Chương 120
1789–1799 · Nước Pháp và Rôma
- Nơi chốn
- Versailles, Paris, Vendée, Nantes, Rochefort, Compiègne, Valence
- Giáo hoàng
- Piô VI
- Hoàng đế
- Joseph II … Phanxicô II
Chiếc xe bò kẽo kẹt chở nặng những người phụ nữ mặc áo choàng trắng tinh khôi, đầu trùm khăn đen, chầm chậm lăn bánh qua các con phố gồ ghề của kinh thành Paris.
Đó là chiều tà ngày 17 tháng Bảy năm 1794. Cỗ xe thô sơ ấy áp giải mười sáu nữ đan sĩ Cát Minh thành Compiègne, một thị trấn nhỏ phía bắc kinh đô, về quảng trường Barrière du Trône, nơi chiếc máy chém đang chờ. Đan viện của các chị đã bị chính quyền cách mạng đóng cửa từ hai năm trước. Các chị bị tước áo dòng, bị đuổi ra đời, phải chia nhau thành từng nhóm ở trọ trong những căn nhà thuê nghèo nàn trong thị trấn; vậy mà trong bóng tối, các chị vẫn âm thầm hiệp nhau đọc kinh mỗi ngày.
Rồi những kẻ chỉ điểm ác ý đã tố giác. Các chị bị ập vào bắt giữ, bị xích tay điệu về Paris, và bị Tòa án Cách mạng kết án tử hình chóng vánh với hai tội danh ngụy tạo: “âm mưu chống lại nền Cộng hòa” và “mang tư tưởng tôn giáo cuồng tín”!
Trước giờ hành quyết, vì quần áo thường của các chị đang giặt chưa khô, lính gác miễn cưỡng cho các chị mặc lại áo dòng Cát Minh mộc mạc. Suốt đường ra pháp trường, các chị không một lời than van; các chị cùng hát Kinh Chiều, Kinh Tối và khúc Salve Regina, “Lạy Nữ Vương Mẹ nhân lành”. Đám đông Paris vốn quen chen lấn la ó, chửi bới tử tù mỗi khi xe qua, chiều ấy bỗng nín lặng trước vẻ thánh thiện lạ lùng của đoàn trinh nữ.
Dừng chân dưới chân đoạn đầu đài, mười sáu người con của Mẹ Têrêsa Ávila cùng nhau quỳ sụp xuống sàn đất, cất cao bài thánh ca Veni Creator Spiritus khẩn cầu Chúa Thánh Thần ngự đến, rồi đồng thanh dõng dạc lặp lại lời khấn dòng thánh hiến trọn đời.
Người trẻ nhất, cô tập sinh Constance, can đảm bước lên trước tiên. Chị quỳ xin phép Mẹ Bề trên được chết vì Chúa Kitô, rồi thanh thản bước lên từng bậc thang máy chém, miệng hát vang Thánh Vịnh 117: “Muôn dân hỡi, nào ca ngợi Đức Chúa! Muôn nước hãy tán dương Người!” Từng chị em lần lượt tiếp bước theo sau. Tiếng hát thánh thi cứ thế nhỏ dần, thưa dần; cứ mỗi lần lưỡi dao thép nặng nề rơi xuống là một giọng hát trinh nguyên lại ngưng bặt nơi dương thế để bay thẳng vào bản trường ca thiên quốc! Mẹ Bề trên, Mẹ Têrêsa của Thánh Augustinô, đứng dưới chân thang nhìn từng đứa con thân yêu tiến bước, rồi chính ngài là người sau cùng bước lên máy chém.
Hậu thế biết tường tận những khoảnh khắc ấy là nhờ một chị em trong dòng: Sơ Marie của Mầu Nhiệm Nhập Thể. Hôm lính đến bắt, sơ đi vắng nên thoát nạn; sơ sống sót qua thời Khủng bố, cẩn thận góp nhặt lời kể của các nhân chứng để ghi lại thiên hùng ca tử đạo này.
Đúng mười ngày sau buổi chiều máu ấy, Maximilien Robespierre, kẻ cầm đầu tối cao của Thời kỳ Khủng bố, bị các phe phái đảo chính bắt giữ, và ngay hôm sau chính ông ta bị lôi lên máy chém kết liễu đời mình. Cơn cuồng phong Khủng bố khép lại.
Làm sao một vương quốc Pháp từng được mệnh danh là “Người Con Gái Trưởng của Mẹ Hội Thánh”, nơi các bậc đế vương hãnh diện mang tước hiệu “Quốc Vương Rất Kitô”, lại có thể trượt dài vào hố sâu tăm tối đến mức đưa chính những người nữ tu thánh thiện lên máy chém? Câu chuyện bắt đầu từ năm năm trước, trong một cơn chuyển dạ mà thuở đầu chẳng ai ngờ sẽ đi xa đến bờ vực ấy!
Hai tầng lớp giáo sĩ và ngọn lửa trước giờ bùng nổ
Năm 1789, nước Pháp có khoảng hai mươi tám triệu dân, với một đội ngũ giáo sĩ hùng hậu gồm chừng một trăm ba mươi ngàn linh mục và tu sĩ nam nữ. Giáo hội sở hữu khoảng một phần mười diện tích ruộng đất trù phú trên toàn cõi vương quốc, và hằng năm được quyền thu thuế thập phân, tức một phần mười hoa lợi của mỗi mùa gặt.
Thế nhưng, đằng sau vẻ ngoài uy nghi lộng lẫy ấy, hàng giáo sĩ nước Pháp hoàn toàn không phải là một khối thống nhất, mà bị chia rẽ sâu sắc thành hai tầng lớp cách biệt nhau một trời một vực:
Ở tầng trên, chốn cung đình, là hơn một trăm ba mươi giám mục chính tòa, tất cả đều xuất thân quý tộc. Từ Thỏa ước Bologna năm 1516 giữa Giáo hoàng Lêô X và Vua François I, triều đình Pháp nắm trọn quyền chọn giám mục. Thế nên nhiều vị thích ở các cung điện xa hoa ở Paris hay Versailles dự việc triều chính hơn là ở lại chăn dắt giáo phận. Họ hưởng bổng lộc khổng lồ, sống vương giả, và có vị chẳng còn giữ được đức tin. Người đời thời ấy kể lại rằng chính Vua Louis XVI từng gạt bỏ tên của một ứng viên quý tộc do triều thần tiến cử vào ngai tòa Tổng Giám mục Paris với một lời phê hóm hỉnh nhưng chua chát: “Ít nhất thì vị tổng giám mục của thủ đô chúng ta cũng phải là một người… tin rằng có Thiên Chúa chứ!”
Trái lại, ở tầng dưới là hàng chục ngàn cha xứ nông thôn nghèo khó, con nhà nông dân và thợ thủ công lam lũ. Các ngài sống cơ cực chẳng khác mấy giáo dân chân lấm tay bùn trong xứ. Thuế thập phân thu được phần lớn chảy về các giám mục vương giả và các đại đan viện giàu có; cha xứ chỉ được chia một phần trợ cấp ít ỏi đắp đổi qua ngày.
Hằng ngày, các cha xứ thôn quê đồng cam cộng khổ với dân nghèo: rửa tội cho trẻ thơ, dạy các em học chữ, chăm sóc người bệnh, thức đêm ghi sổ rửa tội, hôn phối, an táng của làng, và đọc to các sắc lệnh của nhà vua cho dân nghe sau Thánh lễ Chúa Nhật. Các ngài hiểu tận đáy lòng nỗi thống khổ, bất công người nông dân đang cắn răng chịu, và chính các ngài là những người đầu tiên tha thiết mong một cuộc cải cách sâu rộng.

Hội nghị ba Đẳng cấp và tiếng nói của các cha xứ thôn quê
Mùa xuân năm 1789, nước Pháp rơi vào cuộc khủng hoảng tài chính trầm trọng, ngân khố hoàng gia hoàn toàn cạn kiệt. Bất đắc dĩ, Vua Louis XVI phải hạ lệnh triệu tập Hội nghị Ba Đẳng Cấp tại cung điện Versailles, một đại hội nghị đã ngủ yên suốt một trăm bảy mươi lăm năm kể từ năm 1614. Ba đẳng cấp truyền thống của vương quốc bao gồm: Đẳng cấp thứ nhất là Giáo sĩ, Đẳng cấp thứ hai là Quý tộc, và Đẳng cấp thứ ba là Toàn thể thứ dân, chiếm chín mươi tám phần trăm dân số.

Trong số gần ba trăm đại biểu của Đẳng cấp Giáo sĩ, có tới hai phần ba là các linh mục chánh xứ nông thôn!
Khi hội nghị khai mạc vào tháng Năm năm 1789, mâu thuẫn lập tức bùng nổ: Đẳng cấp thứ ba kiên quyết đòi cả ba đẳng cấp phải cùng ngồi họp chung một phòng và mỗi đại biểu được bỏ một lá phiếu theo đầu người, thay vì bỏ phiếu riêng rẽ theo từng đẳng cấp, lối bầu vốn luôn để phe quý tộc và giáo phẩm câu kết áp đảo phe thứ dân. Giới quý tộc và đa số các giám mục thượng lưu kiên quyết từ chối.
Và chính lúc thế bế tắc lên đến đỉnh điểm, một bước ngoặt lịch sử đã diễn ra: Ngày 13 tháng Sáu năm 1789, ba vị linh mục chánh xứ nghèo thuộc vùng Poitou đã dũng cảm đứng dậy, rời bỏ hàng ghế giáo sĩ, bước qua hội trường sang ngồi chung với Đẳng cấp thứ ba! Những ngày sau đó, từng đoàn linh mục xứ đạo lũ lượt tiếp bước theo gương họ. Đến ngày 19 tháng Sáu, đa số các đại biểu giáo sĩ đã chính thức bỏ phiếu tán thành việc sáp nhập vào Quốc Hội.
Chính sự dũng cảm và lòng trắc ẩn của các vị linh mục nghèo thôn quê đã làm nghiêng hẳn cán cân lịch sử, trao chiến thắng quyết định cho nhân dân và khai sinh nên Quốc Hội Lập Hiến!
Tiếng nói cổ võ mạnh mẽ nhất cho phong trào cải cách thời bấy giờ cũng phát xuất từ ngòi bút của một linh mục: Cha Emmanuel-Joseph Sieyès với cuốn sách nhỏ kinh điển mở đầu bằng câu hỏi chấn động: “Đẳng cấp thứ ba là gì? Là tất cả!” Một linh mục đạo đức khác là Cha Henri Grégoire đã trở thành một trong những nhà lập pháp lừng danh nhất, người đã can đảm đứng lên đấu tranh đòi quyền bình đẳng công dân cho người Do Thái và kiên quyết yêu cầu bãi bỏ chế độ nô lệ da đen nơi các xứ thuộc địa.
Đêm ngày 4 tháng Tám năm 1789, trong làn sóng nhiệt huyết cách mạng dâng trào, Quốc hội đã biểu quyết xóa bỏ toàn bộ chế độ phong kiến và bãi bỏ chế độ thuế thập phân của Giáo hội.
Đến ngày 2 tháng Mười Một năm 1789, dưới đề xuất của chính Giám mục Charles-Maurice de Talleyrand xứ Autun, người sau này cởi áo dòng để trở thành một nhà ngoại giao đầy mưu mô qua mọi chế độ, Quốc hội đã thông qua đạo luật tuyên bố toàn bộ tài sản và ruộng đất của Giáo hội chính thức thuộc về quốc gia! Triều đình đem đất đai của các đan viện và thánh đường ra bán đấu giá để trang trải nợ công, và phát hành loại tiền giấy mới mang tên assignat dựa trên giá trị của khối tài sản thế chấp này.
Đầu năm 1790, các lời khấn dòng bị đặt ra ngoài vòng pháp luật, và toàn bộ các dòng tu chiêm niệm cấm cung bị giải tán.
Dẫu vậy, đến lúc ấy, phần đông người Công giáo và giáo sĩ Pháp vẫn ủng hộ cuộc canh tân. Các cha xứ vẫn dâng lễ tạ ơn Te Deum, và vui vẻ rảy nước thánh làm phép những “cây Tự Do” dân làng dựng giữa quảng trường.
Vết rạn nứt chí tử: hiến chế dân sự về giáo sĩ và lời tuyên thệ
Thế nhưng, ranh giới mong manh giữa cải cách xã hội chính đáng và sự can thiệp thô bạo vào đức tin đã bị vượt qua vào mùa hè năm 1790.
Ngày 12 tháng Bảy năm 1790, Quốc hội Cách mạng đã đơn phương thông qua một đạo luật mang tính cưỡng bách thô bạo: Hiến chế Dân sự về Giáo sĩ.
Bản hiến chế này đã hoàn toàn làm đảo lộn cơ cấu thánh thiêng của Mẹ Hội Thánh:
- Địa giới các giáo phận bị xóa bỏ để rập khuôn theo các đơn vị hành chính tỉnh mới: từ một trăm ba mươi giáo phận cổ kính rút xuống chỉ còn đúng tám mươi ba giáo phận, mỗi tỉnh một giám mục.
- Toàn bộ các giám mục và cha xứ bị biến thành những công chức ăn lương nhà nước.
- Đau lòng và phi lý hơn cả, các giám mục và cha xứ từ nay sẽ do toàn thể cử tri trong hạt trực tiếp bỏ phiếu bầu cử, điều đó có nghĩa là ngay cả những cử tri Tin Lành, người Do Thái, hoặc những kẻ vô thần không có đức tin cũng có quyền tham gia bầu chọn đấng chăn chiên Công giáo!
- Vị tân giám mục sau khi đắc cử tuyệt đối không được phép xin Đức Giáo hoàng phê chuẩn hay ban dây Pallium; ngài chỉ được phép gửi một lá thư xã giao thông báo cho Tòa Thánh Rôma biết như một sự đã rồi!
Ngày 27 tháng Mười Một năm 1790, Quốc hội ban hành tối hậu thư: toàn bộ mọi giám mục, linh mục đang thi hành mục vụ bắt buộc phải đặt tay lên sách Phúc Âm thề trung thành vô điều kiện với bản Hiến chế Dân sự này; bất cứ giáo sĩ nào từ chối tuyên thệ sẽ lập tức bị cách chức và bị xem như kẻ phản loạn!
Ngày 4 tháng Giêng năm 1791, một tấn bi kịch lương tâm đau xót đã diễn ra tại hội trường Quốc hội khi các đại biểu giáo sĩ bị gọi tên từng người bước lên diễn đàn tuyên thệ. Ngoài Cha Henri Grégoire tiên phong bước lên và một số ít người theo sau, đại đa số các linh mục đại biểu đã khẳng khái từ chối!
Đó chính là vết nứt chí tử xé rách Giáo hội nước Pháp làm đôi! Bởi vì một Giáo hội mà các đấng chăn chiên do cử tri thế tục bầu chọn và cắt đứt mối dây hiệp thông với Đấng kế vị Thánh Phêrô thì không còn là Giáo hội Công giáo Tông truyền nữa!
Trong tổng số hơn một trăm ba mươi vị giám mục, chỉ có vỏn vẹn bảy vị chấp nhận tuyên thệ. Trong số ấy có Talleyrand, người sau đó đã tự tay tấn phong cho các giám mục quốc doanh đầu tiên. Hàng linh mục chánh xứ bị phân hóa sâu sắc: khoảng một nửa số cha xứ chấp nhận thề, và một nửa kiên quyết từ chối. Tại các miền quê sùng đạo miền tây và miền bắc, hầu như không một linh mục nào chịu thề; trong khi tại một số đô thị miền trung, tỷ lệ tuyên thệ lại rất cao.
Mùa xuân năm 1791, Đức Giáo hoàng Piô VI đã chính thức ban hành Tông thư lên án Hiến chế Dân sự về Giáo sĩ là tà thuyết ly giáo, và tuyên bố đình chỉ chức vụ thánh của các giáo sĩ quốc doanh. Nhận được phán quyết của Tòa Thánh, hàng ngàn linh mục từng lỡ tuyên thệ đã can đảm công khai rút lại lời thề. Cũng trong các văn thư này, Đức Piô VI đã lên tiếng bác bỏ các quyền tự do lương tâm và tự do báo chí theo cách hiểu của Tuyên ngôn Nhân quyền 1789; phải mất gần hai thế kỷ, đến Công đồng Vaticanô II năm 1965, Hội Thánh mới đưa ra lời giải đáp trọn vẹn về tự do tôn giáo.
Kể từ đây, một thảm cảnh huynh đệ tương tàn diễn ra nơi mỗi xóm làng nước Pháp:
- Các linh mục tuyên thệ, hay linh mục lập hiến: được chính quyền trao cho chìa khóa thánh đường, lãnh lương nhà nước, nhưng bị đại đa số giáo dân trung kiên tẩy chay coi như những kẻ ly giáo.
- Các linh mục không thề, hay linh mục bất khuất: bị trục xuất khỏi nhà xứ, bị tước đoạt quyền công dân, phải lén lút dâng Thánh lễ trong đêm tối nơi các gia đình giáo dân.
Gia đình ruột thịt chia rẽ, láng giềng nghi kỵ tố cáo lẫn nhau; người đi lễ ông cha này, kẻ đi lễ ông cha kia, nhìn nhau như những kẻ thù nghịch phản quốc!

Cơn cuồng nộ tháng Chín năm 1792 và giọt máu trên bậc thềm tu viện
Năm 1792, ngọn lửa chiến tranh bùng nổ giữa nước Pháp cách mạng và liên minh quân chủ Áo và Phổ. Khi các đạo quân ngoại bang tiến qua biên giới, nhắm về kinh thành Paris, sự hoảng loạn và cơn cuồng loạn tập thể đã biến các linh mục không thề trở thành những nạn nhân bị đổ tội đầu tiên. Họ bị vu khống là “lũ gián điệp nội gián”, là tay sai phản quốc tiếp tay cho giặc.
Tháng Tám năm 1792, một đạo luật tàn nhẫn buộc mọi linh mục không tuyên thệ phải rời nước Pháp trong hai tuần, nếu không sẽ bị đày sang Guyane. Khoảng ba mươi ngàn linh mục gạt nước mắt lên đường lưu đày sang Anh, Tây Ban Nha, Thụy Sĩ, Ý và Đức.
Một nghịch lý cảm động đã xảy ra: nước Anh Tin Lành, nơi suốt hai trăm năm trước làm linh mục Công giáo là trọng tội bị treo cổ mổ bụng, nay mở rộng vòng tay đón hàng ngàn linh mục Pháp tị nạn! Dân chúng và hoàng gia Anh lạc quyên lớn, dọn dinh thự hoàng gia cũ King’s House ở Winchester làm chỗ ở cho các mục tử lưu vong.
Thế nhưng, hàng trăm linh mục già yếu, bệnh tật không kịp trốn chạy đã bị lùng sục bắt giam vào các nhà tù chật chội tại Paris.
Ngày 2 tháng Chín năm 1792, khi tin tức pháo đài biên giới Verdun thất thủ bay về kinh đô, cơn say máu đã bùng phát. Đám đông cuồng loạn mang dao búa tràn vào các nhà tù thực hiện Cuộc Thảm Sát Tháng Chín rùng rợn.
Ở Đan viện Cát Minh phố Vaugirard, nơi giam khoảng một trăm năm mươi giáo sĩ, bọn đồ tể lùa các linh mục ra vườn. Từng vị bị gọi tên bước lên bậc thềm đá, nghe hỏi: “Có chịu thề trung thành với Hiến chế không?” Khi các ngài khẳng khái lắc đầu tuyên xưng lòng trung thành với Đức Giáo hoàng, lưỡi gươm giáo và rìu búa lập tức bổ xuống! Đức Tổng Giám mục Jean-Marie du Lau xứ Arles cùng hai vị giám mục khác đã ngã gục ngay trên bãi cỏ tu viện.
Chỉ trong ba ngày đen tối, hơn một ngàn tù nhân tại các ngục thất Paris đã bị tàn sát dã man, trong đó có khoảng hai trăm linh mục và giám mục vô tội. Năm 1926, Đức Giáo hoàng Piô XI đã long trọng tôn phong Chân Phước cho một trăm chín mươi mốt vị tử đạo của biến cố Tháng Chín tang thương ấy. Khu vườn và hầm mộ giữ hài cốt các ngài ở Đan viện Cát Minh phố Vaugirard, nay thuộc khuôn viên Viện Đại học Công giáo Paris, vẫn là nơi hành hương lay động lòng người.
Đến ngày 21 tháng Giêng năm 1793, Vua Louis XVI bị đưa lên máy chém tại Quảng trường Cách Mạng. Bước đi bên cạnh nhà vua đến tận giây phút cuối cùng nơi đoạn đầu đài là một vị linh mục kiên trung không tuyên thệ người Ireland: Cha Henry Essex Edgeworth. Sáng sớm hôm ấy, chính vị mục tử can trường này đã lén lút dâng Thánh lễ bên trong phòng giam tăm tối của Tháp Temple và trao Mình Thánh Chúa lần sau cùng cho vị quân vương bất hạnh.
Cuộc nổi dậy Vendée: đạo quân mang Thánh tâm Chúa Giêsu
Tháng Ba năm 1793, ở vùng quê Vendée hiền hòa miền tây nước Pháp, nơi dân chúng sống đạo sâu xa và gắn bó máu thịt với các linh mục không tuyên thệ, cơn phẫn nộ bùng thành cuộc khởi nghĩa võ trang khi Paris ra lệnh bắt lính ba trăm ngàn thanh niên.
Những người nông dân áo vải chất phác đã cùng nhau đứng lên, trân trọng gắn lên ngực áo mình huy hiệu Thánh Tâm Chúa Giêsu bằng vải đỏ thêu dòng chữ thiêng liêng: Dieu et le Roi, “Thiên Chúa và Nhà Vua”. Lòng sùng kính Thánh Tâm Chúa thuở ấy đã lan tỏa khắp nước Pháp từ những thị kiến thần bí của Thánh Nữ Margarita Maria Alacoque tại Paray-le-Monial vào thập niên 1670.
Mỗi khi xuất trận, họ vừa gióng trống vừa sốt sắng lần chuỗi Mân Côi, kiêu hãnh tự gọi mình là Đạo Quân Công Giáo và Hoàng Gia. Người lãnh tụ đầu tiên của họ là một người đàn ông bình dị: Jacques Cathelineau, một bác phu bán len dạo kiêm chân coi sóc nhà thờ xứ đạo, người được dân chúng mến phục gọi là “Vị Thánh vùng Anjou”. Đoàn quân áo vải ban đầu đã lập nên những chiến công vang dội, đánh tan nhiều đạo quân chính quy của nền Cộng hòa. Dẫu vậy, lịch sử công tâm cũng ghi nhận rằng trong những ngày đầu hỗn loạn của cuộc chiến, một số cánh quân nổi dậy cũng đã nhúng tay vào việc sát hại các tù binh cộng hòa.
Thế nhưng, sự trả thù mà chính quyền khủng bố Paris trút xuống mảnh đất Vendée sau khi cuộc khởi nghĩa suy yếu lại là một thảm họa hủy diệt tàn bạo chưa từng thấy!
Đầu năm 1794, tướng Louis-Marie Turreau đã chỉ huy mười hai binh đoàn mang tên rùng rợn: Những Cột Lửa Địa Ngục, càn quét khắp thôn làng Vendée với mệnh lệnh triệt hạ: đốt sạch mọi mái nhà, thiêu rụi mọi cánh đồng, tàn sát không tha bất kỳ sinh linh nào gặp trên đường, kể cả phụ nữ mang thai, người già và trẻ sơ sinh nằm trong nôi!
Ở cảng Nantes, đặc phái viên Jean-Baptiste Carrier nghĩ ra một cách giết người tập thể man rợ: ông ta dồn hàng ngàn tù nhân, trong đó có hàng trăm linh mục già và các nữ tu, xuống những sà lan gỗ lớn có cửa sập dưới đáy. Đêm đêm, sà lan được kéo ra giữa dòng Loire, chốt sắt bị giật ra để nước tràn vào nhấn chìm cả đoàn người! Hàng ngàn người vô tội vùi thây dưới dòng sông lạnh buốt trong những vụ dìm chết tập thể mà bọn đao phủ gọi bằng cái tên giễu cợt cay độc: “Phép rửa của nền Cộng hòa”!
Cuộc chiến Vendée cướp đi hơn một trăm ngàn mạng người, biến cả một vùng trù phú thành tro bụi, một vết thương mà nước Pháp đến nay vẫn tranh cãi gay gắt có nên gọi là diệt chủng hay không.
Cơn cuồng loạn xóa bỏ Kitô giáo: từ Nữ thần Lý trí đến Đấng Tối Cao
Bước sang mùa thu năm 1793, cuộc cách mạng trượt dài vào giai đoạn đen tối nhất: phong trào Xóa Bỏ Kitô Giáo. Một nhóm những kẻ cực đoan cuồng tín không còn thỏa mãn với việc kiểm soát Giáo hội; họ muốn nhổ tận gốc rễ niềm tin vào Thiên Chúa ra khỏi tâm hồn của toàn thể dân tộc Pháp!
Họ làm ra một niên lịch mới nhằm xóa sạch mọi dấu tích Kitô giáo: ngày 22 tháng Chín năm 1792 được ấn định là ngày mở đầu cho “Năm Thứ Nhất của Nền Cộng Hòa”. Tên các tháng được đổi theo chu kỳ thời tiết và mùa màng, như Tháng Sương Mù, Tháng Tuyết Rơi, Tháng Hoa Nở, Tháng Nóng Bức. Chu kỳ tuần lễ bảy ngày truyền thống của Thiên Chúa sáng tạo bị bãi bỏ, thay bằng chu kỳ mười ngày, cốt để người dân không còn nhớ đến ngày Chúa Nhật để đi lễ nữa! Tên các vị thánh mừng kính trong mỗi ngày trên tờ lịch bị thay thế bằng tên của các loại rau củ, củ quả, súc vật và nông cụ đồng áng.
Một chiến dịch đập phá ảnh tượng thánh cuồng bạo diễn ra khắp nơi:
- Những cây Thánh Giá bên đường làng bị đốn hạ, chuông nhà thờ bị giật xuống đem nấu chảy đúc súng đại bác.
- Tại Vương cung Thánh đường Hoàng gia Saint-Denis, lăng mộ cổ kính của các vị vua Pháp suốt ngàn năm bị đập phá tan hoang, hài cốt các bậc tiền nhân bị quẳng vào hố vôi.
- Trên mặt tiền của Nhà thờ Đức Bà Paris, hai mươi tám pho tượng đá cổ kính tạc hình các vị vua Giuđa trong Cựu Ước bị đám đông dùng dây thừng giật đổ xuống đất rồi chặt đầu, chỉ vì họ lầm tưởng đó là tượng của các vị vua nước Pháp! Mãi đến năm 1977, trong một công trình xây dựng tại Paris, người ta mới tình cờ đào được hai mươi mốt chiếc đầu tượng đá bị vùi sâu dưới lòng đất, nay được lưu giữ tại Bảo tàng Trung Cổ Cluny.
Đỉnh điểm của sự báng bổ diễn ra vào ngày 10 tháng Mười Một năm 1793 ngay bên trong lòng Nhà thờ Đức Bà Paris: các nhà cách mạng biến ngôi thánh đường Mẹ thành một rạp hát trần tục để tổ chức Lễ Hội Lý Trí!
Một ngọn núi nhân tạo bằng gỗ được dựng lên ngay tại vị trí Cung Thánh; một nữ diễn viên ca kịch khoác áo choàng trắng, choàng khăn xanh, đầu đội mũ đỏ tự do được rước vào ngồi trên ngai tòa để toàn dân tôn phục làm hiện thân của “Nữ Thần Lý Trí”! Cũng trong tuần lễ ô nhục ấy, Tổng Giám mục lập hiến Jean-Baptiste Gobel của Paris đã run rẩy bước ra trước Quốc Ước, cởi bỏ chiếc mũ giám mục, đội chiếc mũ đỏ cách mạng và tuyên bố từ bỏ thánh chức linh mục của mình!
Hàng ngàn nhà thờ khắp nước Pháp bị niêm phong, biến thành kho thóc, chuồng ngựa hay xưởng thuốc súng. Khoảng hai mươi ngàn linh mục vì sợ máy chém hay vì kiệt sức đã tuyên bố bỏ chức; chừng sáu ngàn người bị ép lấy vợ.
Thế nhưng chính Robespierre cũng chùn bước trước thứ vô thần hỗn loạn ấy. Hiểu rằng một xã hội không tin vào Đấng Tối Cao sẽ sớm tự hủy trong vô luân, tháng Năm năm 1794, ông buộc Quốc Ước ra sắc lệnh: nhân dân Pháp công nhận có Đấng Tối Cao và linh hồn bất tử. Ngày 8 tháng Sáu năm 1794, chính ông chủ tọa Lễ Hội Đấng Tối Cao tưng bừng ở Vườn Tuileries để thay cho trò lố Nữ Thần Lý Trí.
Đức tin âm thầm: những Thánh lễ trắng và những chứng nhân thầm lặng
Thế nhưng, giữa cơn cuồng phong tưởng chừng quét sạch mọi dấu vết của bàn thờ, hạt giống đức tin vẫn âm thầm đâm chồi nảy lộc một cách mầu nhiệm!
Khắp miền quê nước Pháp, hàng ngàn linh mục không tuyên thệ vẫn can đảm ở lại giữa đàn chiên. Các ngài cải trang thành nông dân gặt lúa, thợ cắt tóc, người bán rong hay người chăn cừu. Đêm đêm, các ngài lén băng qua rừng, vào những chuồng bò hôi hám, hang đá ẩm ướt hay gác xép chật chội để dâng lễ trên những chiếc bàn gỗ tạm bợ.
Lời nhắn nhủ thiêng liêng được rỉ tai nhau trong đêm tối: “Đêm nay có lễ bí mật ở nhà bà cụ này, góc xóm kia…” Các sử gia ghi nhận rằng những người giữ ngọn đèn đức tin khỏi tắt trong những năm đen tối ấy phần lớn là những người mẹ, người phụ nữ Công giáo can trường! Chính họ ngày đêm ôm con bên bếp lửa, nhẫn nại dạy từng câu kinh Lạy Cha, Kính Mừng, Tin Kính khi trường nhà dòng đã bị phá.
Ở những làng xa không còn bóng linh mục, mỗi sáng Chúa Nhật, bà con lại lặng lẽ tụ họp trong một nếp nhà đóng kín cửa. Họ cử hành những Thánh Lễ Trắng: chủ nhà đọc to các bài Lời Chúa, cả cộng đoàn thưa kinh, hát thánh ca và đọc kinh Rước Lễ Thiêng Liêng, chỉ không có phần Truyền Phép của linh mục. Đức tin không cần những thánh đường nguy nga; đức tin sống động ngay trong những con tim trung kiên!

Một thiên hùng ca tử đạo âm thầm khác diễn ra ngoài cửa biển Rochefort: hơn tám trăm vị linh mục cao niên, đúng ra là 829 vị, bị chính quyền bắt giam dồn lên những chiếc tàu buôn cũ kỹ mục nát neo ngoài cửa biển để chờ lưu đày sang Nam Mỹ.
Bị nhốt ken đặc dưới hầm tàu ngột ngạt, ăn bánh mì mốc lẫn giòi bọ, hơn năm trăm linh mục đã chết vì sốt và bệnh hoại huyết ngay trên tàu, khi con tàu chưa hề nhổ neo! Những người sống sót nghẹn ngào kể lại rằng: nằm giữa bãi phân rác và tử khí, các ngài vẫn nhẫn nại thì thầm lắng nghe nhau xưng tội, và cặm cụi lần chuỗi Mân Côi qua những nút thắt của sợi dây thừng! Năm 1995, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã long trọng tôn vinh sáu mươi tư vị linh mục tử đạo tiêu biểu của đoàn tàu tù Rochefort lên bậc Chân Phước.
Và lời khấn nguyện của mười sáu Nữ tu Cát Minh Compiègne đã được Thiên Chúa đoái thương nhậm lời! Khi bị giam giữ, các chị đã cùng nhau dâng một lời khấn toàn thiêu: xin Chúa nhận lấy mạng sống của mười sáu chị em như một của lễ hy sinh đền tội để xin ơn bình an trở lại cho quê hương nước Pháp và cho Mẹ Hội Thánh.
Mười ngày sau ngày các chị ngã xuống dưới lưỡi máy chém, chế độ Khủng bố sụp đổ! Trong suốt bảy tuần lễ chiếc máy chém dựng tại quảng trường của các chị, hơn một ngàn ba trăm sinh mạng đã bị kết liễu; thi thể của mười sáu vị tử đạo được chôn chung trong một hố vôi tập thể tại nghĩa trang Picpus ngoại ô Paris.
Năm 1906, Thánh Piô X phong chân phước cho các chị; đến năm 2024, Đức Thánh Cha Phanxicô tôn phong cả mười sáu Nữ tu Cát Minh Compiègne lên bậc Hiển Thánh! Câu chuyện các chị đã thành cảm hứng cho vở opera Đối thoại của các nữ tu Cát Minh của Francis Poulenc, vang danh khắp các nhà hát thế giới.
Năm 1795, khi cơn say bạo lực đã qua đi, chính quyền Cộng hòa buộc phải ban hành sắc lệnh nới lỏng: chính thức tuyên bố tách rời Giáo hội khỏi Nhà nước và cho phép tự do thờ phượng riêng tư. Từng cánh cửa thánh đường rêu phong bắt đầu hé mở trở lại đón đoàn chiên tìm về.
“Piô cuối cùng” và cái chết nơi pháo đài Valence
Thế nhưng, cơn giông bão của cuộc Cách Mạng Pháp không chịu dừng lại nơi biên giới đất nước hình lục lăng. Nó tràn qua dãy núi Alps, quét thẳng vào bán đảo Ý và nhắm vào chính quả tim của Giáo hội: kinh thành Rôma!
Năm 1796, quân Pháp dưới quyền một viên tướng trẻ tài ba đầy tham vọng, Napoléon Bonaparte, tràn ngập miền bắc nước Ý. Năm 1797, ở Tolentino, Đức Piô VI phải cay đắng nhận một hòa ước nghiệt ngã để giữ Tòa Thánh: nhượng nhiều vùng đất của Lãnh thổ Giáo hoàng, nộp ba mươi triệu franc bồi thường, và để quân Pháp lấy hàng trăm bức họa, pho tượng vô giá của Rôma đem về Bảo tàng Louvre ở Paris!
Đến đầu năm 1798, quân đội viễn chinh Pháp do tướng Berthier chỉ huy đã chính thức tiến vào chiếm đóng kinh thành Rôma, hạ cờ Tòa Thánh và tuyên bố thành lập nền “Cộng hòa Rôma” thế tục!
Đức Piô VI, khi ấy tám mươi tuổi, già yếu và liệt nửa người, bị quân Pháp bắt ngay tại Điện Vatican. Họ tước chiếc nhẫn Ngư Phủ của ngài và buộc vị giáo hoàng già phải rời Rôma.
Lính điệu ngài đi đày hết thành này sang thành khác: từ Siena qua Florence, rồi khiêng ngài trên cáng vượt những con đèo tuyết phủ giá buốt của dãy Alps vào sâu nước Pháp.
Thế nhưng, một cảnh tượng đức tin tuyệt mỹ đã diễn ra dọc đường lưu đày: khi cỗ xe chở vị Giáo hoàng già yếu đi qua các làng quê miền nam nước Pháp, hàng vạn người nông dân chất phác đã không hề sợ hãi súng đạn của lính canh; họ đồng loạt quỳ sụp hai bên vệ đường trong nước mắt, kính cẩn cúi đầu nài xin vị Cha chung ban phép lành bình an cho gia đình họ!
Ngày 29 tháng Tám năm 1799, kiệt sức vì bệnh tật và chuỗi ngày đày ải, Đức Giáo hoàng Piô VI đã thanh thản trút hơi thở cuối cùng bên trong ngục thất pháo đài Valence bên bờ sông Rhône.
Viên chức hộ tịch của nền Cộng hòa Pháp khi đến làm thủ tục đã lạnh lùng điền vào tờ giấy khai tử của một chế độ vô thần những dòng chữ trần trụi:
“Người chết mang tên: Công dân Giovanni Angelo Braschi.
Nghề nghiệp: Làm nghề Giáo chủ”.
Khắp cõi châu Âu thời bấy giờ, những kẻ vô thần hí hửng reo mừng, tin chắc rằng kỷ nguyên của Kitô giáo đã vĩnh viễn chấm dứt. Báo chí Paris giật những dòng tít mỉa mai gọi ngài là “Piô Đệ Lục và cũng là Piô Cuối Cùng”!
Không còn Giáo hoàng, Rôma nằm trọn trong tay quân Pháp, các hồng y bị bắt bớ, tản mác khắp nơi; không ai hình dung nổi làm sao họp được Mật nghị để bầu người kế vị. Mười tám thế kỷ sau ngày Thánh Phêrô đổ máu trên đồi Vatican, con thuyền Hội Thánh dường như đã vỡ tan trong bão tố trần gian!
Mối duyên lịch sử nơi trời nam và dòng sông vẫn cuộn chảy
Thật là một sự trùng hợp lạ lùng: đúng những năm khói lửa của Cách mạng Pháp, ở bên kia địa cầu, trên dải đất Việt Nam xa xôi, một mục tử người Pháp cũng đang gắn mình với vận mệnh một dân tộc:
Đó là Đức cha Pierre Pigneau de Behaine, tức Đức cha Bá Đa Lộc. Ngài sát cánh bên chàng thanh niên Nguyễn Ánh trong cuộc nội chiến dài với nhà Tây Sơn để dựng lại cơ đồ. Năm 1787, Đức cha Bá Đa Lộc đã dắt theo Hoàng tử Cảnh mới lên sáu tuổi sang tận cung điện Versailles, đại diện cho chúa Nguyễn ký kết hiệp ước liên minh với Vua Louis XVI.
Thế nhưng, bản hiệp ước Versailles ấy đã vĩnh viễn nằm lại trên giấy tờ và không bao giờ được thực hiện: bởi vì chỉ hai năm sau ngày ký kết, cơn bão táp của cuộc Cách Mạng Pháp năm 1789 đã bùng nổ, cuốn phăng ngai vàng của vua Louis XVI lên đoạn đầu đài!
Và đúng vào mùa thu năm 1799, đúng vào năm mà Đức Giáo hoàng Piô VI qua đời trong ngục thất Valence, thì nơi chiến trường thành Quy Nhơn xa xôi, Đức cha Bá Đa Lộc cũng đã trút hơi thở cuối cùng ở tuổi năm mươi bảy. Ba năm sau cái chết của ngài, vào năm 1802, Nguyễn Ánh thống nhất giang sơn, lên ngôi hoàng đế lập ra triều đại nhà Nguyễn lấy niên hiệu là Gia Long.
Thời đại của máy in sơ khai, của những cuộc cải cách tôn giáo giông bão và những chuyến vượt đại dương vĩ đại, từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII, đã khép lại bằng một bức tranh tưởng như tuyệt vọng: một vị Giáo hoàng già chết cô độc trong ngục nơi đất khách, không người kế vị, và ngai Phêrô tưởng đã bỏ trống mãi mãi…
Thế nhưng, lời hứa năm xưa của Chúa Giêsu bên bờ biển hồ Galilê vẫn là một tảng đá trường tồn muôn thuở: “Thầy bảo cho anh biết: anh là Phêrô, nghĩa là Tảng Đá, trên tảng đá này Thầy sẽ xây Hội Thánh của Thầy, và quyền lực tử thần sẽ không bao giờ thắng nổi!” (Mt 16,18).
Chỉ ba tháng sau ngày vị Giáo hoàng ngã xuống ở Valence, mùa đông năm 1799, dưới sự che chở của triều đình Áo, ba mươi bốn Hồng y từ khắp nơi đã tề tựu trong Đan viện Biển Đức cổ kính trên hòn đảo San Giorgio nhỏ bé giữa đầm phá Venice.
Tại nơi chốn thanh tịnh ấy, một Mật nghị Hồng y lịch sử đã khai mạc trong tiếng cầu nguyện tha thiết của muôn triệu con tim. Để rồi sau ba tháng rưỡi kiếm tìm Thánh Ý Chúa, ngày 14 tháng Ba năm 1800, làn khói trắng huyền nhiệm lại bốc lên trên bầu trời Venice: một vị tân Giáo hoàng can trường bước ra chào đón nhân loại, lấy tông hiệu là Đức Giáo hoàng Piô VII, mở ra một kỷ nguyên phục hưng phi thường đưa con thuyền Hội Thánh vững vàng vượt qua triều đại Napoléon để tiến bước vào thời hiện đại!
Bão tố trần gian dù có lúc gầm vang, sóng bách hại dù cuốn trôi biết bao đền đài tượng đá, dòng sông đức tin vẫn chưa bao giờ ngừng chảy. Vì Đấng cầm lái con thuyền Hội Thánh không phải sức mạnh của các đế vương, mà là Thần Khí của Đức Kitô Phục Sinh, Đấng vẫn ở cùng chúng ta mọi ngày cho đến tận thế!
Vì Đấng cầm lái con thuyền Hội Thánh không phải sức mạnh của các đế vương, mà là Thần Khí của Đức Kitô Phục Sinh, Đấng vẫn ở cùng chúng ta mọi ngày cho đến tận thế!
Chương 120 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
… sóng bách hại dù cuốn trôi biết bao đền đài tượng đá, dòng sông đức tin vẫn chưa bao giờ ngừng chảy.
Những người trong chương
- Mười sáu nữ tu Cát Minh ở Compiègne · Được phong chân phước năm 1906, tuyên bố là thánh năm 2024. Hội Thánh nhớ các chị ngày 17 tháng Bảy. Chuyện các chị thành nhạc kịch Đối thoại của các nữ tu Cát Minh của Poulenc.
- Đức Piô VI · Thi hài ngài được đưa về Rôma năm 1802 và nằm trong Đền thờ thánh Phêrô.
- Đức cha Bá Đa Lộc (Pigneau de Behaine) · Mộ ông là Lăng Cha Cả ở Thành phố Hồ Chí Minh.
Nơi ấy hôm nay
- Nghĩa trang Picpus, phía đông Paris, còn huyệt chung nơi các chị Cát Minh được chôn sau khi bị xử tử.
- Tu viện Cát Minh phố Vaugirard ở Paris: khu vườn và hầm mộ nơi các giáo sĩ bị giết tháng Chín năm 1792 nay thuộc Học viện Công giáo Paris, có thể đến thăm.
- Bảo tàng Cluny ở Paris giữ hai mươi mốt chiếc đầu đá tượng các vua Giuđa của nhà thờ Đức Bà, đào thấy năm 1977.
Muốn đọc thêm
Poulenc, Đối thoại của các nữ tu Cát Minh (1957) · Gertrud von le Fort, tiểu thuyết ngắn về các nữ tu Compiègne · Hiến chế Dân sự về Giáo sĩ (1790) · Công đồng Vaticanô II, Dignitatis Humanae
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Têrêsa của Thánh Augustinô
- Constance Meunier
- Maximilien Robespierre
- Louis XVI
- Henri Grégoire
- Charles-Maurice de Talleyrand
- Piô VI
- Henry Essex Edgeworth
- Jean-Baptiste Carrier
- Phanxicô
- Francis Poulenc
- Napoléon Bonaparte
- Bá Đa Lộc
- Nguyễn Ánh











