Chương 123
1808–1930 · Dolores, Mêhicô, Bogotá, Quito, Rio de Janeiro, Córdoba, Lima, Aparecida
- Nơi chốn
- Dolores, Guanajuato, Chihuahua, Thành phố Mêhicô, Bogotá, Quito, Olinda, Rio de Janeiro, Córdoba (Argentina), Lima, Aparecida, Rôma
- Giáo hoàng
- Nhiều đời
- Hoàng đế
- Nhiều đời
Rạng sáng ngày 16 tháng Chín năm 1810, tiếng chuông đồng của nhà thờ thị trấn Dolores bỗng dồn dập đổ hồi xé toang màn sương sớm, và đó không phải là tiếng chuông báo giờ Thánh lễ thường nhật.
Dolores là một thị trấn nhỏ nghèo nàn trên cao nguyên miền trung Mêhicô. Những người chạy ùa vào sân nhà thờ khi nghe chuông phần lớn là nông dân da đỏ và dân lai nghèo khổ, rách rưới. Đứng trên bậc thềm đá trước cửa thánh đường là cha xứ của họ: một người mục tử mái đầu đã điểm bạc, năm mươi bảy tuổi, tên là Miguel Hidalgo. Đứng trước đoàn chiên khốn cùng, ngài cất cao giọng kêu gọi họ đứng lên lật đổ ách cai trị bất công của thực dân Tây Ban Nha để giành lại quyền sống và tự do!
Cha Hidalgo là một mục tử khác thường trong hàng giáo sĩ thời ấy. Ngài say mê đọc các triết gia Khai Sáng Pháp. Tại Dolores, ngài dạy dân làng trồng nho làm rượu, nuôi tằm dệt lụa, nung gạch làm gốm, những nghề mà luật thuộc địa của triều đình Madrid cấm người bản xứ làm, cốt để giữ độc quyền cho hàng hóa từ chính quốc.
Sáng hôm ấy, đoàn người nông dân áo vải chất phác đã rầm rộ bước theo chân vị linh mục lên đường. Khi đi ngang qua ngôi làng Atotonilco, Cha Hidalgo bước vào ngôi nguyện đường bên đường, trân trọng thỉnh bức cờ thêu hình Đức Mẹ Guadalupe, Người Mẹ mang làn da ngăm bản địa từng hiện ra trên đồi Tepeyac, buộc chặt vào một ngọn sào dài và giương cao lên dẫn đầu đoàn nghĩa quân. Lịch sử muôn đời còn vang vọng tiếng hô xuất quân hào hùng của buổi sớm mai mùa thu ấy, gọi là El Grito de Dolores:
“Đức Mẹ Guadalupe muôn năm! Đả đảo chính quyền bạo ngược!”
Lá cờ Đức Mẹ Guadalupe tung bay trong gió ấy tóm trọn cả một thế kỷ bão táp của Mỹ Latinh: các dân tộc nơi đây đứng dậy giành độc lập dưới tà áo chở che của Mẹ Maria; thế nhưng chẳng bao lâu sau ngày chiến thắng, chính những nền cộng hòa họ dựng nên lại quay lưng chống Mẹ Hội Thánh!
Ngai vàng Madrid bỏ trống và ngọn lửa độc lập Mỹ Latinh
Năm 1808, Hoàng đế Napoléon Bonaparte xua đại quân tràn vào xâm chiếm Tây Ban Nha, bắt giam vua cha Carlos IV và ép buộc tân vương Ferdinand VII phải thoái vị để đưa người anh trai Joseph Bonaparte lên ngồi ngai vàng Madrid.
Cơn địa chấn chính trị ấy đã làm rung chuyển toàn bộ các thuộc địa mênh mông trải dài từ Mêhicô băng qua rặng Andes đến tận mũi đất Argentina: bỗng chốc, hàng triệu thần dân Tân Thế Giới rơi vào cảnh bơ vơ không biết phải vâng phục mệnh lệnh của ai.
Tầng lớp người Creole, tức những người gốc Tây Ban Nha sinh ra và lớn lên trên đất châu Mỹ, những người bấy lâu nay luôn bị giới chức cầm quyền người sinh tại chính quốc coi khinh và tước đoạt các vị trí lãnh đạo then chốt, đã nhanh chóng nắm bắt thời cơ lịch sử. Trong suốt mười lăm năm khói lửa sau đó, hầu như toàn thể lục địa Mỹ Latinh đã bùng nổ các cuộc chiến tranh độc lập trường kỳ và đẫm máu.
Giữa cơn biến động long trời lở đất ấy, thân mình Giáo hội tại Tân Thế Giới bị xé rách làm đôi:
- Tầng lớp giám mục: Hầu hết sinh ra tại Tây Ban Nha và do triều đình Madrid tiến cử theo Quyền Bảo Trợ Hoàng Gia có từ năm 1508. Các ngài một mực trung thành với ngai vàng chính quốc, và nhiều vị đã ra vạ tuyệt thông những người theo nghĩa quân.
- Tầng lớp cha xứ thôn quê: Đại đa số là người Creole và người lai. Họ thở chung một nhịp với đàn chiên nghèo, thấu hiểu nỗi bất công thuộc địa, và hàng ngàn vị đã đứng về phía nhân dân, có vị xông pha nơi tiền tuyến. Khi các đại biểu Argentina tề tựu tại Tucumán vào năm 1816 để long trọng tuyên bố nền độc lập quốc gia, hơn một phần ba số đại biểu ký tên vào bản tuyên ngôn lịch sử ấy chính là các linh mục Công giáo!
Cảnh tượng trớ trêu và đau lòng của cuộc huynh đệ tương tàn: cả hai chiến tuyến đều cầu khẩn cùng một Mẹ Maria! Nghĩa quân của Cha Hidalgo giương cờ Đức Mẹ Guadalupe, còn quân hoàng gia lại giương cờ Đức Mẹ Cứu Chữa, bức tượng nhỏ tương truyền từng theo đoàn quân chinh phạt của Hernán Cortés năm xưa.
Chỉ vài ngày sau tiếng hô Dolores, Giám mục Michoacán là Manuel Abad y Queipo đã vội ra vạ tuyệt thông Cha Hidalgo, và Tòa Thẩm Tra Mêhicô lập hồ sơ kết án ngài tội lạc giáo, phản loạn. Thế nhưng người mục tử ấy vẫn thanh thản: ngài chỉ là một cha xứ khao khát cho đoàn con nghèo khổ của mình được cơm no áo ấm và sống có phẩm giá!
Cha Hidalgo chỉ cầm quân được vài tháng. Đạo quân nông dân của ngài đông nhưng thiếu kỷ luật; cuối tháng Chín năm 1810 tại Guanajuato, một nhóm quá khích đã mất kiểm soát, thảm sát nhiều gia đình người Tây Ban Nha vô tội đang ẩn nấp trong kho thóc Alhóndiga de Granaditas.
Thế nhưng cũng chính Cha Hidalgo đã làm một việc ngôn sứ hiếm có trên lục địa châu Mỹ thời ấy: tháng Mười Hai năm 1810 tại Guadalajara, ngài ban sắc lệnh bãi bỏ chế độ nô lệ!
Tháng Ba năm 1811, Cha Hidalgo bị quân hoàng gia phục kích bắt giữ. Một tòa án giáo hội do phe thực dân chi phối đã tước chức linh mục của ngài; rồi ngài bị đem ra xử bắn ở Chihuahua ngày 30 tháng Bảy năm 1811. Thủ cấp của vị linh mục bị đem về bêu nơi góc kho thóc Guanajuato suốt mười năm để đe dọa lòng dân!
Ngọn đuốc lập tức được trao cho một linh mục khác: Cha José María Morelos, học trò của Hidalgo, một linh mục mang dòng máu lai, thời trai trẻ từng làm nghề đánh xe la chở hàng.
Năm 1813, tại Quốc hội Chilpancingo, Cha Morelos soạn bản tuyên ngôn lập quốc mang tên Tâm Tình Của Quốc Gia. Bản văn khẳng định đạo Công giáo là nền tảng của đất nước, đồng thời tuyên bố: xóa bỏ chế độ nô lệ, bãi bỏ phân biệt đẳng cấp chủng tộc, mọi người dân đều bình đẳng trước pháp luật! Năm 1815, Cha Morelos cũng bị bắt và ngã xuống trước đội hành quyết.
Mêhicô giành được độc lập năm 1821 theo Kế hoạch Iguala, dựa trên ba bảo đảm: Độc Lập, Đoàn Kết, và Đức Tin Công Giáo.
Ngày nay, nhân dân Mêhicô tôn vinh Cha Miguel Hidalgo là Người Cha của Tổ Quốc. Cứ đêm 15 tháng Chín hằng năm, Tổng thống Mêhicô lại bước ra ban công Cung Điện Quốc Gia ở Mexico City, rung chính chiếc chuông nhà thờ Dolores năm xưa, và hàng vạn người nơi quảng trường lại đồng thanh hô vang tiếng hô tự do!
Tòa Thánh Rôma ở giữa hai lằn đạn và nút thắt ngoại giao
Trước cơn bão độc lập ở Nam Mỹ, các Giáo hoàng ở Rôma rơi vào thế vô cùng khó xử.
Năm 1816, Đức Piô VII, vừa trở về sau những năm bị Napoléon giam giữ, dưới sức ép của triều đình Bourbon Tây Ban Nha, đã ban Thông điệp Etsi longissimo khuyên giáo hữu châu Mỹ giữ lòng trung với nhà vua. Năm 1824, Đức Giáo hoàng Lêô XII tiếp tục ban hành một thông điệp tương tự mang tên Etsi iam diu.
Những văn kiện mang nặng tính ngoại giao thế tục ấy đã làm tổn thương sâu sắc hàng triệu tâm hồn tín hữu Công giáo tại Mỹ Latinh, và khiến các chính phủ cộng hòa non trẻ nhìn về ngai tòa Thánh Phêrô với cặp mắt đầy ngờ vực, nghi ngại.
Trong khi các cuộc tranh cãi ngoại giao kéo dài, một cuộc khủng hoảng mục vụ kinh hoàng đã ập xuống các xứ đạo: các tòa giám mục trên khắp lục địa dần dần rơi vào cảnh trống tòa! Các giám mục người Tây Ban Nha nếu không bỏ trốn về nước thì cũng lần lượt qua đời vì tuổi già.
Triều đình Madrid nhất quyết cấm Tòa Thánh không được bổ nhiệm bất kỳ ai nếu không thông qua quyền bảo trợ của nhà vua; trong khi các chính phủ cộng hòa mới thành lập lại ngang nhiên đòi thừa kế chính Quyền Bảo Trợ ấy để tự mình chỉ định các giám mục!
Có những năm tháng đen tối, trên toàn cõi đất nước Mêhicô rộng lớn không còn sót lại lấy một vị giám mục chính tòa duy nhất! Không có giám mục thì không có lễ truyền chức linh mục mới, con trẻ không được lãnh nhận Bí tích Thêm Sức, và hàng triệu giáo dân nơi các vùng cao nguyên hẻo lánh suốt nhiều năm ròng rã không một lần được nhìn thấy bóng áo chùng thâm của người mục tử!
Trước thảm cảnh ấy, Tòa Thánh đã quyết tâm tìm lối thoát.
Năm 1823, Đức Piô VII cử một phái bộ ngoại giao đặc biệt sang thăm viếng Chile; trong đoàn tùy tùng có một vị linh mục trẻ tuổi tài hoa tên là Giovanni Maria Mastai-Ferretti, người hai mươi ba năm sau sẽ trở thành Đức Giáo hoàng Piô IX lừng danh.
Năm 1827, đáp lại lời thỉnh cầu khẩn thiết của nhà giải phóng Simón Bolívar, vị anh hùng của Đại Colombia, Đức Giáo hoàng Lêô XII đã can đảm vượt qua sự ngăn cản của triều đình Tây Ban Nha để trực tiếp bổ nhiệm các vị tân giám mục cho các giáo phận bỏ trống nơi đây.
Và đến năm 1831, Đức Giáo hoàng Grêgôriô XVI đã dứt khoát vung gươm chặt đứt nút thắt lịch sử!
Ngài long trọng tuyên bố một nguyên tắc ngoại giao mục vụ mang tính cách mạng: Tòa Thánh Rôma sẵn sàng thiết lập quan hệ mục vụ với bất kỳ chính quyền nào đang thực sự nắm giữ quyền cai trị trên thực tế, mà không cần bận tâm xét đoán xem thể chế ấy có tính chính danh theo quan niệm của các vương triều cũ hay không, tất cả chỉ nhằm một mục đích tối thượng là bổ nhiệm chủ chăn để bảo đảm phần rỗi linh hồn cho đàn chiên!
Năm 1835, Tòa Thánh chính thức công nhận nền độc lập của Cộng hòa Tân Granada, nay là Colombia, quốc gia Mỹ Latinh đầu tiên được Rôma công nhận, mở đường cho toàn bộ các quốc gia anh em khác lần lượt bước vào mối dây hiệp thông trực tiếp với Tòa Thánh.
Cuộc giằng co thế kỷ giữa phe tự do và phe bảo thủ
Sang nửa sau thế kỷ XIX, chính trường hầu hết các nước Mỹ Latinh bị cuốn vào cuộc đối đầu gay gắt giữa hai phe:
- Phe Bảo Thủ: muốn giữ đạo Công giáo làm quốc giáo, giữ vai trò của Giáo hội như cột trụ luân lý của xã hội, và trao trường học cho các dòng tu.
- Phe Tự Do: chịu ảnh hưởng tư tưởng bài tôn giáo của Cách Mạng Pháp và hội kín Tam Điểm, coi Giáo hội như một pháo đài phong kiến cản trở tiến bộ. Họ nhắm vào các đặc quyền tài phán riêng của giáo sĩ, các khối điền trang bất động sản khổng lồ của nhà dòng, và quyền giữ sổ hộ tịch như sổ sinh, sổ tử, sổ hôn phối.
Ở nhiều nơi, Giáo hội thời kỳ ấy quả thật sở hữu những sản nghiệp điền trang mênh mông tích lũy qua nhiều thế kỷ, và một bộ phận giáo sĩ bảo thủ đã gắn chặt quyền lợi của mình với giới đại địa chủ giàu sang. Thế nhưng, khi phe Tự Do lên nắm quyền, các biện pháp thanh trừng mà họ trút xuống lại vô cùng tàn nhẫn và thô bạo:
Tại Mêhicô, từ năm 1855 đến 1860, phe Tự Do dưới sự lãnh đạo của Benito Juárez đã ban hành Các Đạo Luật Cải Cách.
Benito Juárez là một nhân vật có số phận vô cùng đặc biệt: ông là một người gốc thổ dân da đỏ Zapotec thuần túy, mồ côi cha mẹ từ thuở lên ba, từng đi chăn cừu trên núi, mãi đến năm mười hai tuổi mới bắt đầu học tiếng Tây Ban Nha, và ông có thể học hành thành đạt thành một luật sư xuất sắc chính là nhờ sự cưu mang nuôi nấng của một vị tu sĩ Phanxicô dòng ba đạo đức!
Thế nhưng, khi lên nắm quyền tổng thống, Juárez đã thi hành những chính sách thế tục hóa ngặt nghèo: xóa bỏ các tòa án giáo hội, cưỡng bách Giáo hội phải bán tháo đất đai, quốc hữu hóa toàn bộ tài sản tu viện, trục xuất các dòng tu chiêm niệm, và ban hành luật hôn nhân dân sự thế tục.
Cuộc Chiến Tranh Cải Cách đẫm máu bùng nổ suốt ba năm giữa hai phe. Thất bại trên chiến trường, phe Bảo Thủ đã phạm phải một sai lầm chết người khi cầu viện quân đội Pháp của Napoléon III và mời Đại Công tước Maximilian nước Áo sang làm Hoàng đế Mêhicô vào năm 1864. Thế nhưng, vị hoàng đế trẻ tuổi mang tư tưởng tiến bộ đã làm phe Bảo Thủ thất vọng khi giữ nguyên các sắc luật tự do; và đến năm 1867, khi quân Pháp rút lui, Hoàng đế Maximilian bị quân đội của Juárez bắt giữ và xử bắn tại Đồi Chuông. Vết thương nghi kỵ sâu sắc giữa Nhà nước và Giáo hội tại Mêhicô kéo dài âm ỉ suốt hơn nửa thế kỷ, để rồi bùng phát thành bản Hiến pháp chống tôn giáo cực đoan năm 1917 và cuộc chiến đẫm máu của các chiến sĩ đức tin Cristeros trong thập niên 1920.
Tại Ecuador, lịch sử lại chứng kiến một mô hình thần quyền Công giáo độc nhất vô nhị dưới thời Tổng thống Gabriel García Moreno.
Moreno là một tín hữu Công giáo vô cùng sùng đạo, thông minh xuất chúng, nhưng cai trị đất nước bằng một bàn tay sắt thép. Ông cho xây dựng trường học, mở mang đường sá, chấn chỉnh tài chính, và vào năm 1873, ông đã làm một việc chưa từng có: Long trọng dâng hiến toàn thể đất nước Ecuador cho Thánh Tâm Chúa Giêsu! Ông biến việc tuyên xưng đức tin Công giáo thành điều kiện bắt buộc để có quyền công dân.
Chính sách ấy khiến các thế lực hội kín thế tục căm ghét tột cùng. Sáng ngày 6 tháng Tám năm 1875, ngay khi vừa bước ra khỏi Nhà thờ Chính tòa Quito sau giờ viếng Thánh Thể, vị Tổng thống đã bị một toán sát thủ phục kích dùng dao rựa chém xối xả ngay trên bậc thềm Dinh Tổng thống. Gục ngã trong vũng máu, người chiến sĩ đức tin chỉ kịp thốt lên lời tuyên xưng sau cùng:
“Dios no muere!”, “Thiên Chúa không bao giờ chết!”
Tại Đế quốc Brazil dưới triều Hoàng đế Pedro II, năm 1874 bùng nổ cuộc Khủng hoảng Tôn giáo: hai giám mục can trường là Đức cha Vital Maria Gonçalves de Oliveira, giám mục Olinda, và Đức cha Antônio de Macedo Costa, giám mục Pará, đã cấm hội kín Tam Điểm thao túng các Hội Huynh Đệ Công giáo trong địa phận mình. Triều đình Pedro II đã kết án cả hai vị tù khổ sai!
Năm 1889, một cuộc đảo chính quân sự lật đổ chế độ quân chủ, lập nên nền Cộng hòa Brazil, và chỉ vài tuần sau chính quyền mới đã tách Giáo hội khỏi Nhà nước. Các giám mục Brazil lại thấy nhẹ nhõm: từ đây, Hội Thánh thoát khỏi bàn tay can thiệp của ngai vàng!
Đức tin của người nghèo và những dấu ấn thánh thiện
Thế nhưng, linh hồn đích thực của Giáo hội Công giáo Mỹ Latinh chưa bao giờ nằm nơi các dinh thự tổng thống hoa lệ hay những nghị trường đấu đá chính trị. Đức tin sống động ấy luôn âm thầm đâm chồi, tỏa hương ngào ngạt nơi túp lều tranh của những con người nghèo khổ, qua những bước chân hành hương và những vị thánh bình dị giữa đời thường:
Tại Lima, Peru, mảnh đất này là chiếc nôi đã sinh ra Thánh Nữ Rôsa thành Lima, qua đời năm 1617, bông hoa đầu tiên của toàn châu Mỹ được tôn phong Hiển Thánh, và Thánh Martinô de Porres, người tu huynh dòng Đa Minh mang hai dòng máu lai Tây Ban Nha và da đen, người đã dành trọn cuộc đời khiêm hạ cúi mình chăm sóc những bệnh nhân bần cùng nơi góc phố.
Và giữa lòng thủ đô Lima, một bức linh ảnh mộc mạc đã trở thành trái tim thiêng liêng của cả dân tộc: Chúa Của Những Phép Lạ. Vào giữa thế kỷ XVII, một người nô lệ da đen gốc Angola vô danh đã dùng vôi màu vẽ hình Chúa Giêsu chịu đóng đinh lên một bức tường gạch mộc thô sơ nơi xóm nghèo Pachacamilla. Năm 1655, một trận đại động đất kinh hoàng đã san phẳng toàn bộ các dinh thự nguy nga chung quanh, thế nhưng kỳ diệu thay, duy nhất chỉ có bức tường gạch mỏng manh mang hình Chúa chịu nạn là vẫn đứng sững sững nguyên vẹn! Cứ mỗi độ tháng Mười về, người Lima gọi là Tháng Tím, hàng trăm ngàn tín hữu trong trang phục áo tím sám hối lại đổ ra khắp các ngả đường Lima, cung kính bước theo kiệu Chúa trong khúc hát nguyện cầu dâng trào nước mắt.
Tại Brazil, vào tháng Mười năm 1717, ba người dân chài nghèo khổ trên dòng sông Paraíba do Reis nhận được lệnh quan phải đi đánh bắt cá để dâng lên quan tổng đốc sắp đi ngang qua. Họ quăng lưới suốt nhiều giờ liền nhưng mẻ lưới nào kéo lên cũng trống không. Trong cơn tuyệt vọng, họ quăng mẻ lưới cuối cùng và kinh ngạc kéo lên được một khúc tượng bằng đất nung không có đầu. Quăng thêm một mẻ lưới nữa gần đó, họ vớt lên được chiếc đầu tượng! Khi ghép hai mảnh lại, chúng khớp nhau khít khao kỳ lạ: đó là bức tượng Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội nhỏ bé, màu da ngăm đen bóng sau bao năm ngâm sâu dưới bùn nước đáy sông! Vừa đưa tượng Mẹ lên thuyền, mẻ cá tiếp theo bất ngờ đầy ắp đến mức suýt làm đắm thuyền!
Người dân nghèo trìu mến gọi Mẹ bằng danh xưng: Nossa Senhora Aparecida, “Đức Mẹ Đã Xuất Hiện”. Đền thánh của Mẹ ngày nay tại Aparecida đã trở thành một trong những trung tâm hành hương lớn nhất thế giới; năm 1904 bức ảnh Mẹ được Tòa Thánh đội triều thiên vàng, và năm 1930 Đức Giáo hoàng Piô XI đã long trọng tuyên bố Mẹ là Đấng Bảo Trợ Tối Cao của toàn thể đất nước Brazil!
Nơi vùng núi đá hiểm trở Córdoba nước Argentina vào cuối thế kỷ XIX, hình ảnh người mục tử nhân lành tỏa sáng rực rỡ nơi Thánh José Gabriel Brochero, người dân trìu mến gọi là “Cha Brochero”.
Ngài là một vị linh mục độc đáo cưỡi trên lưng con la già mang tên Malacara, rong ruổi khắp các buôn làng cheo leo hẻo lánh trên vùng núi Traslasierra; người đời gọi ngài bằng danh hiệu thân thương: “Vị linh mục Cao bồi”. Ngài ăn chung mâm, ngủ chung chiếu với người nghèo, nói thứ ngôn ngữ bình dân mộc mạc của những người chăn bò. Ngài cùng dân làng vác xẻng cuốc mở đường đèo qua núi, đào mương dẫn nước tưới tiêu, dựng trường học cho trẻ nhỏ, và xây dựng một nhà tĩnh tâm khổng lồ, nơi ngài đã dẫn dắt hàng ngàn linh hồn, kể cả những tên cướp rừng khét tiếng, quỳ gối ăn năn hoán cải cuộc đời!
Những năm tháng cuối đời, ngài bị lây nhiễm bệnh phong cùi hoại tử vì ngài chưa bao giờ ngần ngại uống chung chén trà mate và ôm chầm lấy những bệnh nhân phong bị xã hội ruồng bỏ. Ngài mù lòa hai mắt và thanh thản về với Chúa vào năm 1914. Năm 2016, Đức Thánh Cha Phanxicô, người con của mảnh đất Argentina, đã long trọng tôn vinh người đồng hương của mình lên bậc Hiển Thánh.
Tại Colombia, một cô giáo trẻ tên là Thánh Laura Montoya vào năm 1914 đã can đảm rời bỏ phố thị êm ấm để dấn thân tiến sâu vào những cánh rừng nhiệt đới rậm rạp Dabeiba.
Bà đến để sống giữa những người thổ dân bản địa nghèo khổ, những con người mà xã hội thực dân thời bấy giờ coi khinh như loài bán khai chưa có linh hồn! Bà học thứ thổ ngữ của họ, ăn những củ rừng cùng họ, và thành lập Dòng Nữ Thừa Sai Đức Mẹ Vô Nhiễm và Thánh Catarina Siena để đem ánh sáng Tin Mừng và tình bác ái xoa dịu những nỗi đau của người bản địa. Năm 2013, bà được tôn phong Hiển Thánh, trở thành vị thánh tiên khởi của đất nước Colombia.
Cuộc đời của những chứng nhân vĩ đại ấy chính là sự ứng nghiệm sống động cho lời phán của Chúa Giêsu trong hội đường Nadarét năm xưa: “Thần Khí Chúa ngự trên tôi, vì Chúa đã xức dầu tấn phong tôi, sai tôi đi loan báo Tin Mừng cho người nghèo khó!”
Khúc khải hoàn của những người nô lệ được giải phóng
Suốt hơn ba thế kỷ, một vết thương vẫn rỉ máu trên đất châu Mỹ: hàng triệu người da đen bị bắt từ châu Phi đem sang làm nô lệ, riêng Brazil đã nhận gần năm triệu người. Chế độ nô lệ ở Brazil kéo dài và nặng nề hơn bất cứ nơi nào trên lục địa mới, ngay cả sau khi Brazil cấm buôn nô lệ qua biển năm 1850.
Giữa cảnh tối tăm ấy, Mẹ Hội Thánh đã thành mái ấm cho họ. Những người nô lệ Công giáo da đen lập nên các Hội Huynh Đệ Đức Mẹ Mân Côi của người da đen. Họ chắt chiu từng đồng xu tiền công, gom thành quỹ chung để chuộc tự do cho anh chị em đồng đạo.
Từng bước một, công lý đẩy lùi bóng tối:
- Năm 1871, Đạo luật Tự Do Theo Lòng Mẹ tuyên bố toàn bộ con cái sinh ra từ mẹ là nô lệ đều là những người tự do.
- Năm 1885, Đạo luật Saraiva-Cotegipe tiếp tục giải phóng mọi người nô lệ trên sáu mươi tuổi.
Và ngày hồng ân đã đến: Ngày 13 tháng Năm năm 1888, đúng ngày mà hai mươi chín năm sau Đức Mẹ sẽ hiện ra tại Fatima, Công chúa Nhiếp chính Isabel của Brazil, thay mặt vua cha Pedro II đang đi chữa bệnh ở châu Âu, một phụ nữ Công giáo đạo hạnh, đã ký Đạo Luật Vàng, bãi bỏ hoàn toàn chế độ nô lệ trên đất Brazil, trả tự do cho hơn bảy trăm ngàn con người khốn cùng!
Chỉ tám ngày trước đó, ngày 5 tháng Năm năm 1888, Đức Lêô XIII đã gửi hàng giám mục Brazil Thông điệp In plurimis, lên án chế độ nô lệ là trái với luật tự nhiên và Tin Mừng, đồng thời vui mừng vì xiềng xích cuối cùng sắp bị bẻ gãy.
Hơn ba trăm năm sau ngày những con tàu nô lệ đầu tiên cập bến, người nô lệ da đen cuối cùng trên lục địa châu Mỹ đã được ngẩng cao đầu, hít thở bầu khí tự do của phẩm giá làm con Thiên Chúa!
Một Giáo hội trưởng thành và lục địa của niềm hy vọng
Thoát khỏi cái bóng của vương quyền Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, Giáo hội Mỹ Latinh bước vào hành trình nhận ra chính mình:
- Năm 1858, tại Rôma, Đức Piô IX lập Đại Chủng Viện Giáo Hoàng Mỹ Latinh để đào tạo linh mục và giám mục cho cả lục địa.
- Năm 1899, năm mươi ba giám mục của các nước Mỹ Latinh tề tựu tại Rôma dự Công Đồng Toàn Thể Mỹ Latinh. Đó là lần đầu tiên các chủ chăn nhìn nhận mình là một Hội Thánh có chung vận mệnh, chứ không còn là những mảnh rời rạc hay một nhánh tầm gửi của Giáo hội Tây Ban Nha!
- Năm 1955, tại Rio de Janeiro, các ngài lập Hội Đồng Giám Mục Mỹ Latinh, gọi tắt là CELAM, hội đồng giám mục cấp châu lục đầu tiên trong lịch sử Giáo hội.
Sang thế kỷ XX, Mỹ Latinh trở thành nơi quy tụ gần một nửa số người Công giáo trên thế giới, “Lục Địa của Niềm Hy Vọng” như lời Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II!
Phía trước còn nhiều trang sử giông bão: cuộc bách hại Cristeros tại Mêhicô, những cuộc cách mạng, các chế độ độc tài quân phiệt, Hội nghị Medellín năm 1968, máu đào của Thánh Tổng Giám mục Óscar Romero tại El Salvador, và Thần học Giải phóng.
Thế nhưng hành trang giúp Giáo hội nơi đây đứng vững qua mọi thử thách của thời hiện đại đã được tôi luyện từ chính thế kỷ XIX đầy phong ba này:
Đó là một đức tin mộc mạc mà kiên cường của những người nghèo nhất, trung kiên bước sau kiệu Chúa Chịu Nạn và tà áo chở che của Mẹ Maria; và đó là một Hội Thánh đã trưởng thành, biết bước đi trên đôi chân của chính mình mà không cần nương tựa vào bất kỳ ngai vàng trần thế nào!
Đó là một đức tin mộc mạc mà kiên cường của những người nghèo nhất, trung kiên bước sau kiệu Chúa Chịu Nạn và tà áo chở che của Mẹ Maria; và đó là một Hội Thánh đã trưởng thành, biết bước đi trên đôi chân của chính mình mà không cần nương tựa vào bất kỳ ngai vàng trần thế nào!
Chương 123 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Đức Mẹ Guadalupe muôn năm! Đả đảo chính quyền bạo ngược!”
Những người trong chương
- Miguel Hidalgo · Cha của Tổ quốc Mêhicô. Mỗi đêm 15 tháng Chín, tổng thống rung chiếc chuông Dolores năm xưa.
- José Gabriel Brochero · Linh mục cưỡi la của vùng núi Córdoba, được Đức Phanxicô phong thánh năm 2016.
- Laura Montoya · Sống giữa người thổ dân trong rừng, phong thánh năm 2013, vị thánh đầu tiên của Colombia.
Nơi ấy hôm nay
- Aparecida ở Brazil có đền thánh thờ tượng Đức Mẹ đất nung đen mà ba người đánh cá vớt lên năm 1717. Mẹ là bổn mạng Brazil từ năm 1930.
- Lima mỗi tháng Mười có hàng trăm ngàn người mặc áo tím rước “Chúa của những phép lạ”.
- Dolores, nay là thị trấn Dolores Hidalgo, nơi chuông đổ hồi năm 1810.
Muốn đọc thêm
Lc 4,18-19 · Thông điệp In plurimis (1888) của Đức Lêô XIII, ở vatican.va · J. Lloyd Mecham, Church and State in Latin America · Enrique Dussel, A History of the Church in Latin America
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Miguel Hidalgo
- José María Morelos
- Piô VII
- Lêô XII
- Grêgôriô XVI
- Piô IX
- Lêô XIII
- Piô XI
- Phanxicô
- Benito Juárez
- Gabriel García Moreno
- Pedro II
- Vital Maria Gonçalves de Oliveira
- Antonio de Macedo Costa
- José Gabriel Brochero
- Laura Montoya
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 124
Hạt giống sau cơn bão: cha xứ Ars, Ozanam, Don Bosco, Têrêsa
Bị chủng viện cho về vì kém tiếng Latinh, làm sao cha Vianney lại kéo cả trăm ngàn người mỗi năm về Ars?
Khoảng 30 phút đọc





