Chương 121
1799–1823 · Venice, Paris, Rôma, Savona, Fontainebleau
- Nơi chốn
- Venice, Paris, Rôma, Savona, Fontainebleau, Saint Helena
- Giáo hoàng
- Piô VI, Piô VII
- Hoàng đế
- Napoléon I
Gần ba giờ sáng ngày 6 tháng Bảy năm 1809, màn đêm Rôma bỗng bị xé toạc bởi tiếng kim loại va vào đá. Lính Pháp lén bắc những chiếc thang dài áp vào tường Điện Quirinale, nơi ở của Đấng kế vị Thánh Phêrô. Họ trèo qua tường, dùng búa tạ phá tung cánh cửa gỗ sồi, rồi rầm rập theo những dãy hành lang tối tăm tiến thẳng tới phòng làm việc của Giáo hoàng.
Đức Piô VII không ngủ. Ngài đã dậy từ sớm, mặc sẵn chiếc áo chùng trắng đơn sơ của đan sĩ Biển Đức, ngồi điềm tĩnh bên bàn cùng hai hồng y thân cận. Tướng Étienne Radet xông vào, nhưng gặp ánh mắt hiền từ và dáng uy nghi của vị chủ chăn già, ông sững người, lúng túng hồi lâu không nói nên lời. Nhiều năm sau, viên tướng từng trải ấy thú nhận rằng cả đời vào sinh ra tử, ông chưa từng thấy chân mình run như lúc đứng trước vị mục tử ấy! Cố lấy lại uy quyền, ông truyền lệnh: Giáo hoàng phải ký từ bỏ quyền cai trị trần thế trên đất Rôma, bằng không phải theo ông đi đày.
Vị Giáo hoàng sáu mươi sáu tuổi điềm đạm ngước mắt nhìn viên tướng Pháp, cất giọng từ tốn nhưng cương nghị:
“Chúng tôi không thể nhượng bộ, và chúng tôi dứt khoát không bao giờ từ bỏ điều không thuộc về mình.
Đất đai và sản nghiệp của Hội Thánh không phải là tài sản riêng của cá nhân chúng tôi;
chúng tôi chỉ là một người quản lý hèn mọn mà thôi!”
Lính Pháp lập tức áp giải ngài bước lên một cỗ xe ngựa đã khóa chặt các then cài. Ngài không kịp mang theo bất cứ thứ hành trang nào ngoài cuốn sách kinh nhật tụng sờn rách. Duy nhất chỉ có Đức Hồng y Bartolomeo Pacca, Quốc vụ khanh Tòa Thánh, được phép ngồi chung xe với ngài.
Khi cỗ xe lăn bánh rời khỏi cổng thành, Đức Giáo hoàng khẽ mỉm cười hỏi vị hồng y xem trong túi có còn đồng tiền nào không. Hai vị giáo phẩm lục tìm khắp các túi áo: Đức Giáo hoàng tìm thấy một đồng xu nhỏ, còn Đức Hồng y có đúng ba đồng xu lẻ. Giơ mấy đồng bạc cắc trên lòng bàn tay, vị Cha chung mỉm cười hóm hỉnh: “Kìa, trông xem, chúng ta vẫn còn giàu có chán!”
Cỗ xe lao vun vút vào màn đêm dày đặc, đưa vị Giáo hoàng rời xa kinh thành muôn thuở. Phải mất gần năm năm dài đằng đẵng nếm trải muôn vàn đày ải nơi đất khách quê người, ngài mới có ngày được nhìn lại mái vòm Đền Thờ Thánh Phêrô.
Mật nghị trên hòn đảo giữa đầm phá Venice
Mười năm trước đêm ấy, cả châu Âu tưởng ngai Giáo hoàng đã bị chôn vùi trong tro tàn Cách mạng Pháp.
Tháng Tám năm 1799, Đức Piô VI qua đời trong ngục pháo đài Valence bên Pháp, một tù nhân của nền Cộng hòa. Rôma bị quân Pháp chiếm, Tòa Thánh bị xóa sổ, và những kẻ vô thần hả hê rêu rao rằng “Piô Đệ Lục cũng chính là Piô Cuối Cùng”!
Nhưng trước khi nhắm mắt, Đức Piô VI đã để lại lời dặn khôn ngoan: nếu ngài chết nơi đất khách, các hồng y hãy họp Mật nghị ở bất cứ nơi nào đa số tụ về an toàn được.
Tháng Mười Hai năm 1799, ba mươi bốn vị Hồng y can trường đã bí mật tề tựu bên trong Đan viện Biển Đức cổ kính trên hòn đảo San Giorgio Maggiore giữa đầm phá Venice, vùng đất lúc bấy giờ đang nằm dưới sự bảo trợ an ninh của triều đình nước Áo. Cuộc bầu cử kéo dài suốt ba tháng rưỡi giữa mùa đông băng giá: Hoàng đế nước Áo dùng mọi ảnh hưởng để ngăn chặn vị hồng y được nhiều người ủng hộ nhất, khiến các cuộc bỏ phiếu rơi vào bế tắc.
Ngày 14 tháng Ba năm 1800, các hồng y đồng lòng dồn phiếu cho Đức cha Barnaba Chiaramonti, Giám mục Imola, một đan sĩ Biển Đức năm mươi bảy tuổi. Ngài xuất thân gia đình bá tước ở Cesena, vào tu viện từ thuở nhỏ, tính tình hiền hậu, khiêm nhường, đượm chất tu đức. Ngài chọn hiệu Piô VII để tri ân vị tiền nhiệm tử đạo. Bên ngài là vị thư ký Mật nghị tài ba: Đức ông Ercole Consalvi, luật gia uyên bác, nhà ngoại giao kiệt xuất, người suốt mười lăm năm sóng gió sau đó sẽ là cánh tay mặt đưa con thuyền Hội Thánh vượt ghềnh thác.
Vì vương miện Ba Tầng của các Giáo hoàng đã bị quân cách mạng Pháp cướp đem nấu chảy, người ta làm tạm một chiếc triều thiên bằng bìa cứng và giấy bạc óng ánh. Ngày 21 tháng Ba năm 1800, vị tân Giáo hoàng đội chiếc triều thiên giấy bồi nghèo hèn ấy trong lễ đăng quang, gợi nhớ Vua muôn vua từng đội mão gai thuở trước!
Hai năm trước ngày đăng quang, khi quân đội Pháp tràn qua vùng Imola lập nên nền cộng hòa thế tục, chính Giám mục Chiaramonti đã làm rúng động dư luận bằng một bài giảng đêm Lễ Giáng Sinh năm 1797. Ngài dũng cảm khẳng định: thể chế dân chủ hoàn toàn không đối nghịch với Tin Mừng, và một người Kitô hữu đích thực hoàn toàn có thể trở thành một công dân gương mẫu của một nền cộng hòa tự do, miễn là họ biết xây dựng đời sống trên nền tảng của đức hạnh và ân sủng! Chính tư duy cởi mở và tầm nhìn sâu sắc ấy đã khiến những người cầm quyền nước Pháp phải kính nể ngài.
Hiệp ước Concordat năm 1801: tiếng chuông Nhà thờ Đức Bà ngân vang trở lại
Người nắm vận mệnh nước Pháp lúc ấy là một viên tướng ba mươi tuổi đầy tham vọng: Napoléon Bonaparte, vừa đảo chính tháng Mười Một năm 1799 để làm Đệ nhất Tổng tài.
Napoléon thực dụng về tôn giáo: ông từng lạnh lùng nói rằng sang Ai Cập thì ông sẵn sàng theo Hồi giáo, về Pháp thì ông là người Công giáo. Nhưng với cặp mắt chính trị sắc bén, ông thấy rõ một điều: mười năm đàn áp tôn giáo đẫm máu đã làm nước Pháp kiệt quệ.
Miền tây Vendée vẫn âm ỉ lửa nổi dậy; hàng triệu nông dân ngày đêm mong linh mục của họ trở về; và hàng giáo sĩ bị xé làm đôi, phe tuyên thệ và phe bất khuất thù ghét nhau. Napoléon nói thẳng với Hội đồng Nhà nước:
“Một xã hội mà không có tôn giáo thì chẳng khác nào một con tàu không có la bàn!
Dân chúng cần phải có một tôn giáo, và tôn giáo ấy nhất thiết phải nằm trong tay chính quyền!”
Và muốn tái lập trật tự tôn giáo, Napoléon hiểu rằng mình bắt buộc phải đàm phán với Đức Giáo hoàng tại Rôma.
Cuộc đàm phán cam go kéo dài tám tháng. Phút chót, Tòa Thánh cử Đức Hồng y Quốc vụ khanh Ercole Consalvi sang Paris, một người lịch thiệp, thông thái mà ý chí sắt đá, không bao giờ nhượng bộ về nguyên tắc đức tin.
Consalvi kể trong hồi ký rằng ngay đêm trước ngày ký, phía Pháp đã lén tráo một bản dự thảo có nhiều điều khoản xâm phạm quyền Giáo hội để ép ngài ký. Đọc kỹ từng dòng, Consalvi phát hiện và kiên quyết không ký! Napoléon nổi trận lôi đình, ném tờ giấy vào lò sưởi, gầm thét dọa cắt đứt quan hệ và biến nước Pháp thành nước Tin Lành. Nhưng vị hồng y vẫn điềm tĩnh đứng vững, buộc Napoléon rốt cuộc phải lùi bước.

Ngày 15 tháng Bảy năm 1801, Hiệp ước Concordat lịch sử chính thức được ký kết, mở ra một khúc quanh hòa giải vĩ đại:
- Đạo Công giáo được nhà nước long trọng công nhận là “Tôn giáo của đại đa số người dân Pháp”.
- Các thánh đường được mở cửa trở lại cho việc thờ phượng công khai; các linh mục, giám mục được nhà nước trả lương và bảo đảm quyền mục vụ.
- Đổi lại, Tòa Thánh chấp nhận những nhượng bộ đau đớn: số lượng giáo phận bị cắt giảm xuống còn sáu mươi giáo phận; toàn bộ đất đai tài sản của Giáo hội bị cách mạng tịch thu trước đây thì Hội Thánh vĩnh viễn từ bỏ quyền đòi lại.
Nặng nề nhất là một đòi hỏi chưa từng có trong lịch sử: Để tái lập sự hiệp nhất từ con số không, Đức Giáo hoàng Piô VII đã tha thiết kêu gọi toàn bộ các giám mục nước Pháp phải tự nguyện từ chức, cả những vị từng lỡ tuyên thệ với cách mạng lẫn những vị giám mục lưu vong từng chịu bao đày ải suốt mười năm để trung thành với Tòa Thánh!
Đại đa số các đấng bản quyền đã vâng phục hy sinh. Thế nhưng, ba mươi tám vị giám mục lưu vong đã cảm thấy cay đắng tột cùng: họ cảm thấy mình bị Rôma ruồng bỏ sau khi đã mất sạch mọi sự vì ngai tòa Thánh Phêrô. Một nhóm nhỏ giáo dân trung kiên đã theo họ tách ra, thành lập nên giáo phái ly khai mang tên Petite Église, nghĩa là “Giáo Hội Nhỏ”. Vài ngàn con cháu của họ tại miền tây nước Pháp cho đến ngày hôm nay vẫn âm thầm sống đạo trong gia đình mà không có linh mục hay thánh lễ.
Chưa dừng lại ở đó, sau khi ký kết, Napoléon đã đơn phương tự ý thêm vào bản hiệp ước bảy mươi bảy Điều Khoản Hữu Cơ mà chưa hề bàn bạc với Tòa Thánh: quy định mọi văn thư của Giáo hoàng gửi vào Pháp đều phải qua tay chính quyền duyệt y, cấm các giám mục tự ý hội họp, và bắt buộc các chủng viện phải giảng dạy các nguyên tắc thần quyền quốc gia của chủ nghĩa Gallican! Đức Giáo hoàng Piô VII kịch liệt lên tiếng phản đối sự tráo trở ấy, nhưng Napoléon bỏ ngoài tai.
Dẫu vậy, ơn ích thiêng liêng mà bản Concordat đem lại cho các linh hồn là vô cùng to lớn!
Sáng Chúa Nhật Phục Sinh, ngày 18 tháng Tư năm 1802, sau đúng mười năm câm lặng trong tang tóc, tiếng chuông đồng của Nhà thờ Đức Bà Paris lại ngân vang thánh thót khắp bầu trời kinh đô. Một Thánh lễ Tạ Ơn long trọng được cử hành trong nước mắt hân hoan của hàng vạn tín hữu. Cùng tuần lễ ấy, văn hào trẻ tuổi François-René de Chateaubriand cho xuất bản kiệt tác Vẻ đẹp của Kitô giáo, đánh thức tâm hồn cả một thế hệ người Pháp nhận ra vẻ đẹp thánh thiện, cao cả và dịu dàng của đạo thánh cha ông. Ít lâu sau, chu kỳ tuần lễ bảy ngày truyền thống với Ngày Chúa Nhật thánh thiêng chính thức được khôi phục, quét sạch dấu vết của tuần lễ mười ngày cách mạng.
Chiếc vương miện tại Nhà thờ Đức Bà Paris năm 1804
Năm 1804, Napoléon bước lên đỉnh cao quyền lực khi tự xưng làm Hoàng đế nước Pháp.
Muốn vượt cả vinh quang Charlemagne ngàn năm trước, Napoléon mời chính Đức Piô VII sang Paris xức dầu cho mình. Các hồng y van xin Đức Thánh Cha đừng đi, sợ ngài thành con cờ cho sự kiêu ngạo của một kẻ tiếm quyền. Nhưng với lòng người cha luôn mong cứu các linh hồn, và hy vọng thuyết phục Napoléon bỏ các Điều Khoản Hữu Cơ, Đức Piô VII quyết định lên đường.

Ngày 2 tháng Mười Hai năm 1804, một đại lễ đăng quang lộng lẫy chưa từng thấy đã diễn ra bên trong lòng Nhà thờ Đức Bà Paris. Đức Giáo hoàng Piô VII đã long trọng xức dầu thánh hiến cho Hoàng đế Napoléon và Hoàng hậu Joséphine.
Nhưng đến lúc đội triều thiên, Napoléon tiến lại bàn thờ, tự tay cầm vương miện đặt lên đầu mình, rồi tự tay đội vương miện thứ hai cho Hoàng hậu Joséphine. Người đời sau hay thêu dệt rằng ông giật phăng vương miện khỏi tay Giáo hoàng; thật ra nghi thức ấy đã được bàn trước và Đức Giáo hoàng biết rõ. Dẫu vậy, cử chỉ ngạo mạn ấy gửi đi một thông điệp lạnh lùng: ngai vàng của Napoléon do chính tài ông giành lấy, chẳng nhờ ai ban phát!
Trong bức đại họa nổi tiếng của danh họa Jacques-Louis David tái hiện lại buổi lễ, nay treo tại Bảo tàng Louvre, theo lệnh của Napoléon, họa sĩ đã vẽ Đức Giáo hoàng giơ tay ban phép lành để ngài không có vẻ ngồi đó một cách vô tri; thế nhưng, ai nhìn kỹ vào bức tranh cũng thấy dung nhan Đức Piô VII hiện lên nhỏ bé, lặng lẽ và trĩu nặng ưu tư sau lưng người hùng trần thế.
Lịch sử còn lưu lại một câu chuyện bí mật đầy kịch tính trước giờ khai lễ: Đêm trước ngày đăng quang, Hoàng hậu Joséphine đã bí mật tìm đến gặp riêng Đức Giáo hoàng, rưng rưng nước mắt thú nhận rằng bà và Napoléon từ trước đến nay mới chỉ làm đám cưới dân sự theo luật thế tục chứ chưa từng cử hành Bí tích Hôn Phối trong nhà thờ! Đức Giáo hoàng lập tức kiên quyết tuyên bố: nếu cuộc hôn nhân chưa được Giáo hội chúc phúc thành sự, ngài dứt khoát sẽ từ chối bước vào thánh đường làm lễ tấn phong!
Napoléon rơi vào thế kẹt buộc phải nhượng bộ: ngay trong đêm hôm ấy, một Thánh lễ hôn phối bí mật đã được cử hành vội vã tại nhà nguyện Cung điện Tuileries dưới sự chủ sự của người cậu ruột Napoléon là Đức Hồng y Joseph Fesch, hoàn toàn không có nhân chứng nào tham dự. Năm năm sau, khi muốn phế bỏ Joséphine để cưới Công chúa Marie-Louise nước Áo hòng kiếm người nối dõi, Napoléon đã trơ tráo viện dẫn chính lý do “thiếu nhân chứng” trong đêm hôm ấy để ép các tòa án giáo sĩ Paris tuyên bố cuộc hôn nhân với Joséphine là vô hiệu!
Đức Giáo hoàng ở lại Paris bốn tháng. Hàng vạn người Paris, những người mười năm trước từng hò reo quanh máy chém linh mục, nay chen nhau quỳ dưới chân ngài xin phép lành. Thế nhưng, về mặt chính trị, Napoléon đã không nhượng bộ dù chỉ một điều khoản nhỏ.
Người tù cô độc nơi pháo đài Savona
Ảo vọng hòa bình nhanh chóng tan vỡ khi cỗ máy chiến tranh của Napoléon giày xéo khắp lục địa già.
Trong cuộc phong tỏa kinh tế chống lại Đế quốc Anh, tức Hệ thống Phong tỏa Lục địa, Napoléon gửi tối hậu thư đòi Đức Giáo hoàng phải đóng cửa toàn bộ các hải cảng của Lãnh thổ Giáo hoàng đối với tàu bè Anh quốc, đồng thời trục xuất mọi kiều dân Anh, nghĩa là bắt Giáo hội phải coi kẻ thù của nước Pháp cũng là kẻ thù của chính mình!
Đức Giáo hoàng Piô VII đã khẳng khái cất lời từ chối: Ngài tuyên bố rằng Giáo hoàng là người Cha chung của mọi dân tộc, cánh cửa của ngài luôn rộng mở cho hết thảy con cái Chúa, và Tòa Thánh tuyệt đối không bao giờ được phép đứng về một phe nào trong các cuộc chiến tranh tàn sát giữa các quốc gia!
Napoléon giận dữ gửi bức thư hăm dọa đầy ngạo mạn:
“Trẫm coi Đức Giáo hoàng như người cha tinh thần, khi ngài hành xử đúng bổn phận;
nhưng ngài hãy nhớ rằng: Ngài là Giáo hoàng của thành Rôma, còn Trẫm mới chính là Hoàng đế của Rôma!”
Tháng Hai năm 1808, quân đội Pháp tràn vào chiếm đóng kinh thành Rôma. Ngày 17 tháng Năm năm 1809, Napoléon ban hành sắc lệnh sáp nhập toàn bộ Lãnh thổ Giáo hoàng vào Đế quốc Pháp, giáng Rôma xuống hàng “thành phố thứ hai của đế quốc”. Khi con trai ông chào đời năm 1811, ông phong cho cậu bé tước hiệu Vua thành Rôma.
Ngày 10 tháng Sáu năm 1809, lá cờ Tòa Thánh bị hạ xuống khỏi Pháo đài Thiên Thần. Cùng ngày hôm ấy, Đức Giáo hoàng Piô VII đã ký sắc lệnh ban hành Tông sắc Quum memoranda, dũng cảm tuyên bố vạ tuyệt thông toàn bộ những kẻ chủ mưu chiếm đoạt tài sản Hội Thánh. Bản văn không nêu đích danh tên Napoléon, nhưng cả thế giới đều hiểu lưỡi gươm thiêng đang nhắm vào ai!
Chưa đầy một tháng sau, vào rạng sáng ngày 6 tháng Bảy năm 1809, lính Pháp đã bắc thang trèo tường Điện Quirinale bắt cóc ngài như đã kể.
Đường lưu đày của người mục tử già là chuỗi ngày tàn nhẫn: ngài bị nhốt trong cỗ xe kín mít chạy suốt ngày đêm giữa mùa hè oi bức, sốt mê man mà không được dừng nghỉ. Tại Grenoble, lính Pháp thô bạo tách ngài khỏi vị cộng sự trung thành là Đức Hồng y Pacca, người sau đó bị giam biệt giam hơn ba năm trên pháo đài băng giá Fenestrelle. Cuối cùng, ngài bị giải về quản thúc tại dinh giám mục thành phố cảng Savona bên bờ biển Liguria nước Ý.

Ngài bị giam ở Savona gần ba năm. Cai ngục tịch thu giấy mực, sách vở, thư từ; thư gửi đến đều bị bóc ra kiểm duyệt; các Hồng y bị xua đuổi tản mác, không ai được vào thăm ngài.
Napoléon dùng mọi cách ép ngài chuẩn nhận các giám mục do hoàng đế tự ý bổ nhiệm. Nhưng vị Giáo hoàng già kiên quyết từ chối: một Giáo hoàng đang bị tù, mất tự do, thì không thể quyết định gì! Thế là hàng chục giáo phận khắp Đế chế Pháp trống tòa. Năm 1811, Napoléon triệu tập một công đồng quốc gia các giám mục Pháp tại Paris nhằm tước quyền bổ nhiệm của Giáo hoàng, nhưng các giám mục đã không chịu khuất phục, buộc Napoléon phải giải tán công đồng trong giận dữ và bắt giam nhiều vị giám mục can trường.
Nơi gian phòng giam nhỏ bé ở Savona, người ta thấy vị Giáo hoàng của hoàn vũ sống thanh bạch hệt như một đan sĩ khó nghèo năm xưa: ngài ngày đêm chìm đắm trong lời kinh nguyện, tự tay giặt giũ chiếc áo chùng trắng cũ kỹ, và tự mình lấy kim chỉ vá lại những vết rách sờn vai!
Cơn cám dỗ tại Fontainebleau và sự trỗi dậy của lòng can đảm
Mùa hè năm 1812, ngay trước ngày xua sáu mươi vạn quân Đại Binh tiến vào bão tuyết xâm lăng nước Nga, Napoléon hạ lệnh bí mật chuyển Đức Giáo hoàng về Cung điện Fontainebleau gần Paris.
Cuộc áp giải diễn ra trong sự bảo mật tuyệt đối: ngài bị ép mặc thường phục màu đen để người đi đường không nhận ra. Khi xe vượt qua con đèo Mont-Cenis hiểm trở trên dãy Alps, vị mục tử già ngã bệnh thập tử nhất sinh, tưởng chừng tắt thở đến mức đoàn tùy tùng hoảng sợ phải vội vã mời linh mục đến ban Bí tích Xức Dầu Bệnh Nhân ngay trong trạm dừng chân, rồi lại tiếp tục đẩy ngài lên xe chạy tiếp!
Tại Fontainebleau, ngài bị giam lỏng suốt gần hai năm. Mùa đông năm 1812, đạo quân khổng lồ của Napoléon bị tuyết trắng nước Nga chôn vùi, gần nửa triệu binh lính vùi thây nơi xứ người. Thất trận trở về trong điên cuồng, tháng Giêng năm 1813, Napoléon đích thân đến cung điện Fontainebleau, dùng nhiều ngày liền giáp mặt Giáo hoàng.
Hoàng đế dùng đủ mánh khóe: lúc ngọt ngào vuốt ve, lúc gầm thét đập bàn; người ta kể có lúc mất bình tĩnh, ông lao tới túm hàng cúc áo dòng của vị Giáo hoàng già mà giật mạnh! Trước kẻ bạo chúa, Đức Piô VII năm ấy bảy mươi tuổi, kiệt sức vì bệnh, bị cô lập, không một cố vấn nào bên cạnh.
Và trong một khoảnh khắc yếu lòng của phận người, ngày 25 tháng Giêng năm 1813, ngài đã đặt bút ký vào bản sơ thảo thỏa thuận nhượng bộ hầu hết những đòi hỏi của Napoléon, thường gọi là Bản Concordat Fontainebleau.
Ký xong, Napoléon đắc thắng cho các hồng y lưu đày vào thăm ngài. Đức Hồng y Consalvi, Đức Hồng y Pacca cùng các giáo phẩm trung kiên vội đến, nghẹn ngào chỉ cho ngài thấy hậu quả tai hại của bản thỏa ước. Đức Giáo hoàng bừng tỉnh, nhận ra sai lầm đau đớn của mình.
Người thân cận kể rằng suốt nhiều tuần sau đó, ngài khóc ngày đêm, bỏ ăn, mất ngủ, và thấy mình bất xứng đến mức không dám dâng Thánh lễ!
Thế nhưng, ngài đã không để cho sự ngã lòng vùi dập lương tâm! Được nâng đỡ bởi các vị cố vấn trung kiên, ngày 24 tháng Ba năm 1813, Đức Giáo hoàng Piô VII đã tự tay cầm bút viết một bức tâm thư đanh thép gửi thẳng cho Napoléon, long trọng tuyên bố hủy bỏ toàn bộ chữ ký của mình trên bản thỏa thuận Fontainebleau! Ngài tuyên bố trước nhan Thiên Chúa rằng bản văn ấy là hoàn toàn vô giá trị vì được ký kết trong cảnh cầm tù cưỡng bách.
Viết xong lá thư lịch sử ấy, tâm hồn ngài tìm lại được sự bình an thánh thiện lạ lùng, và ngài lại sốt sắng bước lên bàn thánh dâng của lễ tạ ơn Chúa!
Trong toàn bộ lịch sử hai ngàn năm của các vị Giáo hoàng, hiếm có khoảnh khắc nào làm xúc động lòng người đến thế: Một ông lão già nua, yếu ớt đã vấp ngã vì sự yếu hèn của thể xác, nhưng rồi ngài đã can đảm đứng thẳng dậy nhân danh Chúa Kitô, công khai nhận lỗi trước toàn thể Giáo hội và dũng cảm sửa lại sai lầm trước họng súng của kẻ bạo quyền!
Khải hoàn trở về và sự phục hưng của Dòng Tên
Bánh xe lịch sử chuyển vần thần tốc. Đầu năm 1814, liên quân các cường quốc châu Âu tràn vào kinh thành Paris, đế chế Napoléon sụp đổ tan tành. Bị dồn vào chân tường trước khi thoái vị, Napoléon buộc phải hạ lệnh trả tự do vô điều kiện cho Đức Giáo hoàng.
Ngày 24 tháng Năm năm 1814, Đức Giáo hoàng Piô VII đã khải hoàn tiến bước vào kinh thành Rôma, đúng bốn năm, mười tháng sau đêm ngài bị lính Pháp điệu đi trong bóng tối!
Cả Rôma vỡ òa trong niềm vui nghẹn ngào. Khi xe của vị Cha chung qua cổng Porta del Popolo, đám thanh niên tháo ngựa ra, tự tay kéo xe ngài qua các đại lộ giữa tiếng reo hò, tiếng vỗ tay trong nước mắt và tiếng chuông của khắp các nhà thờ Rôma!
Ngày 7 tháng Tám năm 1814, ngài đã cử hành một hành vi mục vụ lịch sử: bước vào Nhà thờ Gesù, dâng Thánh lễ trước bàn thờ Thánh Ignatiô và long trọng công bố sắc lệnh phục hồi Dòng Tên trên toàn thế giới sau bốn mươi mốt năm bị giải tán đau buồn.
Năm 1815, tại Hội nghị Vienna, tài ngoại giao xuất chúng của Đức Hồng y Consalvi đã giúp Tòa Thánh đòi lại được hầu như toàn vẹn Lãnh thổ Giáo hoàng. Để muôn đời ghi nhớ và tạ ơn bàn tay từ mẫu chở che của Mẹ Thiên Chúa đã giải thoát Hội Thánh qua cơn bão táp, Đức Giáo hoàng Piô VII đã chính thức thiết lập ngày 24 tháng Năm, ngày ngài khải hoàn về lại Rôma, làm Đại lễ kính Đức Mẹ Phù Hộ Các Giáo Hữu. Người Công giáo khắp năm châu bốn biển, trong đó có giáo đoàn Việt Nam chúng ta, cho đến hôm nay vẫn sốt sắng mừng kính ngày lễ hồng ân này.
Tình phụ tử sau cùng dành cho người tù Saint Helena
Về phần Napoléon Bonaparte, sau thất bại thảm khốc tại trận Waterloo năm 1815, ông bị người Anh đày ải ra hòn đảo đá cô quạnh Saint Helena nằm trơ trọi giữa vùng biển Nam Đại Tây Dương mênh mông.
Khi vương triều sụp đổ, gia tộc Bonaparte bị ruồng bỏ khắp châu Âu. Bà Letizia Ramolino, người mẹ già đau khổ của Napoléon, cùng các anh chị em ông không còn nơi nương tựa. Và chính trong giờ phút cay đắng ấy, con người đầu tiên mở rộng vòng tay từ mẫu đón nhận họ lại chính là vị Giáo hoàng từng bị Napoléon giam cầm: Đức Piô VII! Ngài cho mẹ và gia đình Napoléon được nương náu ngay giữa lòng kinh thành Rôma và hết lòng che chở họ.
Không những thế, Đức Giáo hoàng còn ủy thác cho Đức Hồng y Consalvi gửi một bức giác thư tha thiết đến chính phủ Anh quốc, nài xin họ hãy đối xử nhân đạo và khoan dung hơn với người tù trên đảo Saint Helena. Bức thư chứa đựng tấm lòng bao dung mục tử sâu thẳm:
“Người tù ấy giờ đây không còn khả năng làm hại bất cứ ai trên đời này nữa.
Nguyện xin quý ngài đừng để cho những ngày tháng cuối đời của một phận người phải chất chứa thêm những đắng cay tủi nhục!”
Và khi người cựu hoàng cô đơn nơi đảo hoang xin một linh mục sang ban bí tích, chính Đức Piô VII đã ân cần lo liệu: hai linh mục người Corse là Cha Antonio Buonavita và Cha Ange Vignali vượt đại dương sang Saint Helena chăm sóc phần hồn cho ông.
Ngày 5 tháng Năm năm 1821, Napoléon qua đời trên đảo vắng sau khi lãnh các bí tích sau cùng từ tay Cha Vignali. Trong di chúc, vị hoàng đế từng làm rung chuyển cả thế giới đã viết những dòng khiêm nhường: “Tôi chết trong đức tin của Giáo hội Công giáo Rôma, tôn giáo mà tôi đã được sinh ra và nuôi dưỡng”.
Người ta kể rằng những ngày nằm bệnh nhìn ra biển khơi, Napoléon hay suy ngẫm về Đức Kitô, và đã nói với một viên tướng tùy tùng:
“Ta hiểu rõ con người, và Ta bảo cho khanh biết: Đức Giêsu không đơn thuần chỉ là một con người phàm trần!
Những bậc vĩ nhân như Alexander Đại Đế, Julius Caesar, Charlemagne và chính bản thân Ta đã dựng nên những đế quốc vĩ đại bằng sức mạnh của gươm giáo và bạo lực; thế nhưng, sau khi chúng ta ngã xuống, chẳng còn lấy một ai sẵn lòng chết vì chúng ta!
Còn Đức Kitô, Người đã xây dựng Nước Trời của Người thuần túy trên nền tảng của Tình Yêu; và kìa, cho đến tận ngày hôm nay, hàng triệu con người trên khắp thế giới vẫn đang sẵn sàng hân hoan đổ máu và hy sinh cả tính mạng vì Người!”
Đức Giáo hoàng Piô VII thanh thản an nghỉ trong Chúa hai năm sau đó, vào ngày 20 tháng Tám năm 1823, hưởng thọ tám mươi mốt tuổi. Năm 2007, Tòa Thánh đã chính thức mở án phong Chân Phước và tuyên xưng ngài là Đấng Tôi Tớ Chúa.
Tiếng vọng lịch sử nơi trời Nam
Thật là một sự trùng hợp đầy ý nghĩa: đúng những năm Đức Piô VII và Napoléon giằng co định hình lại tôn giáo châu Âu, thì ở bên kia địa cầu, quê hương Việt Nam cũng vừa qua một khúc quanh lớn:
Năm 1802, đúng vào năm mà tiếng chuông Nhà thờ Đức Bà Paris ngân vang trở lại sau Hiệp ước Concordat, người thanh niên Nguyễn Ánh sau một phần tư thế kỷ nếm mật nằm gai đã chính thức thống nhất giang sơn từ ải Nam Quan đến mũi Cà Mau, lên ngôi hoàng đế lập ra triều Nguyễn, lấy niên hiệu là Gia Long!
Vị giám mục người Pháp Pierre Pigneau de Behaine, tức Đức cha Bá Đa Lộc, người từng sát cánh đồng cam cộng khổ bên ông hơn hai mươi năm, đã qua đời trước đó ba năm, năm 1799, nơi chiến trường Quy Nhơn.
Để đền đáp ân tình xưa cũ, Hoàng đế Gia Long đã thi hành một chính sách khoan hòa, để yên cho người Công giáo được tự do giữ đạo trong suốt triều đại của mình. Thế nhưng, vị quân vương khai sáng triều Nguyễn vẫn giữ trọn đạo Nho, và ông đã không chọn người cháu nội, con của Hoàng tử Cảnh, người từ nhỏ được Đức cha Bá Đa Lộc dạy dỗ, lên nối ngôi, mà trao lại vương quyền cho Hoàng tử Đảm, người sau này trở thành Hoàng đế Minh Mạng!
Một kỷ nguyên bão táp thử thách đức tin mới đang chực chờ phía trước đối với Giáo hội Công giáo Việt Nam…
Trang sử hào hùng giữa Napoléon Bonaparte và Đức Giáo hoàng Piô VII mãi mãi là một bài ca hy vọng bất tử cho người tín hữu muôn đời:
Một bên là một thiên tài quân sự bách chiến bách thắng, nắm giữ trong tay hàng triệu đạo quân giáp sắt tinh nhuệ, có thể phế lập các vị vua chúa châu Âu chỉ sau một cái phẩy tay.
Một bên là một vị mục tử già nua hiền hậu, không tấc sắt trong tay, bị giam cầm cô độc nơi bốn bức tường ngục tối, chỉ có cuốn sách kinh nhật tụng sờn rách làm bạn đồng hành.
Thế nhưng khi gió thời gian quét qua, đế chế đại bàng kiêu ngạo đã tan như bọt nước; còn ngai tòa khiêm nhường xây trên Tình Yêu Thập Giá và sự hiền hòa của Tin Mừng thì vẫn đứng vững qua muôn thế hệ!
Lời phán hứa của Thầy Chí Thánh Giêsu bên bờ biển hồ năm xưa một lần nữa được minh chứng sáng ngời giữa lòng lịch sử: “Quyền lực tử thần sẽ không bao giờ thắng nổi Hội Thánh của Thầy!”
Lời phán hứa của Thầy Chí Thánh Giêsu bên bờ biển hồ năm xưa một lần nữa được minh chứng sáng ngời giữa lòng lịch sử: “Quyền lực tử thần sẽ không bao giờ thắng nổi Hội Thánh của Thầy!”
Chương 121 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Chúng tôi không thể nhượng bộ, và chúng tôi dứt khoát không bao giờ từ bỏ điều không thuộc về mình.”
Những người trong chương
- Piô VII · Năm 2007 Rôma mở tiến trình phong chân phước cho ngài. Ngày 24 tháng Năm, ngày ngài về lại Rôma, vẫn là lễ Đức Mẹ Phù Hộ các Giáo hữu.
- Hồng y Pacca · Hồi ký của ông kể đêm 6 tháng Bảy năm 1809 và mấy đồng tiền trong túi giáo hoàng.
- Napoléon · Hài cốt ông nay nằm trong điện Invalides ở Paris.
Nơi ấy hôm nay
- Bảo tàng Louvre treo bức tranh lễ đăng quang của David. Tìm Đức Piô VII, bạn sẽ thấy ngài ngồi sau lưng hoàng đế.
- Điện Quirinale ở Rôma, nơi lính trèo thang vào bắt giáo hoàng, nay là dinh Tổng thống nước Ý.
- San Giorgio Maggiore, đảo ở Venice nơi mật nghị năm 1799 họp, nhìn sang quảng trường Thánh Máccô.
Muốn đọc thêm
Hồi ký hồng y Pacca, Memorie storiche · Hồi ký hồng y Consalvi · E. E. Y. Hales, Napoleon and the Pope · Owen Chadwick, The Popes and European Revolution
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Piô VII
- Étienne Radet
- Bartolomeo Pacca
- Piô VI
- Napoléon Bonaparte
- Ercole Consalvi
- François-René de Chateaubriand
- Joséphine
- Joseph Fesch
- Letizia Bonaparte
- Ange Vignali
- Antonio Buonavita
- Gia Long
- Bá Đa Lộc
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 122
Ngai vàng, bàn thờ và những làn sóng mới
Ông vua được xức dầu trọng thể ở Reims năm 1825, sao chỉ năm năm sau đã phải bỏ ngai mà chạy?
Khoảng 25 phút đọc








