sông Loire. Rochefort. Rôma. Valence. Venice, với đảo San Giorgio. Quy Nhơn.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một bài, hãy tìm đọc lời kể về buổi chiều ngày 17 tháng Bảy năm 1794 của các nữ tu Compiègne. Rồi nghe cảnh cuối vở Đối thoại của các nữ tu Cát Minh của Poulenc, nơi bài Salve Regina nhỏ dần theo từng nhát dao rơi.
Muốn đọc cả câu chuyện, cuốn Religion and Revolution in France, 1780 to 1804 của Nigel Aston là chỗ bắt đầu tốt.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 114 (Vinh Sơn Phaolô và Louise de Marillac), chương 115 (phái Jansen), chương 117 (Thời Khai Sáng), chương 118 (Dòng Tên), chương 121 (Napoléon và Đức Piô VII) và chương 125 (những người giữ lửa thời cấm đạo ở Việt Nam).