Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 125

Kiểm chứng chương 125: Những người giữ lửa thời cấm đạo

Đọc xong chương 125, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện chiếc cũi tre ở Hà Nội lấy từ đâu, vì sao các vua nhà Nguyễn cấm đạo, và con số người chết vì đạo có chắc không. Những trang này trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện được lần về nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn bàn.

Chương kể bốn mươi năm cấm đạo ở Việt Nam dưới các triều Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức (1820 đến 1862): các thừa sai, các linh mục Việt, các thầy giảng và giáo dân đã chết vì đức tin, cùng những chuyện chính trị đan vào cái chết của họ. Đây là chương gần gũi nhất với người Công giáo Việt Nam. Chương cố nói cả lý lẽ của các vua. Chương cũng nói thẳng rằng một số thừa sai đã góp phần mở đường cho cuộc xâm lăng của Pháp.

Nguồn chính chia làm hai nhóm. Nhóm thứ nhất đến từ phía Hội Thánh:

  • thư của các thừa sai gửi về Hội Thừa sai Paris và về Tây Ban Nha, đăng trong Annales de la Propagation de la Foi (Biên niên Truyền bá Đức tin);
  • hồ sơ phong chân phước và phong thánh;
  • thư của chính các vị tử đạo, như thư của thánh Théophane Vénard và của thánh Phaolô Lê Bảo Tịnh.

Nhóm thứ hai đến từ triều đình nhà Nguyễn:

  • Đại Nam thực lục và Minh Mạng chính yếu, hai bộ chép lại các chiếu chỉ cấm đạo. Các bản dịch tiếng Việt do Viện Sử học xuất bản.

Bằng tiếng Việt, các nghiên cứu của linh mục Phan Phát Huồn (Việt Nam Giáo sử), của Nguyễn Văn Trinh và bộ Hạnh các thánh tử đạo Việt Nam là những tài liệu đáng tin. Cuốn Lịch sử Hội Thánh Công giáo ở Việt Nam của Nguyễn Hồng cũng vậy.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Cố Ven

Théophane Vénard. Ông sinh ngày 21 tháng Mười Một năm 1829, nên năm 1860 ông ba mươi mốt tuổi. Ông đến Đàng Ngoài năm 1854. Ông bị bắt ngày 30 tháng Mười Một năm 1860 ở Kim Bảng, nay thuộc tỉnh Hà Nam, và bị giam trong cũi. Chương kể đúng như thế.

Bông hoa mùa xuân. Câu về bông hoa nằm trong lá thư ông gửi cha, viết trong cũi hồi tháng Giêng năm 1861. Chương dịch ý và trích bằng lời tiếng Việt từ bản dịch của thư. Thư từ của ông được in ở Pháp năm 1864.

Ngày ông mất. Ông bị chém đầu gần Hà Nội ngày 2 tháng Hai năm 1861. Đầu ông được đưa về Hội Thừa sai Paris, nơi giữ trong phòng các vị tử đạo (xem tư liệu chương 109). Cảnh ông đi ra pháp trường trong chiếc áo trắng vừa đi vừa hát thánh vịnh là cách người kể thuật lại theo các lời kể về ngày ấy.

Thánh Têrêsa. Cô Têrêsa ở Lisieux đọc tiểu sử và thư của ông, chép lại nhiều đoạn, và gọi ông là một “vị thánh nhỏ”. Cô giữ ảnh ông bên mình lúc hấp hối. Về ước muốn của cô được sang nhà Cát Minh ở Hà Nội, xem chương 99 và 124.

Vì sao vua cấm đạo

Việt Nam năm 1802. Nguyễn Ánh thống nhất đất nước năm 1802, lấy niên hiệu Gia Long và chọn Huế làm kinh đô. Các quan văn đỗ đạt nhờ sách Nho cai trị vương quốc. Điều này có trong chính sử của triều Nguyễn và trong các sách sử chuẩn, như Vietnam and the Chinese Model (Việt Nam và mô hình Trung Hoa) của Alexander Woodside.

Cộng đoàn Công giáo. Con số chừng ba trăm ngàn người là một ước lượng có cân nhắc rút từ các sách sử Hội Thánh, chưa phải một con số kiểm đếm. Dòng Mến Thánh Giá có mặt từ thế kỷ XVII (theo sách của linh mục Phan Phát Huồn).

Gia Long và người nối ngôi. Gia Long chọn hoàng tử Đảm, con bà Thuận Thiên. Ông bỏ qua con của hoàng tử Cảnh, người đã mất năm 1801. Năm 1820, hoàng tử Đảm lên ngôi, niên hiệu Minh Mạng. Chuyện Đức cha Bá Đa Lộc có dạy dỗ hoàng tử Cảnh và chuyện Gia Long mang ơn ngài là cách chương giải thích lý do.

Ba cái tội. Cách tóm tắt này là của người viết, và gần với điều các sử gia Việt Nam lẫn nước ngoài vẫn nói. Các chiếu chỉ của triều Nguyễn nêu rõ lý do thứ hai và thứ ba. Ba lý do là:

  • nỗi sợ các nước phương Tây;
  • việc người Công giáo không thờ cúng tổ tiên, sau lệnh cấm năm 1742 (xem chương 108);
  • việc một số người Công giáo dính vào các cuộc nổi dậy.

Chương nói đúng khi bảo nỗi sợ thứ nhất “không phải vô cớ”.

Lê Văn Khôi. Ông nổi dậy ở Gia Định năm 1833, và thành bị phá năm 1835. Ông là con nuôi của tổng trấn Lê Văn Duyệt, người mất năm 1832 và đã che chở các Kitô hữu. Cha Joseph Marchand, cố Du, bị bắt trong thành và bị xử lăng trì ở Huế ngày 30 tháng Mười Một năm 1835. Chương nói không ai biết cha ở đó vì bị ép hay vì tự nguyện. Các sử gia đến nay vẫn còn bàn. Cha Marchand nằm trong số một trăm mười bảy vị thánh tử đạo.

Các chiếu chỉ. Năm 1825 nhà vua cấm các thừa sai lên bờ. Đầu năm 1833 ông ban chiếu chỉ cấm đạo trên cả nước. Lệnh buộc bước qua thánh giá, gọi là “quá khóa”, được ghi chép rõ. Việc người Nhật bắt giẫm lên ảnh thánh được kể ở chương 106.

Những cố đạo đổi tên

Lối sống của các thừa sai. Chuyện áo dài, ăn uống, tên Việt đều có trong thư của chính các ngài. Chữ “cố” là cách giáo dân gọi các linh mục thừa sai.

Cố Kính. Cha François Gagelin tự ra nộp mình. Ngài bị thắt cổ ở Huế ngày 17 tháng Mười năm 1833.

Cố Tân. Cha Jean-Charles Cornay bị nhốt trong cũi ở Sơn Tây và bị bắt hát. Ngài bị xử ngày 20 tháng Chín năm 1837.

Cố Cao. Cha Pierre Dumoulin-Borie được chọn làm giám mục khi đang ở tù, nhưng chưa bao giờ được tấn phong. Ngài bị chém ở Đồng Hới ngày 24 tháng Mười Một năm 1838, cùng với cha Phêrô Võ Đăng Khoa và cha Vinh Sơn Nguyễn Thế Điểm. Chuyện tên đao phủ say rượu phải chém nhiều nhát có trong thư thời ấy. Hai giám mục Đa Minh người Tây Ban Nha, Đức cha Inhaxiô Delgado và Đức cha Đa Minh Henares, cũng mất năm 1838, và bộ Hạnh các thánh tử đạo Việt Nam ghi lại điều ấy. Chuyện mỗi vị ra đi thế nào được chương kể theo lời truyền lại.

Hội Thánh trong bóng tối

Những cái hầm, vách giả, thuyền trốn, Thánh lễ ban đêm, và các nữ tu Mến Thánh Giá mang cơm nước và Mình Thánh được mô tả khái quát trong sách của linh mục Phan Phát Huồn và trong bộ Hạnh các thánh tử đạo Việt Nam. Đây là bức tranh chung rút từ các sách ấy, không phải lời kể về một sự việc cụ thể. Em bé đứng canh ngoài cổng và chuyện lính canh nhắm mắt làm ngơ là cách người kể tô thêm bức tranh chung.

Nhiều Kitô hữu đã bước qua thánh giá dưới đòn roi, rồi đi xưng tội và được đón nhận trở lại. Các nguồn ấy cũng ghi như vậy.

Người linh mục đổi tên

Gốc gác. Trần An Dũng sinh khoảng năm 1795 ở Bắc Ninh, trong một gia đình không có đạo. Năm mười hai tuổi, cậu lên Kẻ Chợ, gặp một thầy giảng và chịu phép rửa. Ngài thụ phong linh mục năm 1823.

Penang. Các chủng sinh miền Nam được đào tạo ở Chủng viện Tổng quát tại Penang. Điều này có trong lịch sử Hội Thừa sai Paris.

Bị bắt và đổi tên. Ngài bị bắt năm 1835, được giáo dân chuộc ra, và lấy tên Lạc. Năm 1839, ngài lại bị bắt cùng với cha Phêrô Trương Văn Thi. Ngài không chịu để người ta chuộc. Ngài bị chém ngày 21 tháng Chạp năm 1839 ở Ô Cầu Giấy, nay là một khu phố của Hà Nội. Lời ngài nói với giáo dân rằng bà con đã tốn kém vì mình quá nhiều, và việc ngài từ chối bước qua thánh giá, là cách chương thuật lại câu chuyện về ngài.

Đứng đầu danh sách. Tên chính thức của nhóm là “Thánh Anrê Dũng Lạc và các bạn tử đạo”.

Người mẹ trong tù

Gốc gác. Bà Lê Thị Thành sinh khoảng năm 1781, là mẹ của sáu người con. Hàng xóm gọi bà là bà Đê, theo tên người con trai cả.

Bị bắt và qua đời. Bà bị bắt năm 1841 vì chứa các linh mục. Bà bị tra tấn, không khai, không bước qua thánh giá. Bà chết trong tù ngày 12 tháng Bảy năm 1841. Bà là người phụ nữ duy nhất trong một trăm mười bảy vị tử đạo Việt Nam. Những chi tiết chương kể thêm về những ngày bà ở tù (bàn tay bị kẹp nát, lời dặn cô con gái) là lời truyền lại, và nên được đọc như hình ảnh người kể phác từ đó.

Lá thư từ nhà tù

Lá thư năm 1843. Thầy Phaolô Lê Bảo Tịnh viết thư ấy trong tù, gửi các chủng sinh trường Kẻ Vĩnh. Thư là bài đọc thứ hai trong Kinh Sách của lễ các thánh tử đạo Việt Nam ngày 24 tháng Mười Một, trong sách Các Giờ Kinh Phụng vụ của toàn Hội Thánh. Đoạn chương trích, kể cả câu “Nhà tù này thật là hình ảnh sống động của hỏa ngục đời đời”, theo bản dịch tiếng Việt của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ. Ba thiếu niên trong lò lửa hực là chuyện trong sách Đaniel, chương 3.

Về sau. Thầy bị bắt năm 1841, sau đó được tha và chịu chức linh mục. Ngài bị bắt lại năm 1857 dưới triều Tự Đức, và bị chém ở Nam Định ngày 6 tháng Tư năm 1857.

Tàu chiến ở Đà Nẵng

Năm 1845. Chiến hạm Mỹ Constitution, do thuyền trưởng John Percival chỉ huy, bắt mấy vị quan làm con tin để đòi thả giám mục Dominique Lefebvre.

Năm 1847. Tháng Tư, hai chiến hạm Pháp bắn chìm năm chiến thuyền của nhà vua ở Đà Nẵng (các tường thuật của Pháp, của Lapierre và Rigault, kể chuyện này). Vua Thiệu Trị nổi giận và ra lệnh nghiêm khắc hơn với các thừa sai. Ông mất tháng Mười Một năm 1847.

Tự Đức. Anh của ông là Hồng Bảo từng tranh ngôi, và có lời đồn Hồng Bảo đã liên lạc với các thừa sai. Các chiếu chỉ ra năm 1848, 1851 và 1855. Việc khắc chữ “tả đạo” lên má được ghi chép rõ.

Các năm 1857 đến 1859. Giám mục José María Díaz Sanjurjo, dòng Đa Minh, bị chém ở Nam Định ngày 20 tháng Bảy năm 1857. Liên quân Pháp và Tây Ban Nha đánh Đà Nẵng tháng Chín năm 1858 và chiếm Gia Định tháng Hai năm 1859.

Giám mục Pellerin. François Pellerin, đại diện tông tòa Bắc Đàng Trong, sang Pháp năm 1857 để vận động Napoléon III. Nhận định của chương về động cơ của nước Pháp, và về cái giá người Công giáo Việt Nam phải trả, là cách nhìn của nhiều sử gia, cả sử gia Công giáo. Việc phần lớn người Công giáo không nổi dậy theo quân Pháp cũng chắc chắn. Pellerin và đô đốc Rigault de Genouilly đều thất vọng vì điều ấy.

Người linh mục dâng sớ

Phaolô Đặng Đức Tuấn là linh mục ở Bình Định (1806 đến 1874). Ông bị giam, viết điều trần gửi triều đình, và viết những bài vè bằng chữ Nôm, trong đó có một cuốn sử Việt bằng thơ và những bài khuyên người Công giáo giữ đạo. Có tài liệu nói rằng về sau triều đình có nhờ ông giúp trong những lần tiếp xúc với người Pháp. Câu chương kết rằng các bản điều trần chưa được ai có quyền thế chịu nghe là nói về thời điểm ấy.

Phân sáp

Năm 1861. Chiếu chỉ “phân sáp” phân tán người Công giáo về sống xen trong các làng không có đạo. Việc khắc chữ lên má, tịch thu tài sản và chia lìa gia đình đều được ghi lại.

Số người chết. Không có con số chắc. Các ước tính cho những năm 1857 đến 1862 dao động từ vài ngàn đến vài chục ngàn. Chương giữ đúng khoảng ấy. Cảnh những làng lương đối xử khác nhau và những người mẹ nhờ người đưa tin chuyển lời kinh là cách người kể phác bức tranh chung.

Năm 1862

Hòa ước Sài Gòn. Ký ngày 5 tháng Sáu năm 1862 (người Việt hay gọi là hòa ước Nhâm Tuất). Ba tỉnh Biên Hòa, Gia Định, Định Tường nhượng cho Pháp, cùng đảo Côn Đảo, một khoản bồi thường bạc lớn và ba cửa biển mở cho thương nhân. Hòa ước có điều khoản cho phép theo đạo Công giáo. Nhận định về “một thứ tự do cay đắng” là lời bình của người viết. Chuyện năm 1885 được kể ở chương 133.

Chủng viện Sài Gòn, năm 1863. Chủng viện Thánh Giuse ở Sài Gòn.

Một trăm mười bảy vị

Ngày 19 tháng Sáu năm 1988. Một trăm mười bảy vị gồm chín mươi sáu người Việt, mười một tu sĩ Đa Minh người Tây Ban Nha và mười thừa sai người Pháp. Có tám giám mục, năm mươi linh mục và năm mươi chín giáo dân. Trong số giáo dân có thầy thuốc Simon Phan Đắc Hòa và thánh Anê Lê Thị Thành. Quan Micae Hồ Đình Hy, mất năm 1857, và chủng sinh Tôma Trần Văn Thiện cũng có tên trong danh sách. Các vị được phong chân phước trong bốn đợt: 1900, 1906, 1909 và 1951.

Hơn một trăm ngàn người. Các ước tính khác nhau, từ 130.000 đến 300.000, tính từ thế kỷ XVII đến năm 1885. Chương viết “có thể lên đến hơn một trăm ngàn”, là cách nói thận trọng.

Ngày 24 tháng Mười Một. Lễ nhớ các thánh tử đạo Việt Nam nằm trong Lịch Rôma chung.

Chân phước Anrê Phú Yên. Ngài được phong chân phước năm 2000 và không nằm trong số một trăm mười bảy vị (xem chương 110).

Những người trong chương

Théophane Vénard (cố Ven) là linh mục Hội Thừa sai Paris, nay là thánh.

Têrêsa Hài Đồng Giêsu là thánh.

Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức là các vua nhà Nguyễn.

Hoàng tử Cảnh là con của Nguyễn Ánh, mất năm 1801. Pigneau de Behaine (Bá Đa Lộc) là giám mục người Pháp đã giúp Gia Long.

Lê Văn Khôi là người cầm đầu cuộc nổi dậy năm 1833.

Joseph Marchand (cố Du) là thánh.

François Gagelin (cố Kính), Jean-Charles Cornay (cố Tân), François Jaccard (cố Phan) và Pierre Dumoulin-Borie (cố Cao) là các thánh.

Phêrô Võ Đăng Khoa và Vinh Sơn Nguyễn Thế Điểm là linh mục và thánh.

Anrê Trần An Dũng Lạc là linh mục và thánh. Phêrô Trương Văn Thi là linh mục và thánh.

Anê Lê Thị Thành là thánh. Phaolô Lê Bảo Tịnh là linh mục và thánh.

Hoàng tử Hồng Bảo. José María Díaz Sanjurjo là giám mục và thánh. François Pellerin là giám mục.

Napoléon III là hoàng đế Pháp. Phaolô Đặng Đức Tuấn là linh mục.

Gioan Phaolô II là giáo hoàng.

Những nơi trong chương

Hà Nội (Kẻ Chợ) và Ô Cầu Giấy. Kim Bảng. Lisieux. Huế. Gia Định và Sài Gòn. Sơn Tây. Đồng Hới, thuộc Quảng Bình. Bắc Ninh. Nam Định và Kẻ Vĩnh. Đà Nẵng. Bình Định. Rôma.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một trang, hãy đọc lá thư của thánh Phaolô Lê Bảo Tịnh trong Giờ Kinh Sách ngày 24 tháng Mười Một: một người tù Việt Nam viết cho các chủng sinh, mà ngày ấy cả Hội Thánh cùng đọc. Rồi đọc vài lá thư thánh Théophane Vénard viết trong cũi, những lá thư mà cô Têrêsa từng chép lại.

Muốn đọc rộng hơn, cuốn Catholic Vietnam: A Church from Empire to Nation (Việt Nam Công giáo: một Hội Thánh từ đế quốc đến dân tộc) của Charles Keith (University of California Press) bao quát thời kỳ này và những gì theo sau. Cuốn Vietnam and the Chinese Model của Alexander Woodside giúp hiểu triều đình mà các vị tử đạo phải đối mặt.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 99 và chương 124 (Têrêsa và nhà Cát Minh Hà Nội), chương 106 (Nhật Bản), chương 108 (cuộc tranh cãi Lễ nghi), chương 109 (Hội Thừa sai Paris), chương 110 (Anrê Phú Yên), chương 120 (Bá Đa Lộc), chương 121 (Gia Long), chương 126 (Triều Tiên) và chương 133 (năm 1885).

Trở lại chương 125