Tư liệu chương 123
Kiểm chứng chương 123: Mỹ Latinh: tiếng chuông Dolores và những nền cộng hòa mới
Đọc xong chương 123, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: làm sao biết được cha Hidalgo đã hô gì vào buổi sáng ấy, vụ tàn sát ở Guanajuato có thật không, và chuyện Đức Bà Aparecida hay cha Brochero là từ đâu mà ra. Những trang này trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện được lần về nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào còn được bàn.
Chương lấp khoảng dài từ năm 1810 đến năm 1930 trong lịch sử Hội Thánh ở Mỹ Latinh. Nguồn chính là các văn kiện của Tòa Thánh: Etsi longissimo (Đức Piô VII, 1816), Etsi iam diu (Đức Lêô XII, 1824), Sollicitudo Ecclesiarum (Đức Grêgôriô XVI, 1831) và In plurimis (Đức Lêô XIII, 1888). Bên cạnh đó có văn bản Sentimientos de la Nación của Morelos (1813), các đạo luật Cải cách của Mêhicô (1855 đến 1859), và hồ sơ phong thánh cha Brochero (2016) và mẹ Laura Montoya (2013).
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Dolores, ngày 16 tháng Chín năm 1810
Miguel Hidalgo. Ông sinh ngày 8 tháng Năm năm 1753, nên năm 1810 ông năm mươi bảy tuổi. Ông dạy dân làng trồng nho, nuôi tằm, làm đồ gốm, những nghề mà chính quyền thuộc địa hạn chế. Chuyện tóc ông đã bạc là cách người kể phác chân dung.
Lá cờ Đức Mẹ Guadalupe. Hidalgo lấy lá cờ ở Atotonilco ngay trong ngày 16 tháng Chín. Về Đức Mẹ Guadalupe, xem chương 102.
Tiếng hô. Chương viết “Người ta còn nhớ” tiếng hô: “Đức Mẹ Guadalupe muôn năm, đả đảo chính quyền xấu.” Nói như thế là đúng mức. Lời chính xác của “tiếng hô Dolores” không được ghi lại ngay lúc ấy, và các lần kể về sau mỗi nơi một khác.
Vụ tàn sát ở Guanajuato. Ngày 28 tháng Chín năm 1810, ở kho thóc Alhóndiga de Granaditas, quân nổi dậy giết nhiều người Tây Ban Nha cùng gia đình họ. Chương nói thẳng điều này.
Vụ rút phép thông công. Giám mục đắc cử Michoacán là Manuel Abad y Queipo rút phép thông công Hidalgo bằng sắc lệnh ngày 24 tháng Chín năm 1810, và Tòa Dị giáo mở hồ sơ xử ông.
Việc bãi bỏ nô lệ. Hidalgo ra sắc lệnh xóa chế độ nô lệ ở Guadalajara ngày 6 tháng Chạp năm 1810. Đó là sắc lệnh đầu tiên như thế ở châu Mỹ.
Cái chết của Hidalgo. Ông bị bắt tháng Ba năm 1811, bị tước chức linh mục, và bị xử bắn ở Chihuahua ngày 30 tháng Bảy năm 1811. Đầu ông bị treo ở một góc Alhóndiga từ năm 1811 đến năm 1821.
Morelos. Điều 2 trong Sentimientos de la Nación (1813) quy định đạo Công giáo là tôn giáo duy nhất được phép. Điều 15 xóa chế độ nô lệ và mọi phân biệt đẳng cấp. Thuở trẻ ông làm nghề dắt la. Ông bị xử bắn ngày 22 tháng Chạp năm 1815. Tên bản tuyên ngôn, chương dịch là “Những tâm tình của Quốc gia”.
Kế hoạch Iguala. Công bố ngày 24 tháng Hai năm 1821, dựa trên ba bảo đảm: tôn giáo, độc lập và đoàn kết. Mêhicô giành độc lập năm ấy.
Tiếng chuông Dolores. Chiếc chuông gốc nay treo ở Phủ Quốc gia tại thành phố Mêhicô. Mỗi năm, đêm 15 tháng Chín, tổng thống rung chuông ấy.
Rôma ở giữa
Quyền bảo trợ. Đức Giuliô II trao quyền này cho vương triều Tây Ban Nha năm 1508, trong sắc chỉ Universalis ecclesiae, đổi lại việc nhà vua chi tiền cho việc truyền giáo. Chuyện quyền bảo trợ được kể ở chương 101.
Đức Mẹ Cứu Chữa. Lá cờ phe trung thành là một bức tượng người ta kể đã đến cùng quân của Cortés. Đó là truyền thống ở Mêhicô, chưa có tài liệu nào chứng minh.
Tucumán. Nhiều đại biểu tuyên bố Argentina độc lập năm 1816 là linh mục. Điều này được ghi rõ trong lịch sử Đại hội Tucumán.
Các thư năm 1816 và 1824. Đức Piô VII khuyên vâng phục vua Tây Ban Nha trong Etsi longissimo (1816). Đức Lêô XII làm như thế trong Etsi iam diu (1824).
Năm 1808. Napoléon xâm chiếm Tây Ban Nha khiến các thuộc địa không còn vua để vâng lệnh. Xem chương 121.
Các giáo phận trống. Khoảng năm 1829, Mêhicô không còn một giám mục nào tại chức.
Sứ bộ Muzi. Năm 1823, Đức Piô VII phái một sứ bộ đến Chile. Trong đoàn có linh mục trẻ Giovanni Mastai-Ferretti, về sau là Đức Piô IX. Các tiểu sử của ngài kể chuyến vượt biển ấy, và sách lịch sử Hội Thánh Mỹ Latinh của Enrique Dussel cũng vậy.
Lời thỉnh cầu của Bolívar. Năm 1827, Đức Lêô XII chọn giám mục cho vùng Đại Colombia theo lời thỉnh cầu của Simón Bolívar. Dussel và J. Lloyd Mecham đều ghi lại.
Năm 1831 và 1835. Đức Grêgôriô XVI ban hiến chế Sollicitudo Ecclesiarum năm 1831, và năm 1835 Tòa Thánh công nhận Tân Granada. Về Đức Grêgôriô XVI, xem chương 122.
Phe tự do và phe bảo thủ
Mêhicô. Các mốc thời gian là:
- 1855, luật Juárez; 1856, luật Lerdo.
- 1857, hiến pháp mới.
- 1859, các luật Cải cách.
- 1858 đến 1861, chiến tranh Cải cách.
- Ngày 19 tháng Sáu năm 1867, Maximilian bị xử bắn.
Chương gom các mốc ấy lại thành một mạch kể, và cho thấy lỗi của cả hai phe. Câu chuyện còn tiếp ở chương 143.
Juárez. Ông là một cậu bé mồ côi người Zapotec, mười hai tuổi mới học tiếng Tây Ban Nha. Một tu sĩ Phanxicô giáo dân, Antonio Salanueva, giúp ông bắt đầu việc học. Chuyện này có trong mọi tiểu sử Juárez.
Maximilian. Ông giữ nguyên các luật tự do, làm phe bảo thủ thất vọng. Mecham và các sách lịch sử Mêhicô đều ghi như vậy.
Colombia. Dòng Tên bị trục xuất năm 1850 và năm 1861. Năm 1887, Colombia ký hiệp ước với Tòa Thánh.
García Moreno.
- Năm 1869, hiến pháp của ông biến đạo Công giáo thành điều kiện của quyền công dân.
- Năm 1873, ông dâng nước Ecuador cho Thánh Tâm Chúa Giêsu.
- Ông bị ám sát ngày 6 tháng Tám năm 1875.
- Tiếng kêu “Thiên Chúa không chết” (¡Dios no muere!) là lời truyền lại.
Chương chỉ nói “Người ta kể rằng”, và chỉ có thể nói đến thế. Cảnh ông ngã xuống trên bậc thềm phủ tổng thống, sau khi rời nhà thờ, là cách người kể đặt cảnh.
Brazil.
- Từ năm 1872 đến 1875 có “Vấn đề tôn giáo”. Năm 1874 hai giám mục Vital và Macedo Costa bị kết án, đến năm 1875 thì được ân xá.
- Ngày 15 tháng Mười Một năm 1889, Brazil thành nền cộng hòa.
- Ngày 7 tháng Giêng năm 1890, một sắc lệnh tách Hội Thánh khỏi nhà nước.
Những người ở lại với dân
Rôsa Lima và Martinô de Porres. Rôsa mất năm 1617. Cả hai vị đều có tiếng trong các tiểu sử thánh thông dụng.
Chúa của những phép lạ, ở Lima. Một người nô lệ gốc Angola vẽ bức ảnh ấy vào thế kỷ XVII. Bức tường mang tranh vẫn đứng vững sau trận động đất năm 1655. Cảnh đoàn người mặc áo tím đi theo kiệu hằng tháng Mười là phong tục còn lại đến nay. Con số “hàng trăm ngàn” là ước chừng của người kể.
Đức Bà Aparecida. Chuyện ba người đánh cá, viên thống đốc đi ngang, thân tượng rồi đến cái đầu là chuyện truyền lại. Các mốc thì chắc hơn: tượng được tìm thấy năm 1717 ở sông Paraíba, được đội triều thiên năm 1904, và năm 1930 Đức Piô XI tuyên bố Mẹ là bổn mạng của Brazil.
Thánh José Gabriel Brochero.
- Ngài sinh năm 1840 và mất ngày 26 tháng Giêng năm 1914.
- Ngài mắc bệnh phong và bị mù.
- Ngài lập một nhà tĩnh tâm ở Villa del Tránsito, nay tên là Villa Cura Brochero.
- Con la của ngài tên Malacara, và dân gọi ngài là “linh mục gaucho”.
- Ngài được phong thánh ngày 16 tháng Mười năm 2016.
Chương nói ngài mắc bệnh phong “có lẽ vì đã ăn chung bữa với người bệnh”. Lời giải thích ấy là chuyện truyền lại, nên chương mới có chữ “có lẽ”.
Thánh Laura Montoya. Năm 1914, bà lập Dòng Thừa sai Đức Maria Vô Nhiễm và Thánh Catarina Siena, sau khi học tiếng của những người bà đến sống cùng. Bà được phong thánh năm 2013.
Nô lệ được tự do
Brazil năm 1888. Đạo luật Hoàng kim (Lei Áurea) xóa chế độ nô lệ ngày 13 tháng Năm năm 1888. Thông điệp In plurimis của Đức Lêô XIII đề ngày 5 tháng Năm năm 1888, tức tám ngày trước đó, đúng như chương viết. Về nạn buôn nô lệ, xem chương 103.
Những bước dẫn tới ngày ấy. Việc đưa thêm người bị bắt vào Brazil bị cấm năm 1850, luật Con cái nô lệ sinh ra là tự do ra năm 1871, và luật Nô lệ trên sáu mươi tuổi ra năm 1885. Sử Brazil ghi tên các vị bộ trưởng đứng sau những luật ấy: Eusébio de Queirós, Rio Branco và Saraiva-Cotegipe. Cũng sách sử ấy mô tả các hội đoàn Đức Mẹ Mân Côi góp tiền chuộc các thành viên.
Con số. Gần năm triệu người bị đưa sang Brazil. Con số này lấy từ cơ sở dữ liệu Slave Voyages tại slavevoyages.org, như đã nói ở tư liệu chương 103.
Công chúa Isabel. Bà ký Đạo luật Hoàng kim với tư cách nhiếp chính, khi cha bà là Pedro II đang ở châu Âu.
Các năm 1858, 1899, 1955. Chủng viện Piô Mỹ Latinh mở ở Rôma năm 1858. Công đồng Toàn thể Mỹ Latinh họp năm 1899 với năm mươi ba giám mục và tổng giám mục. Hội đồng giám mục Mỹ Latinh, gọi tắt là CELAM, lập ở Rio de Janeiro năm 1955.
Lời Kinh Thánh. Những lời về Tin Mừng cho người nghèo, chương dùng để nói về bà Laura Montoya, là lời Chúa Giêsu đọc trong hội đường Nadarét, trong Tin Mừng Luca chương 4, câu 18. Chương diễn lại bằng lời văn của mình.
Những người trong chương
Miguel Hidalgo và José María Morelos là hai linh mục lãnh đạo cuộc nổi dậy giành độc lập ở Mêhicô.
Piô VII, Lêô XII, Grêgôriô XVI, Piô IX, Lêô XIII, Piô XI và Phanxicô là các giáo hoàng.
Benito Juárez là tổng thống Mêhicô, và Maximilian là hoàng đế của nước ấy.
Gabriel García Moreno là tổng thống Ecuador.
Pedro II là hoàng đế Brazil, và Isabel là công chúa nhiếp chính, con gái ông. Vital Maria Gonçalves de Oliveira (Olinda) và Antonio de Macedo Costa (Pará) là hai giám mục bị kết án năm 1874.
José Gabriel Brochero là linh mục, nay là thánh. Laura Montoya là nữ tu, nay là thánh.
Những nơi trong chương
Ở Mêhicô: Dolores, Atotonilco, Guanajuato, Chihuahua và thành phố Mêhicô. Ở Colombia: Bogotá. Ở Ecuador: Quito. Ở Brazil: Olinda, Pará, Rio de Janeiro, sông Paraíba và Aparecida. Ở Argentina: Córdoba. Ở Peru: Lima. Và Rôma.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc thông điệp In plurimis (1888) của Đức Lêô XIII về việc xóa bỏ chế độ nô lệ; Tòa Thánh đăng các văn kiện trên trang vatican.va. Rồi tìm đọc về cuộc đời cha Brochero, vị thánh cưỡi la của vùng núi Córdoba.
Muốn đọc rộng hơn, hai cuốn sách chuẩn là Church and State in Latin America (Hội Thánh và Nhà nước ở Mỹ Latinh) của J. Lloyd Mecham (1934, tái bản 1966) và A History of the Church in Latin America (Lịch sử Hội Thánh ở Mỹ Latinh) của Enrique Dussel. Cơ sở dữ liệu Slave Voyages ở slavevoyages.org cho bạn tự tra hồ sơ buôn nô lệ.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 101 (châu Mỹ), chương 102 (Guadalupe), chương 103 (những con tàu nô lệ), chương 116 (các làng Giảm xá ở Paraguay), chương 121 (Napoléon), chương 122 (Đức Grêgôriô XVI), chương 143 (Mêhicô năm 1926), chương 153 (từ Medellín đến Romero) và chương 160 (Mỹ Latinh hôm nay).