Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 121

Kiểm chứng chương 121: Napoléon và Đức Piô VII

Đọc xong chương 121, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: làm sao biết được chuyện gì đã nói trong căn phòng tối ở điện Quirinale lúc ba giờ sáng, Napoléon có thật sự ném bản hiệp ước vào lò sưởi không, và những lời ông nói về Đức Giêsu đáng tin đến đâu. Những trang này lần từng chuyện về nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào còn được bàn.

Chương mở đầu Thời đại VI. Chương kể về triều Đức Piô VII (1800 đến 1823), nhất là cuộc giằng co với Napoléon: Hiệp ước Concordat năm 1801, lễ đăng quang năm 1804, gần năm năm bị giam ở Savona và Fontainebleau, rồi ngày trở về Rôma năm 1814.

Nguồn chính của chương là:

  • hồi ký của hồng y Bartolomeo Pacca, người ngồi cùng xe với giáo hoàng trong đêm 6 tháng Bảy năm 1809;
  • hồi ký của hồng y Ercole Consalvi về cuộc thương thuyết năm 1801;
  • văn bản Concordat và các “Điều khoản hữu cơ”;
  • thư từ của Napoléon và của Đức Piô VII;
  • hồi ký viết ở đảo Saint Helena, của Las Cases, Bertrand và Montholon.

Hai nghiên cứu đáng tin bằng tiếng Anh là cuốn Napoleon and the Pope (Napoléon và Giáo hoàng) của E. E. Y. Hales (1961) và cuốn The Popes and European Revolution (Các giáo hoàng và cuộc cách mạng châu Âu) của Owen Chadwick.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Đêm 5 rạng 6 tháng Bảy năm 1809

Chuyện mở đầu chương dựa vào hồi ký của hồng y Pacca (Memorie storiche) và lời tường thuật của chính tướng Étienne Radet. Các chi tiết chương kể đều có trong hai nguồn ấy: những chiếc thang dựng vào tường lúc chừng ba giờ sáng, giáo hoàng ngồi chờ bên bàn cùng hai vị hồng y, viên tướng đứng lúng túng và thú nhận mình run, câu trả lời của giáo hoàng, và chuyện mấy đồng tiền trong túi.

Đức Piô VII sinh ngày 14 tháng Tám năm 1742, nên đêm ấy ngài sáu mươi sáu tuổi, đúng như chương viết. Chuyện đồng tiền có trong hồi ký của hồng y Pacca. Câu ngài nói với hồng y khi cả hai lục túi là câu trong chương: “Vậy là chúng ta vẫn còn giàu.” Cũng hồi ký ấy kể lính đã tách hai người ở Grenoble, và hồng y bị giam ba năm trong pháo đài Fenestrelle.

Chương nói ngài xa Rôma “gần năm năm”. Tính từ tháng Bảy năm 1809 đến tháng Năm năm 1814 thì đúng như thế.

Mật nghị trên một hòn đảo

Lời dặn của Đức Piô VI. Ngài để lại văn thư dặn các hồng y họp ở nơi nào đa số có thể tụ lại an toàn. Cái chết của ngài ở Valence được kể ở chương 120.

Mật nghị. Mật nghị họp trong tu viện Biển Đức San Giorgio Maggiore ở Venice, khi ấy nằm dưới sự bảo hộ của nước Áo, từ ngày 1 tháng Chạp năm 1799. Có ba mươi bốn hồng y, dù một vài tài liệu nói ba mươi lăm. Ngày 14 tháng Ba năm 1800, họ bầu Barnaba Chiaramonti, một tu sĩ Biển Đức, giám mục Imola, năm mươi bảy tuổi. Chuyện nước Áo phủ quyết người được ưa chuộng nhất, chiếc triều thiên bằng bìa và giấy bạc thay cho cái đã mất, và lễ đăng quang ngày 21 tháng Ba được Hales và Chadwick kể lại. Chuyện ngài là con một vị bá tước ở Cesena và vào tu viện từ nhỏ cũng nằm trong các sách ấy. Hồng y Consalvi làm thư ký mật nghị, như chương nói (xem hồi ký Memorie của chính Consalvi và sách của Chadwick).

Bài giảng Giáng Sinh. Bài giảng ấy có thật. Giám mục Chiaramonti giảng ở Imola, khi vùng đó thuộc nước Cộng hòa Cisalpine. Ý chính chương nêu, rằng thể chế dân chủ không trái với Tin Mừng, nằm ngay trong bài giảng. Chương nói chuyện này xảy ra hai năm trước mật nghị, tức là cuối năm 1797.

Hiệp ước Concordat

Napoléon. Ông nắm quyền Đệ nhất Tổng tài từ tháng Mười Một năm 1799, lúc ba mươi tuổi. Câu ông nói về chuyện ở Ai Cập làm người Hồi giáo, ở Pháp làm người Công giáo, nằm trong một bài nói trước Hội đồng Nhà nước năm 1800. Câu mà chương đặt vào miệng ông, “Dân chúng cần một tôn giáo, và tôn giáo ấy phải nằm trong tay chính quyền”, nên hiểu là lời chuyển ý của bài nói ấy, không phải biên bản từng chữ.

Consalvi và bản văn bị đổi. Chuyện đêm 13 tháng Bảy năm 1801 người Pháp đưa ra một bản văn khác với bản đã thỏa thuận có trong hồi ký của Consalvi. Chuyện Napoléon ném tờ giấy vào lò sưởi cũng nằm trong hồi ký ấy, và chương cũng nói thẳng là “theo lời ông”. Bạn nên nhớ đây là lời kể của một bên, bên đã ngồi trước mặt ông tổng tài hôm đó.

Ngày 15 tháng Bảy năm 1801. Hiệp ước được ký. Mọi điều chương liệt kê đều có trong văn bản: Công giáo được nhìn nhận là “tôn giáo của đại đa số người Pháp” (câu này nằm trong lời mở đầu hiệp ước), nhà nước trả lương giáo sĩ, Đệ nhất Tổng tài chọn giám mục còn giáo hoàng trao chức, giáo phận cắt còn sáu mươi, và Hội Thánh chấp nhận mất số tài sản đã bị tịch thu. Một phần của hiệp ước này đến nay vẫn còn hiệu lực ở hai vùng Alsace và Moselle của nước Pháp.

Các giám mục được xin từ chức. Văn thư Tam multa của Đức Piô VII năm 1801 yêu cầu tất cả giám mục Pháp từ chức. Ba mươi tám vị lưu vong không chịu. Nhóm giáo dân theo họ gọi là Petite Église, “Hội Thánh Nhỏ”, và đến nay vẫn còn vài ngàn người ở miền tây nước Pháp, quanh vùng Deux-Sèvres, sống không có linh mục.

Các Điều khoản hữu cơ. Chúng được ban hành tháng Tư năm 1802, cùng lượt với Concordat. Những điều chương kể (thư Rôma phải qua chính quyền gật đầu, giám mục không được tự họp, chủng viện phải dạy điều nhà nước muốn) là nội dung các điều khoản ấy. Đức Piô VII phản đối nhiều lần.

Phục Sinh năm 1802. Ngày 18 tháng Tư năm 1802 có Thánh lễ và bài Te Deum ở nhà thờ Đức Bà Paris. Cuốn Vẻ đẹp của Kitô giáo của Chateaubriand ra mắt trong cùng tuần. Chuyện tuần bảy ngày và ngày Chúa nhật trở lại thì được định bằng một sắc lệnh tháng Chín năm 1805, có hiệu lực từ ngày 1 tháng Giêng năm 1806. Chương chỉ nói “mấy năm sau”, đúng.

Chiếc vương miện

Ngày 2 tháng Chạp năm 1804. Ở nhà thờ Đức Bà, Napoléon tự đội vương miện lên đầu mình. Việc ấy đã được thỏa thuận từ trước, như chương nói. Bức tranh lớn của Jacques-Louis David, nay ở bảo tàng Louvre, vẽ Napoléon đội vương miện cho Joséphine, còn Đức Piô VII ngồi phía sau. Theo lời kể thường gặp, họa sĩ vẽ giáo hoàng giơ tay ban phép lành là theo ý Napoléon.

Lễ cưới đêm trước. Ngày 1 tháng Chạp năm 1804, hồng y Joseph Fesch, cậu của Napoléon, làm phép hôn phối cho Napoléon và Joséphine trong điện Tuileries, không có nhân chứng. Năm 1809 đến 1810, tòa án giáo phận Paris dùng chính điểm đó để tuyên bố hôn nhân ấy vô hiệu, không qua Rôma. Chuyện giáo hoàng không chịu đội vương miện cho họ nếu hôn phối chưa được chúc phúc là cách chuyện này vẫn thường được kể lại.

Bốn tháng ở Paris. Từ cuối tháng Mười Một năm 1804 đến tháng Tư năm 1805.

Tù nhân ở Savona

Cuộc phong tỏa nước Anh. Trong một bức thư năm 1806, Napoléon viết đại ý rằng giáo hoàng là giáo hoàng của Rôma còn ông là hoàng đế của Rôma. Câu chương trích, “Ngài là giáo hoàng của Rôma, nhưng ta là hoàng đế của Rôma”, giữ ý thư ấy, không phải bản sao từng chữ.

Các mốc thời gian:

  • Quân Pháp chiếm Rôma tháng Hai năm 1808.
  • Ngày 17 tháng Năm năm 1809, Napoléon ký sắc lệnh sáp nhập Quốc gia Giáo hoàng vào Đế quốc Pháp.
  • Ngày 10 tháng Sáu năm 1809, cờ giáo hoàng bị hạ khỏi Castel Sant’Angelo.
  • Cũng ngày ấy, sắc chỉ Quum memoranda rút phép thông công những kẻ đã chiếm đoạt đất đai của Hội Thánh.

Chuyện Rôma là “thành phố thứ hai” của đế quốc và danh hiệu Vua Rôma cho con trai Napoléon có trong sắc lệnh của Thượng viện ngày 17 tháng Hai năm 1810 và sách của Hales. Ý định dời ngôi giáo hoàng về Paris cũng được Hales kể.

Savona. Giáo hoàng bị giam ở đó từ tháng Tám năm 1809 đến tháng Sáu năm 1812. Cảnh thiếu thốn của ngài và việc ngài từ chối trao chức cho các giám mục do Napoléon chọn có trong mọi nguồn. Năm 1811 Napoléon triệu một công đồng quốc gia ở Paris, các giám mục chống lại, và một số người bị bắt giam (Hales và Chadwick). Cảnh ngài sống như đan sĩ, tự giặt tự vá, là cách người kể gom lại từ những lời kể về đời sống thiếu thốn ấy.

Fontainebleau

Chuyến đi năm 1812. Ngài bị đưa đi vào tháng Sáu năm 1812. Trên đèo Mont-Cenis, ngài ốm nặng đến nỗi được xức dầu bệnh nhân, đúng như chương kể.

Napoléon ở nước Nga. Đại quân gồm hơn sáu trăm ngàn người, chỉ một phần nhỏ trở về. Chương viết “gần nửa triệu người”, là con số ước chừng, nằm trong khoảng ấy.

Thỏa thuận Fontainebleau. Ký ngày 25 tháng Giêng năm 1813. Chuyện Napoléon túm cúc áo giáo hoàng mà lắc được kể lại nhưng không chắc, nên chương mở bằng “Người ta kể”. Bạn đọc cứ coi đó là lời truyền lại.

Rút chữ ký. Ngày 24 tháng Ba năm 1813, Đức Piô VII viết tay một lá thư gửi Napoléon. Chuyện mấy tuần liền ngài không ngủ, không ăn, không dâng lễ nổi vì thấy mình không xứng có trong hồi ký của Pacca và Consalvi. Lời bình ở cuối mục, về một cụ già ngã rồi đứng dậy, là cảm nhận của người kể.

Ngày trở về

Ngày 24 tháng Năm năm 1814. Dân chúng tháo ngựa, tự kéo xe giáo hoàng vào thành. Năm 1815, Đức Piô VII chọn ngày 24 tháng Năm làm lễ Đức Mẹ Phù Hộ các Giáo hữu. Thánh Gioan Bosco về sau làm cho lòng sùng kính này lan rộng (chương 124). Ở Việt Nam, lễ này được mừng ở nhiều giáo xứ và cộng đoàn Salêdiêng.

Dòng Tên. Giáo hoàng phục hồi dòng bằng sắc chỉ Sollicitudo omnium ecclesiarum ngày 7 tháng Tám năm 1814. Việc Đức Clêmentê XIV giải thể dòng năm 1773 đã được kể ở chương 118.

Hội nghị Viên. Được kể ở chương 122.

Hai người tù

Bà Letizia và gia đình Bonaparte ở Rôma. Chuyện này có thật: Đức Piô VII cho họ trú ngụ ở Rôma.

Thư xin nước Anh nương tay. Năm 1817, Đức Piô VII nhờ Consalvi viết cho chính phủ Anh. Những lời chương thuật lại là ý của lá thư, không phải nguyên văn. Năm 1819, Tòa Thánh gửi hai linh mục, Antonio Buonavita và Ange Vignali, sang Saint Helena.

Cái chết của Napoléon. Ông mất ngày 5 tháng Năm năm 1821, sau khi xưng tội và lãnh các bí tích từ cha Vignali. Trong di chúc đề ngày 15 tháng Tư năm 1821, ông viết mình chết trong tôn giáo Công giáo Rôma, tôn giáo ông sinh ra.

Những lời ông nói về Đức Giêsu có trong hồi ký của tướng Bertrand và trong các sách viết về sau. Chương chỉ nói “Người ta chép lại rằng”, và bạn nên đọc đúng như thế: nhiều đoạn kiểu này có lẽ đã được thêm thắt, nên chúng là lời truyền lại, chưa phải điều đã được chứng minh.

Đức Piô VII qua đời. Ngày 20 tháng Tám năm 1823, thọ tám mươi mốt tuổi. Năm 2007, tiến trình phong chân phước cho ngài được mở ở Rôma.

Gia Long. Cuộc nội chiến của Nguyễn Ánh kéo dài một phần tư thế kỷ. Ông lên ngôi năm 1802 và cai trị một nước Việt Nam thống nhất từ biên giới Trung Hoa đến châu thổ sông Cửu Long. Đức cha Bá Đa Lộc (Pierre Pigneau de Behaine) mất năm 1799 (xem tư liệu chương 120). Chương 125 kể tiếp chuyện về sau. Đây là chỗ chương nhìn sang Việt Nam.

Những người trong chương

Piô VII (Barnaba Chiaramonti) là giáo hoàng từ 1800 đến 1823.

Étienne Radet là viên tướng Pháp bắt ngài. Bartolomeo Pacca là hồng y, quốc vụ khanh của ngài năm 1809.

Piô VI là vị tiền nhiệm, chết trong cảnh tù đày năm 1799.

Napoléon Bonaparte là Đệ nhất Tổng tài, rồi hoàng đế. Ercole Consalvi là hồng y, quốc vụ khanh.

François-René de Chateaubriand là tác giả Vẻ đẹp của Kitô giáo. Joséphine là vợ và hoàng hậu của Napoléon. Joseph Fesch là hồng y, cậu của Napoléon. Letizia Bonaparte là mẹ của Napoléon.

Ange Vignali là linh mục chăm sóc Napoléon ở Saint Helena. Antonio Buonavita là linh mục được gửi cùng.

Gia Long (Nguyễn Ánh) là hoàng đế đầu tiên của nước Việt Nam thống nhất. Bá Đa Lộc (Pierre Pigneau de Behaine) là giám mục người Pháp.

Những nơi trong chương

Rôma, với điện Quirinale và Castel Sant’Angelo. Venice, với đảo San Giorgio Maggiore. Imola, nơi Đức Piô VII làm giám mục lần đầu. Paris, với nhà thờ Đức Bà và điện Tuileries. Savona và Fontainebleau, hai nơi ngài bị giam. Đèo Mont-Cenis trên dãy Alpes. Viên, thành phố của Hội nghị. Đảo Saint Helena giữa Nam Đại Tây Dương.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một trang, hãy tìm đọc phần hồi ký của hồng y Pacca kể đêm 6 tháng Bảy năm 1809 và hai đồng tiền trong túi. Rồi nhìn bức tranh lễ đăng quang của David, mà bạn có thể xem trên trang mạng của bảo tàng Louvre, và tìm Đức Piô VII ngồi phía sau Napoléon.

Muốn đọc cả câu chuyện, cuốn Napoleon and the Pope của Hales và cuốn The Popes and European Revolution của Chadwick là những chỗ bắt đầu tốt nhất.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 59 (Giáng Sinh năm 800, Charlemagne), chương 118 (Dòng Tên bị giải thể và được phục hồi), chương 120 (Cách mạng Pháp), chương 122 (Hội nghị Viên), chương 124 (Don Bosco và lễ Đức Mẹ Phù Hộ) và chương 125 (Gia Long và thời cấm đạo).

Trở lại chương 121